DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 272--------------------------------------------------
       SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:42 am
       ---------------------------------------------------------
       SHTETET ILIRE
       Në fundin e shek. V p.e.sonë ilirët hynë në rrugën e zhvillimit
       skllavopronar. Në shekujt që pasuan e deri në pushtimin romak
       krahinat më të përparuara ilire, ato jugore, kryesisht
       bregdetare, njohën zhvillimin e tyre më të lartë shoqëror e
       politik të pavarur. Urbanizimi intensiv i kësaj treve dhe
       zhvillimi që mori, për pasojë, mënyra antike e prodhimit në
       shek. IV-III p.e.sonë çoi në krijimin e një shoqërie antike të
       mirëfilltë dhe në formimin e një vargu shtetesh ilire, të cilat
       u inkuadruan në qytetërimin e përparuar të botës mesdhetare.
       Midis formacioneve shtetërore që u formuan në trevën e gjerë
       ilire, ai që arriti një shkallë të lartë të zhvillimit politik
       dhe që luajti një rol të shquar në ngjarjet politike të kohës qe
       Shteti Ilir apo Mbretëria Ilire. Që nga dukja e këtij shteti
       emrat ilir dhe Iliri morën, përveç kuptimit të gjerë etnik, edhe
       një kuptim të ngushtë politik, që u lidhën me fatet historike të
       këtij formacioni shtetëror dhe të popullsisë së tij, e cila në
       burimet e shkruara do të njihet me emrin Illyrii propriedictii
       (ilirë të mirëfilltë). Në kohë të ndryshme Mbretëria Ilire
       ushtroi pushtetin e vet, natyrisht me luhatjet që i imponuan
       rrethanat politike, në një territor të gjerë që përfshinte
       krahinat prej lumit Naretva (Narona) në veri e deri te lumi
       Vjosa (Aous), në jug me një shtrirje drejt lindjes deri te
       liqenet Lyhnide në kufi me Maqedoninë dhe më në veri me
       Mbretërinë Dardane.
       Në krahinat më jugore ilire u formua një shtet tjetër i
       rëndësishëm ilir i njohur me emrin Shteti i Epirit, i cili
       shquhet sidomos në ngjarjet politike të fundit të shek. IV dhe
       të çerekut të parë të shek. III p.e.sonë. Në kohën e shtrirjes
       më të gjerë të tij, ai përfshinte tokat prej lumit Vjosa (Aous)
       e deri në gjirin e Artës (Nikopolit), duke u kufizuar nga jugu
       me Akarnaninë, kurse nga lindja me Thesalinë e Maqedonisë.
       Në këtë hapësirë kanë ekzistuar si formacione shtetërore të
       pavarura edhe një varg qytetesh shtete, si Dyrrahu, Apolonia,
       Ambrakia, historia politike e të cilave u zhvillua herë në
       lidhje të ngushtë e herë në kundërshtim me atë të Shtetit Ilir
       dhe të atij të Epirit. Në rrethana të caktuara politike lindin
       gjithashtu formacione më pak të rëndësishme në formën e lidhjeve
       qytetare (Koinon), si ajo e Bylinëve etj., që kanë një peshë më
       të vogël në historinë politike të Ilirisë.
       Në krahinat e brendshme jugore dhe qendrore ilire u formuan tri
       mbretëri të vogla ilire: e paionëve, e dardanëve dhe e
       athamanëve. E para shfaqet me një shkëlqim të shkurtër në shek.
       IV p.e.sonë për të rënë pastaj shpejt nën goditjet e politikës
       ekspansioniste të shtetit maqedon, kurse dy të fundit dalin në
       arenën politike në shek. III me një rol të parëndësishëm.
       Popullsitë ilire të krahinave të brendshme qendrore e veriore
       nuk njohën deri në fillim të erës sonë një organizim politik
       shtetëror; edhe në këtë kohë ato arritën të organizohen vetëm në
       federata fisnore, siç është rasti i dalmatëve ose i fiseve të
       tjera.
       1. ZHVILLIMI EKONOMIK E SHOQËROR I ILIRËVE NË SHEK. IV P.E.SONË
       Lindja e qyteteve dhe e jetës qytetare
       Zhvillimi ekonomik e shoqëror i Ilirisë gjatë epokës së hekurit
       dhe veçanërisht gjatë shek. VII-V p.e.sonë kishte përgatitur
       kushtet për lindjen e qyteteve dhe të jetës qytetare. Siç
       dëshmojnë të dhënat arkeologjike, qytetet ilire ngrihen mbi
       bazën e vendbanimeve të fortifikuara të epokës së hekurit dhe të
       qendrave protourbane që u krijuan si rezultat i zhvillimit të
       zejtarisë, të bujqësisë, të blegtorisë, si edhe të
       intensifikimit të marrëdhënieve të këmbimit me botën greke. Kjo
       dëshmohet nga prania e gjerë e qeramikës së importuar korinthike
       e jonike dhe më pas edhe nga prodhimet e kolonive greke në
       Dyrrah e në Apoloni, të cilat kishin hyrë në marrëdhënie të
       ngushta me prapatokën ilire.
       Lindja dhe zhvillimi i jetës qytetare ishte një dukuri me
       karakter ekonomik e shoqëror tërësisht e re. Thelbi i saj ishte
       vendosja e ekonomisë antike të tregut që u materializua me
       krijimin e qyteteve si qendra prodhimi e shkëmbimi. Kjo është e
       lidhur me shkëputjen e plotë të zejtarisë nga bujqësia, me
       krijimin e mënyrës antike të prodhimit dhe me zbatimin e punës
       së skllavit në degët e ekonomisë.
       Njoftimet më të hershme për ekzistencën e qyteteve në Iliri i
       takojnë mesit të shek. IV p.e.sonë. Historiani grek, Diodori,
       duke përshkruar fushatat e Filipit II kundër ilirëve thotë se
       mbreti i Maqedonisë “u lëshua mbi Ilirinë me një ushtri të
       fortë, plaçkiti vendin, nënshtroi shumë qytete të vogla dhe u
       kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe”. Oratori i madh,
       Demosteni, duke paralajmëruar athinasit për rrezikun që i
       kërcënonte nga mbreti maqedon, vë në dukje gjithashtu se “Filipi
       po fortifikonte qytete në Iliri”. Pak më vonë historianët grekë
       të shek. II p.e.sonë Ariani e Rufi përmendin me emër Polionin si
       qytet i Dasaretisë, kurse historiani i shek. IV p.e.sonë
       Theopompi përmend qytetin Oidanton. Më në fund nga të dhënat
       numizmatike të fillimit të shek. IV p.e.sonë mësojmë emrin e një
       qyteti të rëndësishëm ilir, Damastion. Kuptohet se origjinën e
       këtyre qyteteve, që janë të pranishme në mesin e shek. IV
       p.e.sonë, (një rast vërtetohet qysh në fillim të këtij
       shekulli), duhet ta kërkojmë pak më parë, d.m.th. në fundin e
       shek. V p.e.sonë.
       Nuk dihet me saktësi se ç’paraqesin në vetvete këto qytete të
       hershme ilire. Dëshmitë e autorëve antikë, përveç faktit që
       kumtojnë ekzistencën e tyre, janë tepër të varfra për të
       ndihmuar që të rindërtohet pamja reale e këtyre qendrave urbane.
       Edhe nga pikëpamja arkeologjike nuk ka ende gjurmime të tilla,
       nëpërmjet të cilave të dallohet qartë qyteti i kësaj kohe.
       Megjithatë, prej qyteteve antike, rrënojat e të cilave ruhen në
       vendin tonë, mund të pohohet se qyteti i mirëfilltë në Iliri
       formohet kryesisht gjatë shek. IV p.e.sonë. Në këtë kohë kemi
       edhe dëshmitë e qarta si nga burimet e shkruara, ashtu edhe nga
       ato arkeologjike.
       Këto qytete ashtu sikurse vendbanimet e fortifikuara të epokës
       së hekurit, ngrihen mbi kodra të mbrojtura nga pikëpamja
       natyrore, por shtrihen me sipërfaqe relativisht më të gjera, që
       arrijnë deri në 10-20 ha. Muret e tyre rrethuese janë ndërtuar
       me një teknikë më të përparuar me blloqe shumëkëndëshe,
       trapezoidale; ato janë mjaft të fuqishme dhe me një bukuri të
       rrallë (Amantia, Klos, Çuka e Aitojt etj.), por sistemi i
       fortifikimit në përgjithësi është ende i thjeshtë; ai nuk njeh
       kullat, rolin e të cilave e luajnë deri diku kthesat me kënd të
       drejtë, që bën muri herë mbas here për arsye qëndrueshmërie;
       edhe portat në këtë sistem janë të pakta e me një mbrojtje më të
       dobët.
       Qytetet e mëdha zënë një pozitë qendrore në krahinën që
       zotërojnë dhe shtrihen në një hapësirë prej 30-40 ha, siç është
       rasti i Bylisit, i Antigonesë, i Lisit etj., dhe janë të
       mbrojtura me mure të fuqishme.
       Duke folur për qytetet e kësaj kohe Diodori i quan ato me termin
       polisma, që do të thotë qytete të vogla, me sa duket ende në
       shkallën fillestare të zhvillimit të tyre. Demosteni, në shek.
       IV p.e.sonë përkundrazi, përdor termin poleis që do të thotë
       qytet. Ndryshimi që vërehet në termat e përdorur prej këtyre dy
       autorëve nuk duket të jetë i rastit; ai shpreh me sa duket një
       diferencim që u bëhet këtyre qendrave urbane ilire dhe që lidhet
       me karakterin e tyre. Pak dritë mbi këtë çështje hedh pohimi i
       Arianit, i cili e quan Pelionin si “qytetin më të fortë” midis
       qyteteve të Dasaretisë. Duket se disa qytete kishin mundur të
       ecnin përpara dhe të dalloheshin prej të tjerave. Interes të
       veçantë paraqet në këtë drejtim Damastioni, i cili është dhe i
       pari qytet ilir që pret monedha. Burimet tregojnë se ky qytet
       gjendej në shpinë të zonës bregdetare, diku midis kësaj zone dhe
       liqeneve lynkeste. Duke folur për këtë Straboni në shekullin e
       parë shkruan kështu: “Pas Epidamnit dhe Apolonisë gjer te malet
       Keraune ndodhen bylinët, taulantët, parthinët dhe brygët; aty
       afër gjenden dhe minierat e argjendit në Damastion, mbi të cilat
       diestët vendosën sundimin e tyre, si dhe enkelejtë, të cilët i
       quajnë dasaretë; afër këtyre vijnë lynkestët..”. Mungesa e të
       dhënave më të sigurta ka penguar që ky qytet të lokalizohet me
       saktësi, por duke u nisur nga arsenali i gjetjeve të monedhave
       të tij, ai duhet kërkuar në krahinat e brendshme ilire, diku në
       lindje të Drinit të Sipërm.
       Pasazhi i Strabonit ka një rëndësi të veçantë dhe për një fakt
       tjetër. Ai tregon se Damastioni qe një qytet që lindi dhe u
       zhvillua në një zonë të pasur me miniera, të cilat, me sa duket
       përbënin edhe bazën ekonomike të tij. Shfrytëzimi i tyre dhe
       zhvillimi i zejtarisë së përpunimit të metaleve qenë degët
       kryesore të kësaj ekonomie. Karakteri i saj bëhet i qartë edhe
       nga simbolet që mbajnë monedhat e qytetit, të cilat paraqesin
       midis të tjerash çekanin e minatorit dhe shufrat metalike.
       Damastioni është, kështu, shembulli i një qyteti zejtar të
       përparuar të kësaj kohe, por padyshim jo i vetmi. Pelioni
       shfaqet në burimet, jo vetëm si qyteti më i fortë midis qyteteve
       të Dasaretisë, por edhe si kryeqendër apo qendër rezidenciale e
       mbretit ilir. Ka mundësi që qytetet e tjera më të vogla, ato që
       Diodori i quan polisma, do të kenë qenë qendra njësish
       gjeografiko-ekonomike, ku do të ketë mbisunduar ekonomia
       bujqësore-blegtorale me ndonjë degë të kufizuar të zejtarisë.
       Zejtaria, bujqësia e blegtoria
       Lindja e qyteteve i dha një shtytje të re zhvillimit të degëve
       të ndryshme të ekonomisë ilire.
       Zejtarinë e shfrytëzimit të minierave dhe të përpunimit të
       metaleve ilirët e njihnin dhe më parë, por asnjëherë si tani ajo
       nuk paraqitet si degë e veçantë e një qyteti, siç është rasti i
       Damastionit. Në shek. IV në zejtarinë e punimit të metaleve nuk
       vihet re ende ndonjë ndryshim cilësor, fjala vjen në punimin e
       veglave të punës, të armëve apo të zbukurimeve, në krahasim me
       shekujt pararendës. Por tani mund të flitet për një veprimtari
       më të gjerë e më intensive si në shfrytëzimin e minierave, ashtu
       edhe në prodhimtarinë e degëve të veçanta të zejtarisë
       metalpunuese. Bie në sy në mënyrë të veçantë rritja e prodhimit
       të armëve, që përbëjnë në këtë kohë gjetjet më të shumta nëpër
       nekropolet në krahasim me zbukurimet.
       Megjithatë, nuk pati ndonjë përparim, në fushën e zejtarisë së
       prodhimit qeramik, madje importi e dobësoi për një kohë këtë
       degë të zejtarisë ilire.
       Ndërkaq në fushën e ndërtimeve ndodh një revolucion i vërtetë.
       Mjeshtrat e ndërtimit shquhen në shek. IV për aftësitë e tyre
       arkitektonike e teknike dhe për njohuritë e thella në fushën e
       artit të fortifikimeve, që i zbatonin në nivelin më të përparuar
       të kohës, ashtu si në shumë vise të tjera të botës mesdhetare.
       Muret rrethuese të qyteteve të ndërtuara në stilin poligonal
       janë dëshmia më e qartë e arritjeve në këtë fushë.
       Të dhënat për bujqësinë dhe blegtorinë e ilirëve për shek. IV
       janë të varfra. Autorët bashkëkohës, si Aristoteli, Skymni,
       Ariani etj., nuk bëjnë tjetër veçse përsërisin Hekateun, për
       shkak të njohjes ende të pamjaftueshme të Ilirisë; megjithatë
       Iliria për autorët grekë ishte vendi i një bujqësie e blegtorie
       të zhvilluar, tokat pjellore të së cilës shfrytëzoheshin
       vende-vende në mënyrë intensive dhe që krahas kulturave
       bujqësore (rritja e ullirit, kopshtaria e bletaria), në kullotat
       e pasura rritnin bagëti të mira të racës.
       Të dhënat arkeologjike i vërtetojnë këto njoftime. Parmenda e
       paraqitur në buzët e një pitosi gjetur në fushën e Korçës, si
       dhe figurat simbolike të paraqitura në monedhat e Dyrrahut e të
       Apolonisë, apo në monumentet varrimore të kohës, si kalliri i
       grurit, dega e ullirit, bistaku i rrushit, bleta, lopa si dhe
       briri i bollëkut, simbol i pjellorisë dhe i begatisë, u bëjnë
       jehonë pasurive të tokës ilire dhe zhvillimit që kishin marrë
       bujqësia e blegtoria ilire në këtë kohë.
       Tregtia dhe qarkullimi monetar
       Si rrjedhim i zhvillimit të zejtarisë dhe të degëve të tjera të
       ekonomisë ilire u zgjeruan shkëmbimet dhe tregtia. Gjetjet
       arkeologjike dëshmojnë për një shtrirje të gjerë të prodhimeve
       të zejtarisë ilire. Tipat standardë të armëve, të zbukurimeve
       dhe të enëve prej balte që përsëriten në gjetjet nga një krahinë
       në tjetrën, dëshmojnë për marrëdhënie intensive midis popullsisë
       së krahinave të ndryshme dhe për një zhvillim të konsiderueshëm
       të këmbimeve midis tyre.
       Një zhvillim më të gjerë morën në këtë kohë shkëmbimet me botën
       greke. Jo më kot pasuritë minerale dhe disa prodhime bujqësore
       tërhoqën vëmendjen e autorëve antikë të kësaj kohe. Duket se
       këto prodhime ishin ndër artikujt kryesorë të eksportit ilir.
       Një vend me rëndësi zinin këmbimet me kolonitë greke të
       bregdetit Adriatik dhe qytetet e Halkidës, të cilat merrnin nga
       Damastioni argjendin për prerjen e monedhave të tyre, kurse nga
       tokat e afërta të Atintanisë serën, që u duhej për ndërtimin e
       anijeve dhe lyerjen e enëve të transportit.
       Kundrejt tyre ilirët merrnin prodhime luksi të artizanatit grek,
       midis të tjerave prodhime atike e italike. Krahas prodhimeve të
       Dyrrahut e të Apolonisë, enët e këtyre qendrave janë gjetje jo
       të rralla në vendbanimet e zonës bregdetare. Por ato fillojnë të
       duken më dendur edhe në krahinat e brendshme ilire. Pas
       Trebenishtit ato shfaqen edhe në luginën e mesme të Drinit, në
       afërsi të Kukësit e të Krumës. Këto prodhime arrijnë këtu
       nëpërmjet rrugëve tregtare të shkelura qysh në shek. VI-V, duke
       ndjekur luginat e lumenjve me pikënisje si nga qendrat e bregut
       Adriatik, ashtu edhe të Egjeut.
       Monedhat e argjendit përdoren gjerësisht si ekuivalent
       shkëmbimi. Në krahinat bregdetare gjejnë një përhapje të madhe
       monedhat e Dyrrahut e të Apolonisë, kurse në ato të brendshme
       dhe lindore monedha e Damastionit. Gjetjet e deritanishme
       tregojnë se kjo monedhë qarkulloi në një zonë të gjerë që
       përfshinte krahinën e diestëve, penestëve dhe pjesërisht atë të
       lynkestëve.
       Prerja dhe hedhja në treg e monedhave nga një qytet ilir si
       Damastioni është një fakt me rëndësi të veçantë. Ai tregon se
       tani, në pjesën e parë të shek. IV p.e.sonë, krahas Dyrrahut dhe
       Apolonisë, të cilat me monedhat e tyre, qysh nga shek.V p.e.sonë
       kishin mbuluar krahinat e afërta të ultësirës bregdetare dhe i
       kishin tërhequr ato në orbitën e marrëdhënieve skllavopronare,
       një qytet ilir, Damastioni, lindi dhe u bë qendër e rëndësishme
       ekonomike e krahinave të brendshme. Ai hodhi në treg monedhën e
       vet dhe me këtë shënoi shtrirjen e mëtejshme të sistemit monetar
       në krahinat e brendshme të Ilirisë Jugore. Ekonomia monetare
       theu kështu dhe në këtë pjesë të Ilirisë ekonominë e prapambetur
       natyrore, për t’i hapur rrugën një sistemi të ri ekonomik,
       skllavopronarisë.
       #Post#: 273--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:43 am
       ---------------------------------------------------------
       Vendosja e skllavopronarisë
       Me lindjen e qyteteve u krijua edhe një popullsi qytetare, e
       cila më parë nuk njihej. Burimet nuk e bëjnë të qartë përbërjen
       dhe karakterin e kësaj popullsie, por meqë qytetet ishin qendra
       ekonomike dhe administrative, edhe popullsia e tyre përbëhej nga
       masa e gjerë e prodhuesve zejtarë, bujq e blegtorë, nga pronarët
       e punishteve zejtare, tregtarët dhe aristokracia e vjetër
       fisnore që përbënte parinë e qytetit. Si e tillë, popullsia e
       qytetit paraqitej e diferencuar në shtresa shoqërore, me
       interesa të ndryshme. Prej tyre, pronarët e punishteve dhe
       tregtarët formonin shtresën e re të pasuruar, e cila zhvendos
       përfundimisht në plan të dytë aristokracinë e vjetër fisnore.
       Si qendra ekonomike e politike më vete qytetet i rrethonte një
       popullsi fshatare e lidhur me ta nëpërmjet interesave ekonomikë
       të ndërsjelltë. Në burimet këto popullsi njihen akoma si fise të
       mëdha apo të vogla, por fisi nuk ka më kuptimin e tij klasik.
       Vetë dukja e qyteteve dhe prerja e qarkullimi i monedhave janë
       elemente që nuk pajtohen me rendin fisnor, ato i japin
       bashkësisë një përmbajtje të re nga pikëpamja e marrëdhënieve
       ekonomike e shoqërore.
       Ashtu si në Maqedoni, edhe në Epirin fqinjë të kësaj kohe,
       shumica e popullsisë në Iliri jetonte në fshatra; qytetet ishin
       ende në numër të vogël. Masën kryesore të kësaj popullsie e
       formonte fshatarësia e lirë, por burimet bëjnë fjalë edhe për
       një popullsi fshatare të varur. Theopompi në veprën e tij
       “Filipika” shkruan se “ardianët kanë 300 mijë prospelatë si
       helotë...”. Me prospelatë autorët e vjetër kuptonin një popullsi
       të varur që merrej me punimin e tokës dhe që u jepte zotëruesve
       të saj si detyrim një pjesë të prodhimit.
       Duke i krahasuar prospelatët e ardianëve me helotët e Spartës,
       Theopompi e përcakton edhe më mirë gjendjen e tyre sociale. Me
       sa duket edhe këta ishin, sikurse helotët, një popullsi e
       nënshtruar që pas pushtimit ishin shpronësuar dhe ishin kthyer
       në gjendje vartësie. Nuk kemi prova nëse kjo ishte një popullsi
       e huaj apo një fis tjetër ilir që pësoi këtë fat; numri i tyre
       gjithashtu duhet të jetë i tepruar, por mbetet i padiskutueshëm
       fakti që kemi të bëjmë me një masë popullsie mbi të cilën
       ushtrohet shtypje ekonomike dhe politike.
       Midis ilirëve ky nuk ishte një fenomen i veçantë për ardianët.
       Një shekull më vonë Agatharkidi në veprën e tij “Evropaikon” do
       të pohojë se “dardanët kanë kaq shumë skllevër (ai i quan këta
       me emrin “dullos”), sa dikush kishte 1 000, kurse të tjerë edhe
       më shumë. Secili nga këta në kohë paqeje punon tokën, kurse në
       kohë lufte merr pjesë në ushtri duke pasur si prijës zotin
       (“despotes”) e tij”.
       Edhe pse Agatharkidi përdor termin dullos, shpjegimet e
       mëtejshme e bëjnë të qartë se kemi të bëjmë me një popullsi të
       tipit të prospelatëve ardianë. Nuk ka asnjë dyshim që termi
       “dullos” përdoret këtu me kuptimin më të gjerë, ashtu sikurse
       ndodh shpesh që autorët antikë i quajnë helotët “dullë të
       lakeldemonëve”.
       Një rast tjetër është ai që përmend Atheneu, për penestët. Sipas
       tij “thesalët quajnë penestë jo ata që lindin skllevër, por ata
       që shtihen në dorë me anë të luftës”. Dihet se me emrin penestë
       quhej një fis i tërë në territorin e Mbretërisë Ilire.
       Përkufizimi i Atheneut të çon në përfundimin se popullsia e
       këtij fisi duhet të ketë qenë e ngjashme nga pikëpamja e
       gjendjes shoqërore me prospelatët e ardianëve dhe dullët e
       dardanëve.
       Prania e një popullsie të tillë të varur e të shfrytëzuar
       ekonomikisht midis ilirëve, është një dëshmi e rëndësishme për
       të përcaktuar karakterin dhe strukturën e shoqërisë ilire. Siç
       tregojnë të dhënat e autorëve antikë, popullsia e varur e tipit
       prospelatë-helotë-penestë përfaqësonte në këtë kohë në Iliri një
       formë të hershme të skllavërisë që ekzistonte në disa nga
       popullsitë kryesore ilire. Kjo kategori njerëzish përdorej në
       masë në punimet bujqësore dhe mbase edhe në shfrytëzimin e
       minierave. Zotërit e tyre (despotët) duket se banonin në qendrat
       e vogla të fortifikuara ose në qytete. Kohën më të madhe ata e
       kalonin në luftëra dhe jo rrallë me dëfrime. Theopompi na thotë
       se sunduesit e prospelatëve ardianë “çdo ditë deheshin, bënin
       mbledhje dhe shtroheshin në gosti, të dhënë pas të ngrënit e të
       pirit”. Pjesën tjetër të popullsisë e përbënte masa e fshatarëve
       të lirë që luante, me sa duket, ende një rol kryesor në
       prodhimin shoqëror.
       Përveç përfitimit nga puna e popullsisë vendase, shtresa e pasur
       siguronte të mira materiale nëpërmjet grabitjes kolektive të
       popujve fqinjë me anë të luftërave. Tributet e përvitshme që
       detyroheshin të paguanin popujt e nënshtruar tregojnë se këto
       grabitje kryheshin në mënyrë sistematike.
       Kështu në shek. IV p.e.sonë, shoqëria ilire paraqitet si një
       shoqëri e ndarë në klasa e shtresa shoqërore. Kjo shoqëri njihte
       atëherë format e hershme të varësisë skllavopronare, prandaj
       edhe ishte një shoqëri skllavopronare.
       Lindja e qyteteve ndihmoi për thellimin e diferencimit shoqëror,
       sepse duke u bërë qendra të rëndësishme të zejtarisë dhe të
       tregtisë ato i dhanë hov rritjes së prodhimit, shkëmbimit me
       para dhe shfrytëzimit të punës së huaj.
       Pa mbivlerësuar peshën dhe rolin e qytetit ilir në këtë periudhë
       të hershme mund të thuhet se ai vepron jo vetëm si bartës i
       skllavopronarisë, por edhe si përçues i saj në botën fshatare që
       e rrethon. E lidhur me qytetin me anë të marrëdhënieve ekonomike
       dhe e varur prej tij përmes këtyre marrëdhënieve, bota fshatare
       ilire, sidomos ajo që ndodhej rreth qyteteve nuk është më bota e
       organizimit fisnor. Ajo njeh tani marrëdhënie vartësie në formën
       e skllavërisë së tipit helot.
       Kështu, në shek. IV qyteti ilir na paraqitet me një rol e peshë
       të ndjeshme në jetën ekonomike e shoqërore të Ilirisë. Si i
       tillë ai shërbeu si bazë e organizimit politik shtetëror.
       #Post#: 274--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:43 am
       ---------------------------------------------------------
       2. MBRETËRIA E PARË ILIRE. DINASTIA E BARDHYLIT
       (FILLIMI I SHEK. IV - 335 P.E.SONË)
       Ardhja në fuqi e Bardhylit
       Shekulli i ri, i katërt, i gjen përsëri ilirët në konflikt me
       fqinjët e tyre maqedonë për çështjen e Lynkestisë. Në vitet e
       fundit të sundimit të mbretit maqedon, Arhelaut, në kapërcyell
       të shekullit, u zhvillua një luftë e re midis ilirëve dhe
       maqedonëve për këtë krahinë. Në këtë luftë mbreti i lynkestëve,
       Arrabeu, kishte si aleat mbretin Syra. Aristoteli, që e përmend
       këtë fakt, nuk e cilëson origjinën etnike të Syras, por burimet
       e tjera e bëjnë të qartë se ai ishte mbreti i ilirëve. Aleanca
       midis tij dhe Arrabeut ka të ngjarë ta ketë zanafillën e
       saj në ngjarjet e vitit 423 p.e.sonë dhe duket se ka qenë
       përforcuar me një martesë dinastike midis Syras dhe një vajze të
       Arrabeut. Rezultatet e kësaj lufte nuk njihen, por ngjarjet e
       mëpastajme tregojnë se nuk ndodhi ndonjë ndryshim në gjendjen
       ekzistuese.
       Vrasja e mbretit Arhelau (viti 399 p.e.sonë), shënoi për
       Maqedoninë fillimin e një periudhe trazirash që zgjatën katër
       dekada me radhë. Kontradiktat e brendshme që u bënë shkak për
       këtë vrasje dhe për intrigat e mëvonshme dinastike, krijuan rast
       për hapjen e konflikteve midis Maqedonisë dhe fqinjëve të saj.
       Në fillim të sundimit të Amyntës II, që pasoi Arhelaun, u duk
       sikur konflikti iliro-maqedon gjeti një zgjidhje. Martesa e
       Amyntës me një bijë të mbretit Syra, të quajtur Eurydike, që
       ishte në të njëjtën kohë edhe mbesë e Arrabeut, fsheh në vetvete
       faktin që midis ilirëve e maqedonëve ishte arritur një
       marrëveshje pajtimi për çështjen e lynkestëve.
       Por kjo gjendje nuk zgjati shumë. Ilirët, interesat e të cilëve
       ishin ndeshur prej kohësh me ato të Maqedonisë në Lynkesti,
       ishin të interesuar për dobësimin e mëtejshëm të Maqedonisë dhe
       jo për pajtim. Rasti i volitshëm për ta arritur këtë qëllim
       paraqitet pikërisht tani, që Maqedoninë e kishte pushtuar vala e
       turbullirave të brendshme. Në vitin 393 p.e.sonë, ilirët u
       dyndën në Maqedoni, pushtuan një pjesë të saj dhe pasi dëbuan
       Amyntën, vendosën në fron një farë Argeu, që thuhet se zbriste
       prej dinastisë së lynkestëve. Nën presionin e pushtimit ilir,
       një pjesë e tokave të Maqedonisë Lindore me pëlqimin e mbretit
       të rrëzuar hyri në Lidhjen e Olinthit. Amynta u strehua në
       Thesali dhe vetëm pas dy vjetësh mërgimi, ai mundi të kthehej në
       vend me ndihmën e thesalëve, të cilët preferonin më mirë
       sundimin e tij se atë të Argeut që përkrahej nga ilirët. Paqen
       me ilirët ai qe detyruar ta blinte me një tribut vjetor që do
       t’ua paguante atyre.
       Rrethanat në të cilat ndodhi ky ndryshim në marrëdhëniet e
       vendosura së fundi midis ilirëve dhe maqedonëve nuk janë të
       qarta. Dihet vetëm se ngjarjet e mëpastajme nuk janë të lidhura
       me Syran, por me emrin e një mbreti të ri ilir, të quajtur
       Bardhyl. Megjithëse emri i tij shfaqet në burimet shumë më vonë,
       në ngjarjet e vitit 359 p.e.sonë, prapë se prapë duket se ai i
       udhëhiqte ilirët shumë kohë përpara. Sipas këtyre burimeve
       Bardhyli jetoi një kohë të gjatë dhe kur u ndesh me Filipin II
       (359 p.e.sonë), ose pak më vonë, ishte në një moshë të thyer, 90
       vjeçare. Interes të veçantë lidhur me figurën e tij kanë lajmet
       që e paraqesin si një mbret me prejardhje të ulët, në fillim
       qymyrxhi e pastaj kryengritës (latro), që e pat fituar pushtetin
       me forcë dhe që gëzonte simpatinë e luftëtarëve, meqenëse në
       ndarjen e plaçkës ishte i drejtë e i paanshëm. Këto njoftime e
       paraqesin atë jo si një trashëgimtar të Syras, por si një
       përmbysës të tij. Vetëm duke pranuar këtë fakt, mund t’i jepet
       një shpjegim ndryshimit që ndodhi në marrëdhëniet e ilirëve me
       maqedonët në vitin 393 p.e.sonë.
       Duket se në Iliri forca të reja, në të cilat rol të rëndësishëm
       ka pasur Bardhyli, e kundërshtuan marrëveshjen me Amyntën II,
       rrëzuan Syrën dhe invaduan Maqedoninë. Pra, duhet të ketë qenë
       Bardhyli ai që udhëhoqi ilirët në fushatën e vitit 393 p.e.sonë
       kundër Amyntës dhe e detyroi atë t’i paguante tribut vjetor. Qe
       përsëri ai që theu përpjekjet e Aleksandrit II në vitin 369 dhe
       të Perdikës III më 360 p.e.sonë për t’u çliruar nga kjo gjendje.
       Tentativa e Perdikës përfundoi me dështim të plotë. Ai mbeti në
       fushën e betejës së bashku me 4 000 maqedonë të tjerë. Kjo qe
       humbja më e rëndë që pësuan maqedonët në vargun e përpjekjeve të
       tyre për t’u çliruar nga ilirët.
       Gjatë gjysmës së parë të shek. IV p.e.sonë burimet përmendin
       edhe një ngjarje tjetër me rëndësi. Në vitin 385 p.e.sonë ilirët
       përfunduan një aleancë me tiranin e Syrakuzës, Dionizin.
       Ndërmjetës për këtë u bë mbreti i molosëve, Alketa, i cili qe
       dëbuar nga vendi i tij prej partisë filospartane dhe qe strehuar
       në Sirakuzë. Qëllimi i marrëveshjes ishte rivendosja e Alketës
       në fronin molos. Të dyja palët qenë të interesuara për këtë,
       sepse ilirëve kjo aleancë u siguronte dobësimin e ndikimit
       spartan dhe rrjedhimisht të atij maqedon në Epir, kurse Dionizit
       i jepte mundësi të forconte pozitat e tregtisë sirakuzane në
       brigjet e Adriatikut e të Jonit. Në tregimin e tij Diodori vinte
       në dukje se Dionizi u dërgoi ilirëve një ndihmë ushtarake prej 2
       000 vetash dhe 5 000 armë “meqenëse ilirët ishin në luftë”. Por
       nuk thotë se me cilët luftonin ilirët në këtë kohë. Është
       supozuar se Diodori e ka fjalën për luftën që përfundoi me
       dëbimin e Amyntës, por kjo ngjarje me të drejtë është datuar në
       vitin 393 dhe jo më 385. Nuk qëndron as pikëpamja se ilirët qenë
       duke luftuar me molosët, kur Dionizi u dërgoi ndihmën dhe se ky
       e shfrytëzoi këtë luftë vetëm për të kthyer Alketën. Vetë
       Diodori e ka sqaruar këtë fakt kur pohon se ilirët hynë në Epir
       pasi u erdhi kjo ndihmë dhe “pasi mblodhën një fuqi të madhe”.
       Në këtë rast duhet të jetë fjala për faktin se ilirët ishin në
       gjendje lufte pothuajse të pandërprerë me fqinjët e tyre,
       maqedonët. Ndihma ushtarake e Dionizit duket se i lehtësonte pak
       ilirët nga kjo barrë. Ky fakt dhe pjesëmarrja aktive në aksion
       kundër molosëve për të sjellë në fronin e tyre Alketën e vuri
       Sirakuzën në pozitën e aleatit të ilirëve kundër armiqve
       tradicionalë të tyre, maqedonëve. Megjithatë forcat kryesore në
       këtë aksion ishin ato ilire; ushtarëve të Dionizit nuk iu caktua
       ndonjë rol i pavarur, përkundrazi Diodori thotë se “ushtrinë që
       u erdhi në ndihmë ilirët e përzien me trupat e tyre”. Ndërmarrja
       përfundoi me sukses të plotë. Në betejën e rreptë që u zhvillua
       ilirët dolën fitues dhe molosët lanë në fushën e luftës shumë të
       vrarë. Ndihma që u dërguan spartanët nuk u solli ndonjë dobi
       molosëve dhe Alketa zuri përsëri fronin e vet në Mbretërinë
       Molose. Kjo ngjarje sqaron politikën që Bardhyli ndiqte me
       fqinjët perëndimorë. Me sa duket, aleanca me Syrakuzën ishte për
       të një mbështetje e shëndoshë në luftën kundër Maqedonisë.
       Fushata maqedone kundër Mbretërisë Ilire
       Në vitin 359 Maqedonia mundi të dalë përsëri në fushë të betejës
       kundër ilirëve, por tani ajo e kishte kapërcyer gjendjen e
       kaosit të brendshëm politik dhe kishte mënjanuar rrezikun e
       sulmit nga kundërshtarët e tjerë. Sundimtari i ri i saj, Filipi
       II, filloi fushatën kundër Mbretërisë Ilire pasi ishte pajtuar
       me Athinën dhe kishte larguar rrezikun trak e paion.
       I çliruar, në këtë mënyrë, Filipi u sul kundër ilirëve me një
       ushtri të madhe, të përbërë prej 10 000 këmbësorësh të armatosur
       rëndë dhe 600 kalorësish. Bardhyli i doli përpara armikut me një
       ushtri po kaq të madhe, 10 000 këmbësorë të zgjedhur dhe 500
       kalorës.
       Megjithatë, mbreti plak e çmoi këtë radhë të pafavorshme
       ndeshjen e armatosur me maqedonët dhe bëri përpjekje për
       marrëveshje. Ai i propozoi Filipit paqe, me kusht që të dy palët
       të mbanin qytetet që kishin në zotërim në atë kohë; Filipi nuk e
       pranoi dhe kërkoi që ilirët t’i lironin të gjitha qytetet që i
       kishin pushtuar Maqedonisë. Meqenëse nuk u arrit marrëveshja,
       filloi përleshja. Të dy ushtritë u ndeshën me ashpërsi të madhe.
       Ushtria ilire i përballoi për mjaft kohë sulmet e armikut.
       Goditjeve të falangës maqedone Bardhyli u kundërvuri formacionin
       luftarak me radhë të shtrënguara në trajtë kuadrati. “Në krye, -
       shkruan Diodori, - fitorja nuk anoi as nga njëra, as nga tjetra
       palë, dhe kështu vazhdoi për një kohë të gjatë, sepse të dy
       ushtritë luftuan me një trimëri të rrallë. Nga të dy anët u
       vranë shumë veta dhe ca më shumë u plagosën”.
       Megjithëse maqedonët e fituan më në fund betejën, Filipi e pa se
       nuk qe në gjendje ta ndiqte armikun. Më vonë ilirët dërguan
       përfaqësues dhe përfunduan paqen, pasi liruan të gjitha qytetet
       e Maqedonisë që kishin pushtuar. Diodori bën të qartë edhe
       faktin se për cilat toka ishte fjala, kur thotë se, pasi i vuri
       nën zotërimin e tij gjithë banorët gjer në liqenin Lyhnid,
       Filipi u kthye në Maqedoni. Me këtë betejë, ai zgjidhi
       përfundimisht çështjen e Lynkestisë dhe e ndryshoi gjendjen në
       kufijtë perëndimorë në favor të Maqedonisë.
       Në kushtet e krijuara rishtas ilirët u përpoqën të dilnin nga
       gjendja e krijuar duke kërkuar aleatë kundër Maqedonisë. Në
       vitet e fundit të jetës së tij Bardhyli u drejtua në jug, kundër
       molosëve, të cilët ndërkaq ishin afruar me Filipin, duke synuar
       që t’i shkëpuste nga ndikimi maqedon. Ushtria ilire invadoi
       tokat molose, por ndeshi në një qëndresë të fortë dhe u detyrua
       të tërhiqej. Në vitin 356 p.e.sonë ky synim u përsërit në
       përpjekjen për një aleancë të gjerë antimaqedone. Këtë ngjarje
       Diodori e përshkruan kështu: “tre mbretër, ai i Trakisë, i
       Paionisë dhe i Ilirisë, ishin bashkuar për të sulmuar Filipin.
       Këta mbretër fqinjë e shikonin tërë smirë rritjen e fuqisë së
       Filipit dhe duke qenë se nuk ishin aq të fortë për ta luftuar
       veçmas, u lidhën ndërmjet tyre me shpresë që t’ia arrinin më
       lehtë qëllimit”. Por ata ishin të zënë me grumbullimin e
       ushtrisë, kur ai i zuri në befasi dhe i theu para se të
       bashkonin forcat e tyre. Ky lajm vërtetohet edhe me një
       mbishkrim atik, që përkujton përfundimin e një koalicioni midis
       Athinës dhe tre mbretërve të përmendur më lart.
       Në këtë akt zyrtar mbreti i ilirëve quhet Grabo. Midis mendimeve
       të ndryshme që janë shfaqur rreth figurës së tij, duket më i
       pranueshëm supozimi sipas të cilit Grabo ka qenë pasardhës i
       Bardhylit, që në këtë kohë duhet të ketë vdekur.
       Frenimi që arriti t’u bënte ilirëve nuk e kënaqte Filipin. Ai
       nuk e ndiente veten të qetë sidomos kur lufta për vendosjen e
       hegjemonisë maqedone në Greqi kërkonte gjithë energjitë dhe
       forcat e tij. Për t’u siguruar nga sulmet e shtetit ilir, Filipi
       u mundua ta vinte këtë shtet në pozita mbrojtjeje. Prandaj, në
       vitin 344 p.e.sonë, e sulmoi përsëri Ilirinë me një ushtri të
       fortë. Këtë radhë ilirët udhëhiqeshin nga mbreti Pleuria. Ata i
       bënë një qëndresë të ashpër dhe i shkaktuan armikut humbje të
       rënda. Vetë Filipi mbeti i plagosur dhe në fushën e betejës ranë
       shumë nga rrethi i tij i afërm. Megjithatë, ai mundi të hyjë në
       Iliri dhe të pushtojë disa qytete, të cilat më vonë i fortifikoi
       dhe vendosi në to garnizone. Pasi shkretoi vendin, Filipi u
       kthye në Maqedoni me plaçkë të madhe.
       Në burimet nuk thuhet se deri ku mundi të ketë arritur dhe për
       cilën pjesë të vendit është fjala kur flitet për qytetet e
       pushtuara, por dihet nga pohimet e Isokratit se në bregdet nuk
       mundi të dalë. Ka të ngjarë që ai të ketë vënë dorë mbi një
       pjesë të krahinës së banuar nga fisi i dasaretëve dhe si kufi të
       kenë shërbyer ato që në burimet quhen malet e Ilirisë ose të
       taulantëve dhe që mund të identifikohen me vargun e maleve të
       Polisit, të Kamjes dhe të Ostrovicës.
       #Post#: 275--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:44 am
       ---------------------------------------------------------
       Kryengritja e vitit 335 p.e.sonë
       Pas vdekjes së Filipit II, ilirët e krahinave të nënshtruara
       ngritën krye në vitin 355 p.e.sonë kundër pasardhësit të tij,
       Aleksandrit, kur ky ndodhej larg vendit, duke luftuar me
       tribalët dhe popullsi të tjera veriore. Këtu Aleksandrit i erdhi
       lajmi i kësaj lëvizjeje në Iliri. Kliti, i biri i Bardhylit,
       ishte shkëputur prej tij dhe me të ishte bashkuar edhe Glaukia,
       mbret i ilirëve taulantë. Si mësoi se Kliti kishte pushtuar
       qytetin Pelion, Aleksandri u drejtua me forcat e tij kundër
       këtij qyteti. Rufi dhe Ariani që bëjnë fjalë për këtë ngjarje,
       përshkruajnë me hollësi pozicionin e qytetit, vendosjen e
       forcave kundërshtare dhe stratagjemat që përdorën të dyja palët.
       Sipas tyre Pelioni ishte një qytet i Dasaretisë, buzë lumit
       Eordai, dhe më i forti në këtë vend.
       Ushtria ilire ishte ndarë në dy pjesë: garnizoni që mbronte
       qytetin dhe repartet e lëvizshme që kishin zënë rrugët dhe majat
       përqark tij. Aleksandri vendosi t’i shkëpusë lidhjet midis tyre;
       ngriti lëmin pranë qytetit dhe filloi ndërtimin e një muri që do
       të pengonte garnizonin të dilte për të marrë pjesë në luftimet e
       jashtme. Mbërritja e befasishme e Glaukisë me një ushtri
       taulantësh e vuri ushtrinë maqedone në pozitë të vështirë dhe
       vetëm në sajë të një manovre të shpejtë, Aleksandri mundi të
       tërhiqte pa humbje të mëdha trupat e veta. Por ilirët nuk ditën
       ta shfrytëzonin fitoren. Duke besuar në një sukses të plotë, ata
       e lanë ushtrinë e tyre pranë Pelionit në shkujdesje. Kjo i dha
       mundësi Aleksandrit, që tri ditë pas tërheqjes, të kthehej
       fshehtas përsëri në fushën e betejës dhe ta godiste natën
       ushtrinë ilire. Pasi pësoi humbje të mëdha, masa kryesore e
       ushtrisë ilire u tërhoq në malet e taulantëve. Vetë Kliti, pas
       dështimit të kryengritjes u mërgua në vendin e taulantëve,
       ndërsa garnizoni u largua duke i vënë zjarrin qytetit.
       Deri në prag të kryengritjes duket se Kliti sundonte në
       mbretërinë e tij të dobësuar, duke njohur sovranitetin e mbretit
       maqedon. Kjo të paktën mund të nënkuptohet nga shprehja e
       Arianit që thotë se ai “u shkëput” prej Aleksandrit, kur e
       njoftuan për fillimin e kryengritjes. Por në burimet nuk thuhet
       se cila qe gjendja juridike që u vendos në këtë pjesë të Ilirisë
       pas largimit të Klitit. Aleksandri duket se u kënaq me
       rivendosjen e gjendjes së mëparshme në këtë pjesë të shtetit të
       tij dhe nuk e vazhdoi më tej konfliktin me ilirët; telashe të
       tjera e prisnin në Greqi. Taulantët, të cilët Filipi nuk kishte
       mundur t’i shkelte, paraqiten në këtë konflikt si një fuqi më
       vete dhe me një mbret të tyre. Tokat e këtij fisi përbënin siç
       duket atë pjesë të Mbretërisë Ilire që kishte mbetur e pavarur.
       Organizimi politik i Mbretërisë Ilire
       Gjatë veprimtarisë së tij tridhjetëvjeçare deri në vitin 360
       p.e.sonë Bardhyli e kishte rritur pushtetin e vet dhe kishte
       krijuar një mbretëri të fortë. Pellgu rreth liqenit Lyhnid ishte
       krahina ku u zhvilluan ngjarjet e rëndësishme të gjysmës së parë
       të shek. IV, por kjo krahinë nuk mund të identifikohet me
       territorin e shtetit ilir, shtrirja e plotë e të cilit është
       vështirë të rindërtohet. Sidoqoftë ai na paraqitet si një forcë
       që ishte në gjendje t’i kundërvihej me sukses Maqedonisë.
       Kuptohet vetiu që si i tillë ai përbënte një njësi të paktën të
       barabartë me të, si nga pikëpamja e territorit, ashtu edhe e
       forcës së gjallë njerëzore. Si rrjedhim, krahina të tjera të
       Ilirisë së Jugut, pa përjashtuar ultësirën bregdetare, duhet të
       kenë bërë pjesë në këtë njësi.
       Organizimi politik i këtij formacioni shtetëror nuk njihet mirë.
       Bardhyli quhet prej autorëve antikë “mbret i ilirëve”; po kështu
       emërtohen dhe pasardhësit e tij. Kjo lejon që ky formacion të
       konsiderohet si një mbretëri, e cila nuk kishte marrë ende
       tiparet e qarta të një monarkie. Vetë Bardhyli, në fillimet e
       tij na paraqitet si një prijës i thjeshtë ushtarak që respekton
       shumë zakone të rendit fisnor. Duket më e besueshme, që
       mbretëria e tij të ketë qenë në fillim një bashkim i thjeshtë
       bashkësish ilire, të cilat i lidhnin interesa ekonomike dhe
       politike, në radhë të parë interesi i mbrojtjes nga rreziku i
       jashtëm. Çdo bashkësi kishte në krye mbretin e vet të vogël që
       njihte sovranitetin e mbretit të federatës dhe i nënshtrohej
       atij.
       Me kalimin e kohës, autoriteti dhe pushteti i Bardhylit si mbret
       u rrit e u forcua së tepërmi. Ky pushtet mbështetej në forcat e
       armatosura. Në vitet 60 të shek. IV p.e.sonë, ai kishte një
       ushtri të rregullt, me një organizim dhe taktikë luftarake të
       përparuar. Kjo ushtri formohej nga një këmbësori e organizuar
       dhe e armatosur mirë që përbënte bazën e forcave të armatosura
       dhe nga kaloria, e cila, megjithëse e vogël në numër, ekzistonte
       si njësi më vete me cilësinë e një force të manovrueshme
       goditëse.
       Ngjarjet politike që jetoi Mbretëria Ilire e kohës së Bardhylit
       dhe e pasardhësve të tij tregojnë gjithashtu se ajo përfaqësonte
       një forcë serioze. Veprimet e saj nuk janë të shkëputura, por
       gjejnë vend në kuadrin politik të kohës dhe janë shprehje e një
       qëndrimi që ka si objektiv të qartë dobësimin e kundërshtarit
       kryesor dhe forcimin e pozitave të veta në raport me shtetet
       fqinje. Kjo politikë mbështetej në marrëveshje e aleanca
       politike e ushtarake. Nuk mund të përfytyrohet dot një organizim
       fisnor apo një demokraci ushtarake që të luajë një rol kaq aktiv
       në situatën ndërkombëtare dhe të ketë pikësynime kaq të qarta
       politike, të cilat kërkonin përqendrim forcash e mjetesh, siç
       është rasti i Mbretërisë Ilire të kësaj kohe. Një veprimtari kaq
       e gjerë dhe kaq e guximshme në politikën e jashtme mund të ketë
       vend vetëm në kushtet e një organizimi shtetëror.
       Por nuk duhet të kujtojmë se shteti ilir i kësaj kohe ishte një
       organizëm i përkryer që u përgjigjej të gjitha kërkesave të
       këtij nocioni në kuptimin e plotë të fjalës. Megjithatë ai
       kishte tiparet thelbësore që i duhen një shteti: territorin,
       ndarjen territoriale të popullsisë sipas njësive
       gjeografike-etnografike dhe pushtetin publik në duart e klasës
       sunduese. Struktura social-ekonomike e krijuar në gjirin e
       shoqërisë ilire të kësaj kohe çoi gradualisht në lindjen e këtij
       shteti, si një mjet që i duhej klasës sunduese për të nënshtruar
       shtresat e tjera dhe për të mbrojtur interesat e saj.
       Nuk mund të detyrohej masa e madhe e prospelatëve-dulle të
       punonte për pjesën tjetër të shoqërisë ilire, për despotët pa
       një aparat shtrëngimi të përhershëm siç ishte aparati shtetëror.
       Kjo përbënte funksionin kryesor të brendshëm të shtetit ilir.
       Karakteri i shtetit shprehet edhe në funksionin e jashtëm që
       realizohet nëpërmjet ndeshjeve me popujt fqinjë me anë të
       fushatave pushtuese dhe ngarkimit të tyre me tribute. Shteti
       ilir ndodhej në stadin e tij fillestar dhe karakterizohej nga
       mbeturina të theksuara të rendit fisnor që gjenin shprehje në
       anë të veçanta të jetës shoqërore. Por qytetet dhe popullsia e
       tyre, që përbënin bazën themelore ekonomike e shoqërore të tij,
       kishin marrë një zhvillim të dukshëm. Pozita dhe roli i tyre në
       jetën politike u bë më i qartë në periudhat e mëpastajme,
       dora-dorës me zhvillimin e mëtejshëm të shoqërisë antike ilire.
       Shteti ilir lindi si rezultat i zhvillimit të brendshëm të
       forcave prodhuese në Ilirinë e Jugut. Procesi i lindjes dhe i
       formimit të tij përkon me periudhën e sundimit të mbretit
       Bardhyl; ai mund të konsiderohet edhe si themeluesi i shtetit
       ilir. Luftërat me Maqedoninë qenë, nga ana tjetër, një faktor i
       jashtëm me rëndësi që e shpejtoi këtë proces. Dështimi i
       përkohshëm në luftërat me Filipin II dhe Aleksandrin nuk e
       ndërpreu jetën shtetërore të ilirëve. Këto luftëra përbëjnë
       vetëm një episod të shkurtër politik që nuk e ndali këtë proces
       të thellë shoqëror në Iliri.
       Shteti ilir lindi brenda territorit, të cilin e banonin sipas
       Plinit dhe gjeografit romak të shek. I, Melës “ilirët e
       mirëfilltë” dhe do të zhvillohet më tej në kuadrin e po këtij
       territori.
       #Post#: 276--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:44 am
       ---------------------------------------------------------
       3. MBRETËRIA E DYTË ILIRE. DINASTIA E GLAUKISË
       (335-231 P.E.SONË)
       Rimëkëmbja e shtetit ilir
       Shumë shpejt pasi pajtoi fqinjët veriorë dhe Greqinë, Maqedonia
       u drejtua nga lindja duke e lënë të qetë shtetin ilir. Fqinjësia
       me Maqedoninë nuk përbënte më atë rrezik serioz dhe ilirët u
       munduan ta shfrytëzonin gjendjen e krijuar për rimëkëmbjen e
       shtetit të tyre. Rufi njofton për trazira të reja në Iliri, por
       duket se ato nuk patën sukses, sepse në vitin 323 p.e.sonë, kur
       u bë ndarja e perandorisë së Aleksandrit, një pjesë e ilirëve
       ishte ende nën sundimin e Antipatrit, që u bë mbret i
       Maqedonisë, i Greqisë, i Ilirisë, i Epirit dhe i popullsive të
       tjera të pushtuara në Ballkan.
       Gjendja e turbullt që u krijua në perandori pas vdekjes së
       Aleksandrit dhe shthurjes së perandorisë së tij krijoi kushte më
       të përshtatshme për çlirimin e tokave lindore ilire. Duke u
       lidhur me armiqtë e Maqedonisë, Glaukia, mbret i taulantëve,
       arriti t’i çlirojë këto toka dhe t’i bashkojë me mbretërinë e
       tij. Duket se pas kësaj ai mori edhe titullin “mbret i ilirëve”
       në vend të titullit të mëparshëm “mbret i taulantëve”.
       Pasi realizoi bashkimin e tokave ilire dhe rimëkëmbi shtetin
       ilir, Glaukia u përpoq të dobësonte ndikimin maqedon në Epir.
       Për këtë qëllim ai u afrua me mbretin e molosëve, Ajakidin dhe u
       martua me Berojën, një bijë nga dera mbretërore molose. Në këtë
       politikë ai u ndesh me të birin e Antipatrit, Kasandrin, që pas
       shumë përpjekjesh ishte vendosur në krye të Maqedonisë. Në vitin
       317 p.e.sonë, Kasandri rrëzoi nga froni molos aleatin e
       Glaukisë, Ajakidin, i cili kishte ndërhyrë në grindjet e
       brendshme për fronin maqedon, duke marrë anën e Olimbisë, nënës
       së Aleksandrit. Në këtë kohë Glaukia mori nën mbrojtje dhe
       mbajti në pallatin e tij birin e mbretit të rrëzuar, Pirron
       dyvjeçar. Me gjithë kërkesat këmbëngulëse të Kasandrit, Glaukia
       nuk e dorëzoi Pirron; ai nuk e bëri këtë as kur mbreti maqedon i
       premtoi si shpërblim shumën e madhe prej 200 talentesh, as kur
       ky e kërcënoi me luftë.
       Shtrirja e sovranitetit mbi Dyrrahun e Apoloninë
       Tre vjet mbas kësaj ngjarjeje, në vitin 314, Kasandri, duke u
       nisur nga Epiri, sulmoi nga deti Apoloninë, pastaj Dyrrahun dhe
       u fut në Iliri. Në këtë luftë Glaukia u mund dhe Kasandri u bë
       zot i dy qyteteve të mëdha të Adriatikut. Trazirat politike e
       detyruan të kthehej në Greqi pasi la këtu garnizone të fuqishme.
       Një vit më vonë, më 313 p.e.sonë, Glaukia rrethoi Apoloninë, por
       pa sukses. Sipas Diodorit, me ndërmjetësinë e spartanëve ai
       pranoi të heqë rrethimin dhe të përfundojë një traktat paqeje me
       apoloniatët. Kushtet e paqes nuk dihen dhe as që bëhej fjalë për
       vendosjen e ndonjë forcë maqedone në qytet; por ngjarjet e
       mëpastajme, të vitit 312 p.e.sonë, tregojnë se të dy qytetet
       mbroheshin nga garnizonet maqedone. Në këtë vit apoloniatët dhe
       dyrrahasit ngritën krye dhe i dëbuan forcat e Kasandrit nga
       qytetet e tyre. Një rol të veçantë u atribuon Diodori në këtë
       ngjarje korkyrasve, të cilët kishin ardhur për ndihmë. Sipas tij
       ata “çliruan Apoloninë dhe Dyrrahun ia dorëzuan Glaukisë,
       mbretit të ilirëve”.
       Burimet nuk japin një përgjigje të drejtpërdrejtë për çështjet
       se përse korkyrasit ua dorëzuan Dyrrahun ilirëve, cili ishte
       roli i ilirëve në këtë ngjarje, cilat kishin qenë raportet e
       tyre me Dyrrahun dhe ç’raporte u vendosën me Apoloninë.
       Megjithatë nuk është vështirë të kuptohet se korkyrasit në këtë
       rast vepruan si aleatë jo vetëm të apoloniatëve dhe të
       dyrrahasve, por edhe të ilirëve. Dalja e Maqedonisë në brigjet e
       Adriatikut cenonte interesat ekonomikë e politikë si të shtetit
       ilir, ashtu edhe të Dyrrahut, Apolonisë e të Korkyrës, prandaj
       ato u bashkuan kundër rrezikut maqedon. Dy qytetet e mëdha
       ishin, siç duket, për ruajtjen e marrëdhënieve të vjetra me
       shtetin ilir dhe nuk dëshironin t’i nënshtroheshin me dhunë
       mbretit të Maqedonisë. Dyrrahu duket se kishte qenë para kësaj
       në duart e ilirëve ose kishte njohur sovranitetin e mbretit
       ilir. Kundërshtimi që i bënë apoloniatët Glaukisë më 313
       p.e.sonë tregon për një mbizotërim të përkohshëm në këtë qytet
       të një grupi promaqedon, i cili më vonë u përmbys nga
       kryengritja e qytetarëve që dëbuan forcat e Kasandrit.
       Mbreti maqedon u shpejtua të vijë me forcat e tij përsëri para
       mureve të Apolonisë për të rivendosur gjendjen e mëparshme.
       Diodori pohon se “apoloniatët ishin lidhur me ilirët”.
       Megjithatë, nuk dihet nëse ishte kjo një aleancë e thjeshtë
       ushtarake apo diçka më tepër, por duhet nënkuptuar se ilirëve u
       ishte caktuar një rol i dorës së parë qëkurse forcat që mbronin
       qytetin “ishin më të mëdha” se ato maqedone. Kasandri u thye
       keqas dhe u detyrua të largohej, pasi kishte humbur një pjesë të
       mirë të ushtrisë. Përpjekjet e tij për t’u ngulur në Ilirinë
       bregdetare dështuan dhe pas kësaj ai nuk provoi më të kthehej në
       këto anë.
       Luftërat me Kasandrin tregojnë se fuqia e shtetit ilir ishte
       rritur aq shumë saqë ai mundi të matej me sukses me Maqedoninë
       për zotërimin e bregdetit Adriatik. Qytetet e mëdha të këtij
       bregdeti prej kohësh kishin njohur sovranitetin e mbretit ilir;
       të paktën mbi Dyrrahun ishte vendosur ky sovranitet, por që nga
       viti 312 p.e.sonë edhe ndikimi mbi Apoloninë nuk duhet të ketë
       qenë më i vogël, megjithëse pozita juridike e këtij qyteti ndaj
       shtetit ilir formalisht mund të ketë qenë pak e ndryshme nga ajo
       e Dyrrahut.
       Pas fitores mbi Kasandrin dhe forcimit të pozitës së tij në
       Dyrrah e në Apoloni, Glaukia u mor me përgatitjen e ekspeditës
       që do të vinte Pirron në fronin molos. Nuk ishte zemërgjerësia
       ndaj tij, as lidhjet që kishte me të nëpërmjet së shoqes,
       Berojës, bijë nga dera molose, ato që e shtynë Glaukinë në këtë
       ndërmarrje të guximshme. Epiri në këtë kohë ishte pika më
       nevralgjike e kontaktit dhe hallka më e rëndësishme në
       kontradiktat iliro-maqedone. Glaukia duhej ta shkëpuste këtë
       vend nga ndikimi maqedon dhe t’i rikthente shtetit ilir aleatin
       e humbur. Për këtë qëllim, në vitin 309 p.e.sonë, në krye të një
       ushtrie të madhe, ai hyri në Epir dhe pasi mposhti kundërshtimin
       e grupit promaqedon që përfaqësohej nga mbreti Alketa (ungji i
       Pirros), vuri në krye të shtetit molos 12-vjeçarin Pirro. Me
       këtë akt konflikti me Maqedoninë u zgjidh në favor të ilirëve.
       Veprimtaria politike dhe ushtarake e Glaukisë për rimëkëmbjen e
       forcimin e pozitave të shtetit ilir u kurorëzua me sukses.
       Gjatë sundimit të Glaukisë, shteti ilir jetoi ditë lavdie; ai u
       bë një shtet i fuqishëm, duke përfshirë në gjirin e tij edhe
       qytetet Dyrrah e Apoloni. Ai ishte e vetmja forcë serioze që iu
       kundërvu Maqedonisë në këtë pjesë të Ballkanit, dhe u bë një
       faktor i rëndësishëm që ushtroi një ndikim të fuqishëm në
       ngjarjet politike të kohës.
       Forcimi i pushtetit mbretëror
       Në vitin 302 p.e.sonë Glaukia ishte ende në krye të shtetit
       ilir. Pas kësaj date ai nuk përmendet më. Periudha që pason
       është mjaft e errët dhe njihet vetëm nëpërmjet burimeve të
       fragmentuara, por ndonjëherë tepër të rëndësishme.
       Rreth vitit 295 p.e.sonë si mbret i ilirëve përmendet Bardhyli i
       ri. Rrethanat në të cilat ai u gjend në krye të shtetit ilir dhe
       marrëdhëniet e tij me Glaukinë, të cilin e zëvendësoi, janë të
       paqarta. Një lidhje martesore e paraqet Bardhylin si aleat të
       Pirros. Plutarku thotë se pas vdekjes së gruas së parë,
       Antigonës, Pirroja “u martua me shumë gra, për arsye politike
       dhe për të rritur fuqinë e tij”. Një ndër to ishte edhe Brikena,
       bija e Bardhylit, mbretit të ilirëve. Historiani romak Justini
       dhe shkrimtari romak i shek. I Frontini njoftojnë nga ana e tyre
       për një fushatë të Pirros kundër ilirëve, në të cilën ai kishte
       dalë fitimtar dhe kishte pushtuar edhe qytetin që ishte
       kryeqendra e tyre, pa na thënë emrin e tij.
       Edhe historiani grek i shek. II Apiani, gjithashtu, i bën jehonë
       kësaj ngjarjeje, duke thënë se Pirroja zotëronte një pjesë të
       Ilirisë gjatë bregdetit Jon. Të gjitha këto burime nuk e
       përcaktojnë, megjithatë, se deri ku u shtri sundimi i mbretit
       molos mbi tokat ilire dhe si ndodhi që ai i rritur në oborrin e
       Glaukisë ndërhyri me forcë në shtetin e tij. Pas gjithë këtyre
       ngjarjeve fshihet një grindje e brendshme midis trashëgimtarëve
       apo pretendentëve për fronin e Glaukisë, e cila u shfrytëzua nga
       Pirroja. Por nuk është për t’u përjashtuar edhe pikëpamja sipas
       së cilës Bardhyli i ri të ketë qenë një pinjoll i Bardhylit I,
       që vjen në fuqi me ndihmën e Pirros, duke i lëshuar këtij të
       fundit një pjesë të Mbretërisë Ilire. Vetëm kështu mund të
       shpjegohet se si Pirroja u bë zot i krahinave perëndimore të
       Mbretërisë Ilire, ndofta edhe i Apolonisë, kurse Bardhylit i la
       krahinat lindore rreth liqenit Lyhnid, ose në perëndim të tij.
       Por pushtimi i tokave ilire prej Pirros dhe sundimi i Bardhylit
       të ri si “mbret i lirëve” mbi një pjesë të shtetit ilir nuk
       duhet të kenë zgjatur shumë. Pasazhi i Apianit që thotë se këto
       toka i trashëguan dhe pasardhësit e Pirros bie në kundërshtim me
       zhvillimin e ngjarjeve të mëpastajme. Grindjet e brendshme për
       trashëgimin e fronit të Glaukisë duket se u kapërcyen shpejt. Në
       prologun e librit XXIV të historianit latin Trogut bëhet fjalë
       për “luftën që Ptolemeu e Kerouni (mbret i Maqedonisë) bënë me
       Monunin ilir dhe Ptolemeun, të birin e Lysimahut”. Ky lajm që i
       takon një ngjarjeje të vitit 280 p.e.sonë flet për një sundimtar
       ilir që ndërhyn në grindjet për fronin maqedon si aleat i
       pretendentit tjetër, birit të Lysimahut. Sipas renditjes së
       Trogut, Monuni është kundërshtar i parë i Keraunit dhe mund të
       supozohet edhe iniciator i kësaj lufte. Sidoqoftë ky Monun duhet
       të ishte sundimtar i një vendi, kufijtë e të cilit takonin me
       Maqedoninë.
       Supozimi se ai ishte një mbret dardan, sot është zhvleftësuar
       duke i lënë vend mendimit se në rastin konkret kemi të bëjmë me
       një sundimtar të shtetit ilir. Figura dhe veprimtaria e tij
       bëhet më e qartë nëpërmjet një monedhe të Dyrrahut. Kjo është
       një tridrahme, e cila mban simbolet e njohura të tridrahmes së
       mëparshme autonome të Dyrrahut; në faqe ka një lopë duke e pirë
       viçi, në shpinë një katror të mbushur me zbukurime lineare;
       ndryshe prej së parës monedha e re ka një peshë më të vogël
       (10,3-10,5 gr. në vend të 10,4-11,5 gr.) dhe krahas legjendës
       ????? apo ??? ka edhe emrin e mbretit (??S???OS ?????????) dhe
       një nofull derri mbi lopën, që mungojnë në tridrahmat e vjetra.
       Në një variant tjetër monedhave të Monunit u është hequr
       legjenda e shkurtuar e qytetit dhe është zëvendësuar me një
       heshtë. Këto tridrahme janë datuar me të drejtë pas vitit 300
       p.e.sonë dhe përputhen si kohë me Monunin e përmendur prej
       Trogut.
       Njoftimi i Trogut dhe prerja e kësaj monedhe dëshmojnë se me
       gjithë tronditjen që kishte pësuar shteti ilir mbas vdekjes së
       Glaukisë nga ndërhyrja e Pirros, Monuni kishte mundur të
       rimëkëmbte shtetin e tij në të gjithë territorin e dikurshëm,
       prej brigjeve të Adriatikut deri në kufi të Maqedonisë. Si
       duket, ai përfitoi nga largimi i Pirros për në Itali për t’i
       rikthyer shtetit të vet tokat e pushtuara. Pushteti i tij mbi
       Dyrrahun ishte rritur. Duke vënë dorë mbi punishten e monedhave,
       ai i thelloi më shumë se paraardhësi i tij marrëdhëniet me këtë
       qytet. Varianti i fundit i prerjeve të Monunit tregon se mbreti
       ilir duhet ta ketë ndjerë veten mjaft të fortë qysh se hoqi prej
       kësaj monedhe emrin e shkurtuar të Dyrrahut. Nuk dihet se si
       kanë qenë marrëdhëniet e tij me Apoloninë, por s’ka ndonjë arsye
       për t’i konsideruar të ndryshme. Edhe ky qytet duhet të ketë
       njohur sovranitetin e plotë të mbretit ilir, duke iu nënshtruar
       atij si Dyrrahu politikisht dhe ekonomikisht.
       Pasardhës i Monunit dhe i fundit prej dinastisë së Glaukisë ka
       qenë Mytili. Edhe për të si traditë letrare kemi vetëm një
       njoftim të shkurtër në prologun e librit XXV të Trogut ku thuhet
       se “... i biri i tij /Pirros/, Aleksandri bëri me Mytilin luftën
       ilire”. Një monedhë bronzi e prerë edhe kjo në punishten e
       Dyrrahut vërteton plotësisht natyrën historike të personit të
       Mytilit. Kjo monedhë, e cila ka si simbole kryet e Herakliut në
       faqe dhe armët karakteristike të këtij heroi (harkun, mëzdragun
       dhe millin) në shpinë, ndryshon prej prototipit të vet, sepse në
       vend të nëpunësit monetar të Dyrrahut atë e siglon këtë radhë
       mbreti Mytil (??S???OS ???????), i cili ka hequr përveç kësaj
       nga monedha edhe legjendën e qytetit. Vetë këto të dhëna të
       monedhës tregojnë se Mytili ishte zoti i Dyrrahut dhe ushtronte
       mbi këtë qytet po atë pushtet që kishte edhe paraardhësi i tij
       Monuni. Monedha është tepër e rrallë, gjë që tregon se sundimi i
       tij ka qenë i shkurtër.
       Lufta midis Mytilit dhe Aleksandrit, për të cilën bënte fjalë
       Trogu, i takon vitit 270 p.e.sonë. Për fat të keq nuk është
       ruajtur ndonjë njoftim i saktë mbi shkaqet dhe përfundimet e
       kësaj lufte, gjë që ka dhënë shkas edhe për supozime të
       ndryshme. Mendimi se ajo përfundoi në favor të Aleksandrit dhe
       se ky u bë përsëri zot i krahinave jugore të shtetit ilir, madje
       edhe i Apolonisë, u referohet Frontinit dhe Apianit. Një
       shqyrtim më i kujdesshëm i njoftimeve të tyre tregon se këto
       përfundime nuk janë plotësisht të drejta. Është e vërtetë se
       Frontini, që plotëson Trogun, bën fjalë për një ndeshje në të
       cilën Aleksandri mundi ilirët, por përleshja zhvillohet në tokën
       epirote dhe nga ky lajm nuk del se ai pushtoi qoftë edhe ndonjë
       pjesë nga tokat e shtetit ilir. Sa për njoftimin e Apianit, ai
       ka karakter tepër të përgjithshëm dhe as ky dhe as ndonjë autor
       tjetër nuk paraqesin prova se Apolonia ka qenë nën sundimin e
       ndonjë mbreti epirot.
       #Post#: 277--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:46 am
       ---------------------------------------------------------
       4. FUQIZIMI I SKLLAVOPRONARISË
       Lulëzimi i qyteteve. Pamja e tyre
       Periudha midis viteve 335-230 p.e.sonë është koha e shtrirjes së
       mëtejshme të jetës qytetare në Iliri, e zhvillimit të vrullshëm
       dhe e lulëzimit të qytetit ilir. Ajo përputhet me fuqizimin më
       të madh të shtetit ilir. Jeta qytetare u zhvillua veçanërisht në
       krahinat e ultësirës bregdetare, në shpinë të Dyrrahut e
       Apolonisë, zonë që përbënte tani qendrën e shtetit ilir. Për
       Damastionin dhe qytetet e tjera të brendshme në burimet nuk
       bëhet më fjalë. Duket se pas hyrjes së disa krahinave lindore në
       përbërjen e shtetit maqedon, këto qytete e humbën rëndësinë që
       kishin në kuadrin e shtetit ilir.
       Qytete të tjera, si Bylisi, Amantia, Kanina (Thronioni ?) janë
       ndër ato qytete të vjetra, që u rritën e u zhvilluan dhe luajtën
       në këtë kohë një rol të dorës së parë. Krahas tyre lindën në
       këtë zonë edhe një varg qytetesh të reja, si Dimli, Olympe
       (Mavrovë-Vlorë), Gurzeza (Cakran), Antipatrea, qytetet në
       Zgërdhesh (Albanopoli ?), në Gradishtën e Belshit, në Selcën e
       Poshtme, në Irmaj etj., të panjohura më parë. Që nga kjo kohë
       jeta qytetare shtrihet edhe në krahinat bregdetare në veri të
       lumit Mat. Qendrat e para urbane në këto anë, Lisi, Skodra,
       Meteoni, Ulqini, Rizoni etj., lindën vetëm në fundin e shek. IV
       - fillimin e shek. III p.e.sonë. Por në krahinat e brendshme të
       luginës së Matit e të Drinit të mesëm nuk ka ende dëshmi të
       qendrave urbane dhe duket se jeta qytetare këtu nuk u zhvillua.
       Qytetet e reja si edhe më parë, zënë një vend qendror midis një
       krahine të pasur nga pikëpamja ekonomike dhe lidhen me rrugët më
       të rëndësishme të komunikacionit tokësor e detar. Procesi i
       lindjes së tyre ndjek në përgjithësi rrugën e njohur të
       zhvillimit të mëtejshëm të vendbanimeve të fortifikuara të
       epokës së hekurit, por në disa raste si në Dimale, Olympe, Selcë
       e Poshtme etj., qyteti lind mbi një truall të ri. Karakteristikë
       e veçantë e qyteteve në veri të lumit Mat është se ato janë të
       kthyera me fytyrë nga deti. Për ndërtimin e tyre janë zgjedhur
       gjiret e futura apo grykat e lumenjve, vende të lidhura me
       detin, por edhe të mbrojtura nga rreziqet dhe të papriturat e
       tij.
       Pamja e përgjithshme urbanistike nuk është e njëjtë për të
       gjitha qytetet ilire të kësaj kohe. Ato dallohen sipas madhësisë
       dhe rolit ekonomik e politik të tyre: ka qendra të mëdha
       qytetare, si Bylisi, Dimale, Nikaja, Amantia, Antigona, Skodra,
       Lisi etj., ka edhe qendra më të vogla prodhimi, si Albanopoli,
       Belshi, Irmaj, Symiza, Gurzeza, Kanina, Treporti, Çuka e Ajtojt
       etj. Një kategori tjetër formojnë qendrat me fizionomi qytetare,
       por me funksione ushtarake dhe administrative, si Beltoja,
       Xibri, Dorezi, Peshtani, Rabija, Cerja, Lekli, Selo, Ripsi etj.
       Duke u mbështetur në kushtet e terrenit dhe të rrethanave në të
       cilat lindi dhe u zhvillua qyteti ilir mund të veçohen tre tipa
       qytetesh.
       Tipin e parë e përbëjnë ato qytete, të cilat kanë një akropol në
       majë dhe qytetin poshtë tij. Të tilla janë Lisi, Zgërdheshi dhe
       ndonjë qendër tjetër që u ndërtuan në faqe kodrash. Qendrat e
       vjetra që u dhanë jetë këtyre qyteteve zinin më parë majat e
       kodrave. Me kalimin e kohës kufijtë e ngushtë të këtyre qendrave
       u kapërcyen dhe qyteti u shtri nëpër faqet e kodrave. Kur u
       forcuan ekonomikisht qytetet rrethuan sipërfaqen e re me mure
       mbrojtëse, duke i zgjatur ato në vijim të mureve ekzistuese të
       vendbanimit të mëparshëm; muri i poshtëm i qendrës së vjetër u
       kthye në këtë rast në një mur të brendshëm të tërthortë, që
       ndante qytetin në dy pjesë: në atë të sipërm - akropolin, dhe në
       atë përfund tij - qytetin e poshtëm.
       Në Lis, ky tip qyteti pati një zhvillim të mëtejshëm, duke
       krijuar një ndarje të tretë, qytetin e mesëm, që veçohej prej
       pjesëve të tjera të qytetit me një mur të dytë të brendshëm.
       Qendra e vjetër e tyre ishte ndërtuar mbi pllajën e vogël të një
       kodre të veçuar me faqe të thepisura, prandaj qyteti u zhvillua
       këtu rreth e qark qendrës së vjetër. U krijua kështu një tip
       qyteti me akropolin në mes dhe qytetin rreth tij. Qytetet e
       këtij tipi duket se nuk kishin një mur të jashtëm rrethues për
       lagjet e jashtme dhe mjaftoheshin vetëm me fortifikimin e
       akropolit.
       Ndryshe prej këtyre qyteteve, Antipatrea, Dimale, Margëlliçi,
       Irmaj etj., u ngritën mbi kodra që kishin një syprinë kryesisht
       të rrafshtë me kurrize e thyerje të buta. Këto qytete që lindën
       mbi një truall të ri duket se nuk kanë pasur akropol dhe
       territoret e tyre rrethoheshin me një mur të vetëm. Ato përbëjnë
       tipin e tretë të qyteteve ilire.
       Prej qyteteve të vjetra Bylisi ndoqi një rrugë të veçantë në
       zhvillimin e tij. Kodra e Klosit, mbi të cilën ishte ngritur
       qyteti i vjetër, në fund të shek. IV nuk i plotësonte më nevojat
       e zgjerimit të kësaj qendre. I vetmi vend që paraqiste kushte më
       të përshtatshme për këtë qëllim ishte kodra e Hekalit, 1 500 m
       prej Klosit, ku filluan të vendosen qytetarët, duke i dhënë jetë
       një vendbanimi të ri. Që nga kjo kohë të dyja qendrat u
       zhvilluan paralelisht si dy pjesë të veçanta, por të
       ndërlidhura, të një dyqytetshi, ku i riu fitoi epërsinë dhe u bë
       më përfaqësuesi. I parë më vete Bylisi ka të gjitha tiparet e
       qyteteve të tipit të tretë, pa akropol. por së bashku me Klosin
       ai përbën një kategori të veçantë qyteti.
       Pavarësisht nga klasifikimet e ndryshme që mund t’u bëhen
       qyteteve ilire, trajtimi i tyre urbanistik u përgjigjej disa
       kërkesave themelore, siç ishin vendosja e qendrës së banuar në
       një terren jo të sheshtë, rrethimi i saj me mure, ndarja e
       territorit brenda mureve në tri pjesë kryesore, për banim, për
       veprimtari shoqërore e mbrojtje dhe krijimi sipas kushteve të
       terrenit, i unitetit midis agorasë dhe komplekseve të banimit.
       Një nga kriteret bazë të qytetit ilir të asaj kohe ishte
       modelimi sipas vijës së jashtme i mureve rrethuese, traseja e të
       cilëve shfrytëzon sa më mirë mundësitë mbrojtëse të terrenit. Në
       këtë sistem fortifikimi muret e qendrave të vjetra të epokës së
       hekurit shfrytëzoheshin vetëm pjesërisht. Qytetet e ngritën
       mbrojtjen e tyre mbi një bazë krejt të re që u përgjigjej
       nivelit dhe kërkesave të kohës. Muret rrethuese të Lisit dhe të
       Shkodrës u ndërtuan në stilin e njohur trapezoidal-poligonal,
       kurse ato të Bylisit, Dimales, Margëlliçit, Irmajt e të
       Zgërdheshit, ndiqnin stilin kuadratik. Këto ishin mure të
       fuqishme të ndërtuara me blloqe të mëdha e të skalitura me një
       trashësi prej 2,70-3,50 m dhe që në kohën e vet arrinin një
       lartësi prej 10-12 m. Ato përforcohen tani me kulla të shumta.
       Në qoftë se vendbanimet e para kishin një ose dy porta, qytetet
       që kanë tani një jetë më të dendur dhe lëvizje të madhe kanë
       porta të shumta, të mëdha e të vogla, për të lehtësuar hyrjen e
       daljen e qytetarëve. Meqenëse portat përbënin pikat më të
       prekshme, mbrojtjes së tyre i kushtohej një kujdes i veçantë.
       Ato zakonisht vendoseshin midis dy kullave dhe në rastin kur
       mbroheshin nga një e tillë e vetme, atëherë kulla ngrihej në
       anën e djathtë të hyrjes, me qëllim që të shfrytëzohej krahu i
       zbuluar i armikut.
       Nuk njihet ende në masën e duhur ndërtimi i brendshëm i këtyre
       qyteteve, por edhe ato të dhëna të pakta që kemi dëshmojnë se
       ato janë ndërtuar sipas shembullit të qyteteve bashkëkohëse në
       Greqi, Maqedoni dhe në Epir, në bazë të parimeve urbanistike të
       njohura të kohës helenistike. Përveç ndarjeve të mëdha,
       akropolit dhe qytetit të mesëm e të poshtëm, në këto qytete
       dallohet edhe pjesa ku ndodheshin sheshi publik dhe tregu i
       qytetit. Skodra e Lisi dhe qytete të tjera të ngritura buzë
       detit apo lumenjve, kishin edhe skelat e tyre.
       Rrugët ishin një element themelor urbanistik që e ndanin qytetin
       në insola, që niseshin nga hyrjet kryesore apo të dyta,
       përshkonin qytetin në drejtime të ndryshme dhe lidhnin në mënyrë
       organike pjesët përbërëse të tij.
       Vendet më në dukshme janë përdorur në qytetet ilire për
       ndërtimin e godinave të rëndësishme shoqërore. Vende të tilla
       zinin tempujt, teatrot, portikët, stadiumi në Bylis, Amantie,
       Dimale etj., varret monumentale në Selcë të Poshtme etj. Kur
       terreni ishte i pjerrët, ai sistemohej për nevoja të ndërtimeve
       qytetare me anë tarracash.
       Një kujdes i veçantë i kushtohej pajisjes së qytetit me kanale
       kulluese, të cilat shkarkonin ujërat jashtë mureve rrethuese.
       Furnizimi me ujë të pijshëm mbështetej kryesisht në sterat dhe
       rezervuaret që ndërtoheshin brenda qytetit ose në trashësinë e
       mureve rrethuese.
       Një ide mbi madhësinë e qyteteve ilire e japin hapësira që ato
       zinin dhe perimetri i mureve të tyre rrethuese. Kështu, Lisi
       zinte një sipërfaqe prej rreth 20 ha dhe muret e tij kishin një
       gjatësi prej 2 200 m; Bylisi shtrihej mbi një sipërfaqe prej 28
       ha, ndërsa muret ishin 25 550 m të gjatë, kurse Klosi kishte
       pushtuar në kodrën e vet 18 ha tokë, që rrethoheshin prej muresh
       me një gjatësi prej 1 850 m. Nuk dimë shtrirjen e saktë të
       Skodrës, por duket se ka qenë pak më e madhe se ajo e Lisit.
       Qytetet e tjera, si Antipatrea, Dimale, Zgërdheshi kishin një
       madhësi mesatare: sipërfaqja e shtrirjes së tyre arrinte deri në
       10-15 ha, kurse muret perimetrale nuk i kalonin të 1 400 m. Një
       grup i tretë qytetesh, si Irmaj, Margëlliçi etj., ishin më të
       vegjël; muret e tyre ishin nën 1 400 m të gjatë dhe rrethonin
       sipërfaqe të vogla prej 5-7 ha.
       Megjithëse qytetet e kësaj kohe shtriheshin edhe tej mureve
       rrethuese (jashtë tyre gjejmë dendur gjurmë banesash, tempuj e
       ndërtime të tjera), prapëseprapë truallin kryesor të qytetit e
       përbënte territori brenda mureve rrethuese.
       Muret rrethuese dhe godinat shoqërore që janë ruajtur dëshmojnë
       se ndërtimet e tyre u nënshtroheshin parimeve të njohura të
       urbanistikës antike. Vetëm ndërtues të aftë dhe me njohuri të
       thella teknike mund të zgjidhnin detyrat e ndërlikuara që
       paraqisnin ndërtimet mbrojtëse dhe ato me karakter publik e
       privat, në atë shkallë të gjerë dhe në atë nivel të lartë që
       njohin qytetet ilire që nga fundi i shek. IV deri në mesin e
       shek. III. Jeta dhe kërkesat e kohës i përgatitën këta ndërtues
       midis vetë popullsisë ilire. Realizimi i këtyre ndërtimeve ishte
       vepër e një shoqërie skllavopronare që kishte mundësitë e
       organizimit dhe të sigurimit të materialeve për një veprimtari
       kaq të gjerë ndërtuese.
       Procesi i shndërrimit të disa qendrave të fortifikuara të epokës
       së hekurit në qytete nuk përfshin dhe as që mund të përfshinte
       të gjitha këto qendra. Midis tyre u veçuan dhe u kthyen në
       qytete vetëm ato që kishin një pozitë gjeografike të
       përshtatshme për një zhvillim më të lartë. Pjesa tjetër, më e
       madhja e tyre, ruajti pamjen e dikurshme me një jetë ekonomike
       të kufizuar. Nevojat e mbrojtjes dhe të tregtisë bënë, nga ana
       tjetër, që krahas këtyre qendrave të lindin në rrugët e
       komunikacionit ose rreth qyteteve edhe një varg vendbanimesh të
       vogla, të fortifikuara, me funksione ushtarake e administrative.
       Të tilla mund të konsiderohen kalaja e Xibrit në Mat, e cila
       zinte një pikë kyçe në rrugën që të çonte prej Dyrrahut në
       krahinat e brendshme lindore nëpër Shkallën e Tujanit - Qafë
       Murrizë - Dibër - Maqedoni; qyteza e Shkamit në rrugën e
       Krrabës, kulla e Kamunaut në Sulovë, në rrugën që lidhte
       ultësirën bregdetare pas Apolonisë me luginën e Devollit;
       pikëvrojtimi i Rabies në Mallakastër, në rrugën që ndjek krahun
       e djathtë të Vjosës e të tjera si këto, të cilat gjenden pa
       përjashtim në të gjitha rrugët e dorës së dytë që përshkonin
       truallin e vendit tonë. Tek autorët antikë dhe në burimet
       epigrafike këto qendra përmenden si kështjella apo fortesa rreth
       qyteteve me termat castellum apo peripolia. Ato janë në funksion
       të qyteteve qoftë nga pikëpamja strategjike dhe administrative,
       qoftë nga ajo ekonomike. E para duket në vendosjen e tyre pranë
       qafave ose rrugëve që të çojnë drejt qytetit, duke krijuar një
       kurorë fortifikimesh në zonën gjeografike ku qyteti mbizotëron
       me ekonominë e vet. E dyta shprehet në faktin se ato më tepër
       konsumojnë prodhimet e qytetit sesa prodhojnë vetë.
       #Post#: 278--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:47 am
       ---------------------------------------------------------
       Rritja e prodhimit zejtar dhe e tregut
       Në fushën e prodhimit kjo periudhë shënon përparime të dukshme.
       Punishte të shumta metalesh funksiononin në çdo qytet.
       Mbeturinat e farkave, zgjyrat, të cilat janë ndër gjetjet e
       zakonshme në trojet e këtyre qyteteve, dëshmojnë qartë për këtë.
       Pasuritë minerale të Ilirisë së Jugut, veçanërisht ato të bakrit
       dhe të hekurit u siguronin atyre lëndë të parë të bollshme. Në
       këto punishte farkëtoheshin veglat e punës, armët dhe punoheshin
       stolitë e enët metalike që u nevojiteshin qytetarëve dhe
       banorëve të rretheve në jetën e tyre të përditshme. Gjetja me
       shumicë e këtyre sendeve në qytetet dhe në varrezat e kësaj kohe
       dëshmon për karakterin intensiv të prodhimit zejtar dhe për
       konsumin e gjerë të këtyre mallrave.
       Në qytete kishte edhe punishte zejesh të tjera si ato për
       regjjen e lëkurave, punimin e veshmbathjes, endjen dhe thurjen e
       rrobave etj. Një nga zejet më të rëndësishme ishte ajo e
       gurgdhendësve, të cilët angazhoheshin në ndërtimet monumentale
       të qytetit, si në ndërtimin e mureve rrethuese të qytetit, në
       godinat shoqërore, në ngritjen e varreve monumentale etj.
       Veprimtaria e grupeve të specializuara të gurgdhendësve provohet
       nga guroret e zbuluara në Selcë të Poshtme, Bylis, Amantia, në
       shkallët e Konispolit etj.
       Zhvillim të dukshëm mori edhe zejtaria e prodhimeve qeramike.
       Enët prej balte që dilnin tani nga punishtet e qyteteve ishin të
       punuara kryesisht me çarkun e poçarit, kurse sasia e atyre të
       punuara me dorë është tepër e kufizuar. Kalimi në teknikën e re
       të prodhimit të enëve u shoqërua me largimin nga format
       tradicionale dhe me përshtatjen në shkallë të gjerë të formave
       greke. Nuk mungojnë edhe përpjekjet për të zhvilluar format e
       vjetra, por zakonisht ato çojnë në ndërthurje eklektike që nuk
       gjejnë përhapje të gjerë, me sa duket për shkak se nuk u
       përgjigjeshin kërkesave të tregut dhe shijeve të kohës. Prodhimi
       i enëve me forma greke merr përhapje të gjerë.
       Kështu nga furrat e punishteve qeramike të qyteteve ilire dalin
       tani enë të llojeve të ndryshme, duke filluar prej atyre të
       mëdha, si pitosa e amfora e deri tek enët e përdorimit të gjerë
       apo të luksit të lyera me vernik të zi apo të pikturuara. Një
       vend me rëndësi në këtë kohë zë edhe prodhimi i tullave e
       sidomos i tjegullave, që përdoreshin në ndërtimin e banesave dhe
       të godinave shoqërore. Sot njihen pothuajse për çdo qytet
       punishte qeramike të tilla që ishin pronë private e qytetarëve
       ilirë. Sipas vulave që kanë enët apo tjegullat del se një
       punishte në Lis ishte pronë e një farë Ortai; në Irmaj pronarët
       e punishteve quheshin Trito, Pato, Bato dhe Pito; një vulë me
       emrin e Kleitit, nga rrethi i Gramshit i takon një punishteje në
       Irmaj. Një Plator vulos buzën e një pitosi të gjetur në Tren të
       Korçës, kurse një Epikad te një enë tjetër e këtij lloji nga
       rrethi i Pogradecit. Pronari i një punishteje qeramike në Selcë
       të Poshtme (Polion) quhej Gent , në Bylis (Klos) një punishte e
       tillë i takonte Balaneut , kurse në Dimal kemi pronarët Epikad
       dhe Olnio.
       Në qytete të tjera, si në Zgërdhesh e Margëlliç vulat e
       pronarëve janë të shënuara me monograme apo shenja simbolike.
       Krahas këtyre, nëpër këto qendra ka edhe vula që mbajnë emra
       grekë e maqedonë. Prania e këtyre emrave në vulat e punishteve
       qeramike të qyteteve ilire nuk është domosdo e lidhur me
       qytetarë të origjinës greke apo maqedone në këto qendra. Në
       periudha të caktuara dhe aty ku pati vend një pushtim i
       qëndrueshëm maqedon, kjo gjë padyshim edhe mund të ketë ndodhur.
       Por kjo dukuri lidhet kryesisht me ndikime të karakterit
       kulturor, si pasojë e të cilave këta emra u përhapën dhe u
       adaptuan nga popullsia ilire. Dëshmi të gjalla të kësaj dukurie
       vihen re në mbishkrimet varrimore të Apolonisë e të Dyrrahut ku
       emri i parë është grek, kurse i dyti, ai i atit, është ilir ose
       anasjelltas. Në Apoloni kemi emra të tillë, si Nikanori i Gentit
       , ose në Dyrrah Anaia e Glaukisë , Epiktesi i Tritos , Teutaia e
       Aristionit , Euklidi i Tritos , Teutaia e Aleksenit , Brygu i
       Afrodisit etj.
       Rritja e prodhimit zejtar i dha hov qarkullimit më të dendur të
       mallrave dhe zgjerimit të tregtisë. Prodhimet e zejtarisë së
       qyteteve ilire mbulojnë tani rrethin e tyre të ngushtë dhe
       lëvizin në drejtimet më të ndryshme për të ushqyer reciprokisht
       tregjet e njëri-tjetrit; jo rrallë ato shtrihen në krahina të
       brendshme. Në qoftë se deri në fund të shek. IV popullsia e
       këtyre krahinave të largëta kënaqej me prodhimet e qeramikës
       lokale të punuar me dorë ndërsa prodhimet e importit ishin sende
       luksi tepër të rralla, më vonë prodhimet e qeramikës qytetare
       ilire depërtojnë gjerësisht në këto anë dhe hyjnë në konsumin e
       përditshëm të popullsisë. Zonat e thella të dasaretëve dhe të
       fiseve të tjera më të vogla që banonin në krahinat malore të
       rrjedhjeve të sipërme të Shkumbinit, të Devollit dhe të Osumit
       furnizonin me prodhimet e tyre qytetet e jugut, të cilat ishin
       më të dendura dhe më të zhvilluara.
       Marrëdhëniet e botës ilire me Dyrrahun e Apoloninë bëhen më
       intensive. Megjithëse këto nuk janë më qendrat e vetme që
       furnizojnë tregun ilir, prapëseprapë vazhdojnë të luajnë një rol
       të rëndësishëm.
       Midis tyre duket se ka një ndarje të qartë të zonave të
       tregtimit: ndërsa Dyrrahu shtrin veprimtarinë e vet kryesisht
       mbi krahinat në veri të Shkumbinit, në orbitën e Apolonisë hyjnë
       ato në jug të këtij lumi. Përmes këtyre dy qendrave përhapen
       gjerësisht në Iliri edhe prodhimet e qyteteve të Apulisë.
       Mallrat e qendrave greke që gjenden krahas tyre janë përkundrazi
       më të rralla, kurse ato maqedone dhe të Epirit ndeshen kryesisht
       në zonat kufitare.
       Rrugët kryesore nëpër të cilat lëviznin mallrat dhe zhvillohej
       tregtia me botën ilire ishin luginat e lumenjve; ndër to ajo e
       Drinit, e Shkumbinit, e Devollit, e Osumit dhe e Vjosës formonin
       arteriet më të rëndësishme. Rrugë të tjera të shumta, të dorës
       së dytë, përshkonin grykat e ngushta dhe qafat e maleve për të
       lidhur njërën krahinë me tjetrën. Sado të vështira që ishin këto
       rrugë, asnjë krahinë e Ilirisë Jugore nuk mbeti në këtë kohë e
       izoluar dhe jashtë ndikimit të marrëdhënieve tregtare me
       qytetet. Më e rëndësishmja është se në tregun e brendshëm
       mbizotëronin prodhimet lokale, të cilat konkurronin si me
       prodhimet që vinin nga Dyrrahu e Apolonia, ashtu edhe me ato të
       importit dhe që ishin kryesisht sende luksi.
       Fuqizimi ekonomik dhe rritja e prodhimit zejtar u lejoi qyteteve
       Skodra, Bylis, Amantia e Olympe të presin gjatë gjysmës së parë
       të shek. III monedhat e tyre prej bronzi në emër të bashkësive
       qytetare përkatëse.
       #Post#: 279--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:47 am
       ---------------------------------------------------------
       Organizimi shoqëror e politik
       Burimet nuk hedhin dritë plotësisht mbi strukturën shoqërore dhe
       organizimin politik të qytetit ilir. Megjithatë nuk është
       vështirë të kuptohet se një bazë ekonomike e tillë si ajo që u
       krijua në Iliri në kohën e lulëzimit të jetës qytetare i takonte
       një shoqërie antike të zhvilluar me të gjitha tiparet e saj.
       Duke qenë qendra ekonomike, një vend me rëndësi në popullsinë e
       qyteteve zinte shtresa e prodhuesve zejtarë dhe e mjeshtërve
       ndërtues, të cilët mund të ishin qytetarë të lirë ose dhe
       skllevër. Prania e këtyre të fundit dëshmohet në qytetet ilire
       vetëm përmes burimeve që lidhen me ngjarjet e mbarimit të shek.
       III dhe ato të fillimit të shek. II p.e.sonë, por nuk ka dyshim
       se në këtë kohë ato nuk janë një dukuri e re, ashtu si nuk janë
       vetë qytetet që përmendëm. Shtresën tjetër të popullsisë e
       përbënin pronarët e punishteve zejtare, tregtarët dhe në qytetet
       bregdetare, detarët. Krahas tyre, në qytetet ilire jetonin, me
       sa duket, edhe përfaqësues të aristrokracisë së vjetër fisnore
       që mbështeteshin në pronën e tokave dhe të blegtorisë. Si e
       tillë popullsia e qyteteve paraqitej në këtë etapë e diferencuar
       shumë qartë në shtresa shoqërore me interesa të ndryshme.
       Nga pikëpamja e organizimit politik mbi bazën e federalizmit
       qyteti së bashku me rrethinat fshatare dhe kështjellat që
       formonin sistemin e tij mbrojtës dhe u shërbenin nevojave të
       tregtisë, përbënin koinonin që mbante emrin e qytetit kryesor, i
       cili ishte qendra e kësaj njësie. Koinoni kishte organe që
       zgjidheshin çdo vit nga eklesia ose mbledhja e përgjithshme.
       Prej saj dilte këshilli legjislativ ose buleja, si dhe organi
       përfaqësues i njësive i përbërë nga damiorgët. Zbatimi i
       vendimeve bëhej nga një kolegj nëpunësish, të quajtur prytanë që
       zgjidheshin çdo vit, të shoqëruar nga një sekretar. Në krye të
       koinonit qëndronte strategu. Në koinonin e bylinëve strategu
       ishte një nëpunës ushtarak që shoqërohej në këtë funksion edhe
       nga hiparku, komandanti i kalorisë. Pastaj vinin me radhë
       nëpunësit e ngarkuar me edukimin e rinisë (gymnasiarkët), me
       organizimin e festave dhe të garave sportive (epimeletët), me
       drejtimin e rojeve (toksarkët, peripolarkët) etj.
       Koinoni duke qenë një organizëm autonom përbënte një njësi
       administrative të shtetit ilir. Si rrjedhim, shteti përbëhej nga
       disa koinone të organizuara mbi bazën e federatizmit.
       Veprimtari e rëndësishme e qyteteve ishte emetimi i monedhave.
       Skodra, Lisi, Bylisi, presin monedhat e tyre në emër të
       bashkësive qytetare, gjë që dëshmon jo vetëm për fuqinë
       ekonomike të këtyre qyteteve, por edhe për një autonomi politike
       që ato gëzonin në kuadrin e shtetit ilir. Simbolet e monedhave
       të tyre hedhin dritë, mbase edhe mbi karakterin e pushtetit
       politik në këto qytete. Pasqyrimi i anijes në monedhat e Skodrës
       ka mundësi të përfaqësojë një shenjë për tregtinë detare që
       zhvillonte qyteti dhe të jetë, në këtë mënyrë, një e dhënë e
       tërthortë për peshën sunduese të shtresës tregtare në qytet. Në
       Bylis, përkundrazi, përdoret si simbol fytyra e themeluesit
       legjendar të qytetit, duke theksuar me këtë traditën, me të
       cilën lidhej kryesisht shtresa aristrokratike e qytetit.
       Pak më i qartë bëhet ky problem në burimet e çerekut të fundit
       të shek. III. Këtu për herë të parë bëhet fjalë se në krye të
       qyteteve qëndronin polidinastet (sundimtarë të qyteteve), të
       cilët i nënshtroheshin plotësisht pushtetit të mbretit.
       Dyrrahu dhe Apolonia
       Përfshirja e Dyrrahut dhe e Apolonisë në gjirin e shtetit ilir
       pati pasoja të rëndësishme si për jetën e këtyre qyteteve, ashtu
       edhe për vetë shtetin ilir.
       Të dhënat arkeologjike tregojnë se qysh nga çereku i fundit të
       shek. IV p.e.sonë, lidhjet e këtyre qyteteve me botën ilire
       bëhen më të dendura dhe më të drejtpërdrejta. Tregtisë së
       Dyrrahut dhe të Apolonisë iu hapën lirisht rrugët e gjera të
       tregut ilir. Që nga kjo kohë në krahinat e brendshme ilire
       fillojnë të depërtojnë me lehtësi prodhimet e zejtarisë së
       zhvilluar të tyre. Nëpërmjet këtyre qyteteve, në Iliri hynin
       mallrat e importit, midis të cilave vendin më të rëndësishëm e
       zinin ato që vinin nga brigjet e përtejme të Adriatikut.
       Dyrrahu dhe Apolonia fillojnë të hedhin në treg monedha të reja
       argjendi, ndër të cilat përhapje të gjerë merr drahma e
       argjendtë e këtyre dy qyteteve. Ajo ishte destinuar kryesisht
       për tregtinë me botën ilire, prandaj edhe me të drejtë është
       pagëzuar “drahma ilire”. Shfaqje e re e kësaj kohe është prerja
       nga këto qytete e monedhave të bronzit. Vënia në qarkullim dhe
       pranimi në masë, siç tregojnë gjetjet, i këtyre monedhave me
       vleftë shumë herë më të vogël se monedhat e argjendit, tregon se
       ekonomia monetare ishte zhvilluar në një shkallë të gjerë në
       Iliri.
       Gjatë kësaj kohe Dyrrahu dhe Apolonia jetojnë një periudhë të
       vërtetë lulëzimi. Ndërtimet më të rëndësishme e më monumentale
       në këto qytete i përkasin periudhës pas mesit të shek. IV
       p.e.sonë. Forcimi ekonomik dhe pasurimi i tyre nga tregtia me
       botën ilire u lejuan të ndërtonin mure të fuqishme mbrojtëse, që
       përfshinin në gjirin e tyre sipërfaqe shumë më të mëdha nga ato
       që njihnin më parë, të ngrinin tregje e sheshe publike,
       shëtitore, tempuj, gjimnaze e godina të mëdha administrative.
       Një dukuri e re filloi të përshkojë dhe të ndryshojë në një
       drejtim të caktuar jetën shoqërore të këtyre qyteteve dhe
       përbërjen e mëparshme etnike të tyre. Emrat ilirë që janë gjetur
       vitet e fundit mbi gurët e varreve të zbuluara në nekropolin e
       Dyrrahut, përbëjnë mbi 1/3 e tërësisë së emrave të njohur në
       këtë qytet nga monumentet epigrafike. Këto emra dëshmojnë
       praninë në masë të popullsisë ilire në to. Emrat ilirë të
       prytanëve dhe të nëpunësve monetarë që gjenden në të dyja faqet
       e monedhave prej argjendi dhe bronzi dhe emrat në vulat e
       tjegullave të Dyrrahut dhe të Apolonisë, tregojnë se popullsia
       ilire kishte një peshë me rëndësi në jetën ekonomike, dhe kishte
       siguruar të drejta qytetare të plota deri në zënien e posteve më
       të larta në jetën administrative e politike të qytetit.
       Kështu qysh nga fundi i shek. IV p.e.sonë, Dyrrahu dhe Apolonia
       humbasin karakterin tipik të një kolonie, mbasi popullsia e tyre
       përbëhet në një përqindje të madhe edhe nga ilirët. Procesi i
       ilirizimit të këtyre qyteteve, rezultat i shtrirjes së
       sovranitetit ilir mbi to, ushtroi një ndikim të thellë mbi
       gjithë jetën sociale-politike e kulturore të Ilirisë në shekujt
       e mëpastajmë. Rezultati i këtij procesi qe shkëputja e plotë e
       Dyrrahut dhe e Apolonisë nga qytetet mëmë dhe integrimi i tyre i
       plotë në jetën ekonomike e politike të shtetit ilir. Këtë
       integrim e favorizonte përputhja e interesave të tyre ekonomike
       e politike me ato të shtetit ilir. Mbreti dhe shtresa sunduese e
       shtetit ilir lakmonin fuqinë ekonomike të këtyre qyteteve të
       mëdha, kurse skllavopronarët e Dyrrahut dhe të Apolonisë
       pushtetin e fuqishëm të sundimtarëve ilirë mbi një krahinë shumë
       më të gjerë se sa territoret e ngushta të qyteteve-shtete të
       tyre me pasuri dhe treg të gjerë. Rezultati u arrit, siç
       tregojnë faktet, sado të pakta, nëpërmjet një lufte të ashpër
       politike, mjaft të ndërlikuar, ku u përzien edhe fuqi të
       jashtme, por edhe si rrjedhojë e një domosdoshmërie të diktuar
       nga kushtet objektive të kohës.
       #Post#: 280--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:48 am
       ---------------------------------------------------------
       5. RËNIA E DINASTISË SË GLAUKISË
       Gjendja politike në vitet 270-231
       Pas luftës së fundit të Mytilit kundër Aleksandrit II të Epirit,
       në vitin 270, nuk flitet më në burimet për shtetin ilir. Duke
       zbritur drejt vitit 230 dalin të dhëna të reja mbi këtë shtet.
       Megjithëse në vështrimin e parë kjo duket si një periudhë e
       errët, ajo përbën në vetvete një faqe me shumë interes në
       historinë ilire. Gjatë gjysmë shekulli, që nga Glaukia deri te
       Mytili, shteti ilir kishte mundur t’i bënte ballë me sukses
       agresionit të Kasandrit dhe më pas të Pirros e pasardhësit të
       tij. Të gjithë këta kishin dështuar në ndërmarrjet e tyre dhe më
       në fund qenë detyruar të hiqnin dorë prej Ilirisë. Ndërkaq
       gjendja në Greqi mbetej e paqëndrueshme. Sundimtarët maqedonë,
       Antigon Gonata dhe i biri i tij Demetri, u gjendën tërësisht të
       angazhuar në teatrin grek të veprimeve politike e ushtarake për
       të ruajtur hegjemoninë e Maqedonisë në këto anë.
       Për shtetin ilir kjo qe një periudhë qetësie në marrëdhëniet me
       fqinjët, veçanërisht me Maqedoninë, dhe me këtë duhet shpjeguar
       edhe heshtja e burimeve. Por nuk qe Gonata ai që “diti, siç
       pretendohet, t’u imponojë paqen fqinjëve veriperëndimorë”.
       Burimet nuk bëjnë fjalë për një gjë të tillë. Në qoftë se midis
       Ilirisë dhe Maqedonisë nuk pati në këtë kohë ndonjë konflikt,
       kjo duhet shpjeguar më tepër me faktin se ilirët, të lodhur nga
       luftërat e deriatëhershme, nuk mundnin, pra, edhe nuk kërkuan
       t’i shfrytëzonin vështirësitë e Maqedonisë në interes të tyre.
       Ndërkaq ka të ngjarë që nga mesi i shek. III p.e.sonë ose pak më
       parë shteti ilir të ketë njohur një periudhë trazirash të
       brendshme, hollësitë e të cilave nuk njihen mirë. Nuk është çudi
       që zhvillimi i vrullshëm i qyteteve të veriut, të mbetura jashtë
       konflikteve luftarake që prekën pjesën jugore të shtetit ilir
       bashkë me qytetet e tij, të ketë ndryshuar raportin e forcave
       dhe të ketë ndikuar apo të jetë bërë bazë e ndryshimeve politike
       që pasqyrohen vetëm në zëvendësimin e dinastisë sunduese të
       Glaukisë me atë të Agronit dhe në shkëputjen e dy qyteteve të
       rëndësishme të Adriatikut Lindor, të Dyrrahut e të Apolonisë,
       nga shteti ilir.
       #Post#: 281--------------------------------------------------
       Re: SHTETET ILIRE
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:48 am
       ---------------------------------------------------------
       K R E U -V-
       SHTETI ILIR - FUQI MESDHETARE.
       LUFTËRAT KUNDËR ROMËS
       (231 - 168)
       Në historiografinë moderne është bërë zakon që shtetin ilir të
       mesit të shek. III ta quajnë shteti ardian. Studiuesit që e
       pagëzuan me këtë emër ia atribuojnë formimin e këtij shteti
       fisit të ardianëve. Sipas tyre, ky fis, i shtyrë nga keltët që
       vinin nga veriu u bart gjatë shek. IV në bregun e djathtë të
       Naronës, përballë ishullit Far, në jug të dalmatëve; pa i
       braktisur këto krahina, aty nga mesi i shek. III p.e.sonë në
       kohën e sundimit të Pleuratit, atit të Agronit, ardianët zbritën
       gjatë bregdetit deri thellë në jug. Nën goditjet e ardianëve,
       sipas këtyre studiuesve, ranë mbretëritë e vjetra të enkelejve
       dhe të taulantëve dhe ardianët u imponuan pushtetin e tyre
       gjithë fiseve të Ilirisë së Jugut; u krijua kështu një mbretëri
       e re, shumë më e gjerë sesa të parat, që shtrihej nga kufijtë e
       Epirit deri përtej Naronës në veri.
       Kjo tezë, ndonëse përfaqësonte mendimin më të përhapur, nuk
       mbeti pa u kundërshtuar. Studiues të tjerë vunë në dyshim rolin
       e ardianëve në formimin e shtetit dhe u përpoqën që t’i
       zëvendësonin ata me labeatët, të cilët kishin një pozitë
       qendrore në mbretëri ndaj asaj periferike të ardianëve. Nuk u
       pranua gjithashtu origjina ardiane e dinastisë themeluese të
       Agronit, e cila u kërkua përsëri te labeatët; u vu në dukje me
       të drejtë, se Agroni njihej si mbret i ardianëve, vetëm te
       historiani Dion Kasi, një burim i vonë i shekullit II të erës
       sonë, kurse autorë të tjerë, më të hershëm e më të besueshëm, e
       përmendin si një mbret të ilirëve. Më në fund u përjashtua
       mundësia e lindjes së këtij shteti, si rrjedhojë e pushtimeve të
       një fisi dhe u paraqit si krijesë e një grupi sundimtarësh, të
       cilët bashkuan fise që kishin interesa të përbashkëta dhe lidhje
       afërie me dinastinë pushtuese.
       Me gjithë ndryshimet që paraqesin pikëpamjet e shqyrtuara, ato
       bashkohen në vështrimin që i bëjnë thelbit të çështjes:
       formacioni politik për të cilin bëhet fjalë paraqitet si një
       shtet fisnor dhe si një vepër personale e një sundimtari, qoftë
       ky Pleurati apo i biri i tij, Agroni.
       Teza mbi zhdukjen pas vitit 270 të mbretërisë së enkelejve dhe
       të taulantëve dhe formimi rreth mesit të shek. III p.e.sonë i
       një mbretërie ardiane shumë më të gjerë e më të fuqishme se të
       parat paraqitet sot si një trajtesë mekanike. Me të drejtë është
       vënë në dukje se kësaj teze i mungon argumentimi historik dhe se
       e ashtuquajtura mbretëri e enkelejve është një krijesë e
       historiografisë moderne.
       Nga ana tjetër, shteti ilir i mesit të shek. III shihet si një
       dukuri krejt e re në botën ilire. Sipas autorëve të kësaj
       pikëpamjeje ilirët nuk njihnin më parë veçse një rend fisnor dhe
       vetëm pas mesit të shek. III u krijua ky “entitet politik
       krejtësisht i ri”. Analiza objektive e burimeve tregon se
       mbretëria e Agronit është trashëgimtare e drejtpërdrejtë e
       shtetit të mëparshëm ilir, pa asnjë ndërprerje në traditën e vet
       politike. Qendra e këtij shteti ka qenë më në jug se sa pranohet
       dhe bërthamën e tij kryesore e përbënin tokat e shtetit të
       vjetër ilir, të cilat gjatë konfliktit me Romën u bënë teatri i
       veprimeve më të rëndësishme ushtarake. Ardianët banonin
       gjithashtu më në jug; sipas autorëve antikë ata nuk janë veçse
       një nga popullsitë e rëndësishme që bënin pjesë në shtetin ilir
       dhe nuk u njihet ndonjë rol i veçantë në formimin e mbretërisë
       së Agronit. Përfshirja e tyre në përbërjen e shtetit ilir
       ndodhi, sikurse është vënë në dukje me të drejtë, në drejtim të
       kundërt nga ai i pranuar, nëpërmjet shtrirjes së këtij shteti në
       veri.
       Burimet tregojnë qartë se banorët e këtij shteti quhen si më
       parë “ilirë”, vendi “Iliri” dhe sundimtarët “mbretër ilirë”.
       Meqë në jetën politike të shtetit ilir nuk ka pasur asnjë
       ndërprerje, dinastia e Agronit duhet të ketë qenë e re dhe me
       origjinë veriore. Midis asaj dhe sundimtarëve të mëparshëm nuk
       ka pasur asnjë lidhje. Ka të ngjarë që në mesin e shek. III
       p.e.sonë ose pak më parë, shteti ilir të ketë njohur një
       periudhë trazirash të brendshme, hollësitë e të cilave nuk i
       dimë. Nuk është çudi që zhvillimi i vrullshëm i qyteteve të
       Veriut, të mbetura jashtë konflikteve luftarake që prekën pjesën
       jugore të shtetit ilir bashkë me qytetet e tij, të ketë
       ndryshuar raportin e forcave dhe të ketë ndikuar apo të jetë
       bërë bazë e ndryshimeve politike që pasqyrohen vetëm në
       ndryshimin e dinastisë sunduese dhe në shkëputjen e dy qyteteve
       të rëndësishme të Adriatikut Lindor, Dyrrahut e Apolonisë, nga
       shteti ilir.
       Historia e 60 vjetëve të fundit (231-168 p.e.sonë) të shtetit
       ilir është kryesisht historia e luftërave me Romën. Ngjarjet që
       u zhvilluan në prag të këtyre luftërave janë vetëm një prelud i
       tyre. Megjithatë këto janë një dëshmi e rëndësishme për vendin
       që zinte ky shtet midis fuqive të tjera të Ballkanit dhe për
       rolin e tij historik në ngjarjet politike të kohës.
       Burimi më i rëndësishëm për këto luftëra është vepra e
       historianit grek Polibi. Por, kjo vepër e shek. II p.e.s., që
       përfaqëson një histori të përgjithshme, përshkohet nga një
       tendenciozitet dhe subjektivizëm i theksuar, ku nuk fshihet
       simpatia ndaj Romës. Historia e ilirëve, ashtu sikurse në
       përgjithësi historia e kundërshtarëve politikë të Romës,
       paraqitet e shtrembëruar. Qëllimi kryesor i Polibit është të
       justifikojë në këtë vepër pushtimet romake, të cilat i quan të
       drejta, të nevojshme dhe të dëshirueshme nga popullsitë vendase.
       Për Polibin këto pushtime ishin të pashmangshme, sepse “fati i
       kishte caktuar Romës misionin të sundojë botën”. Një pjesë e
       burimeve që ka përdorur Polibi vjen nga historiani më i lashtë
       romak Fabi Piktor dhe, sipas një mendimi të përgjithshëm, ka
       karakter thjesht propagandistik.
       Burimet e tjera për këtë periudhë, duke qenë nën ndikimin e një
       tradite të korruptuar rëndë paraqiten më të pasakta. Kjo vihet
       re në radhë të parë tek Livi, i cili i kushton më tepër vëmendje
       efektit retorik e moralizues sesa të vërtetës historike. Për hir
       të paraqitjes së bukur dhe tërheqëse të ngjarjeve, ai shpeshherë
       sakrifikon këtë të vërtetë. Tregimet e tij janë të veshura me
       petkun moralizues dhe në mjaft raste me hollësi fantastike.
       Shumë të pasigurta janë edhe njoftimet e shkrimtarëve të tjerë,
       Dion Kasi e Apiani, që përfaqësojnë ritransmetime të cunguara,
       dhe më tepër të pasakta të tradicionit të vjetër.
       *****************************************************
       Page 1 of 1