DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 266--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:29 am
       ---------------------------------------------------------
       5. ACARIMI I MARRËDHËNIEVE TË SHQIPTARËVE ME SUNDIMTARËT OSMANË
       DHE QËNDRESA NDAJ TYRE
       (VITET 1850-1873)
       Pasojat e Tanzimatit në Shqipëri
       Qëndresa kundërosmane e popullsisë shqiptare, megjithëse nuk
       pati shtrirjen e kryengritjeve të dhjetëvjeçarëve të mëparshëm,
       nuk reshti as në vitet 50-60 të shek. XIX. Reformat që sulltani
       shpalli me Dekretin perandorak (Hat-i Humajun) të 18 shkurtit
       1856, që shënoi fillimin e periudhës së dytë të Tanzimatit, nuk
       e përmirësuan gjendjen e popullsisë shqiptare dhe si rrjedhim
       nuk zhdukën truallin për shpërthimin e kryengritjeve të reja.
       Dekreti i ri ishte vazhdim i reformave të Aktit të Gjylhanesë
       (viti 1839), të cilat nuk arritën të viheshin në jetë. Ai
       shpalli përsëri barazinë e të gjithë shtetasve osmanë, myslimanë
       e të krishterë, sigurimin për të gjithë, pa dallim feje, të
       paprekshmërisë së personit, të nderit e të pasurisë; vendosi të
       formonte gjyqe të hapura, të ndalonte konfiskimin e pasurisë së
       të paditurve; të krijonte gjykata të përziera, të fuste të
       krishterët në këshillat administrative, në shërbimin shtetëror e
       në shkolla ushtarake; shpalli barazinë e shtetasve në pagesat e
       taksave, krijimin e buxhetit shtetëror, të sistemit bankar etj.
       Zbatimi i këtyre reformave, të deklaruara me kërkesën e Fuqive
       të Mëdha, do të sillte ndryshime në jetën politiko-shoqërore të
       Perandorisë Osmane duke e afruar sistemin e saj shtetëror me atë
       të vendeve të Evropës. Por kjo Perandori, që mbeti në thelb një
       shtet me një regjim absolutist e teokratik të prapambetur dhe me
       një ekonomi gjysmëfeudale, nuk ishte në gjendje t'i vinte në
       jetë ato. Përveç masave për riorganizimin e administrimit të
       vendit dhe të ushtrisë, reformat e tjera mbetën në letër, ashtu
       si ato të 1839-ës. Kështu, megjithëse parashikonin trajtimin e
       barabartë të shtetasve, ato nuk sollën ndonjë përmirësim
       thelbësor në gjendjen e tyre, nuk siguruan barazinë e shpallur
       me bujë dhe nuk u dhanë të drejtat më elementare as shqiptarëve
       si komb, as edhe popujve të tjerë joturq. Ndryshime u bënë në
       përmirësimin e legjislacionit osman, që filloi të hartohej sipas
       shembullit të atij francez, si edhe në administrimin e vendit.
       Por ligjet e miratuara vijuan të mos zbatoheshin, ndërsa reforma
       në administratë synonte të forconte pushtetin e centralizuar
       osman mbi popujt e robëruar. Përveç kësaj, zbatimi i reformave u
       shoqërua, ashtu si në vitet 30-40 me rritjen e taksave dhe me
       vendosjen e detyrimeve të reja, që rëndonin sidomos mbi
       fshatarësinë dhe mbi vegjëlinë e qyteteve.
       Rrjedhojat e reformave të reja u ndjenë edhe në Shqipëri. Prej
       mesit të viteve 50 dhe në vitet 60 u përforcua edhe më tej
       administrata e re dhe masat e saj shtypëse në trevat e ndryshme
       të vendit. Ndarja e re administrative e vitit 1864 në vilajete,
       si njësi më të vogla se ato të mëparshmet, e theksoi
       centralizimin e pushtetit osman. Në krye të nëndarjeve të
       vilajeteve, të sanxhakëve (prefekturave), të kazave
       (nënprefekturave) dhe të nahijeve (komunave) qëndronin tani
       nëpunës civilë të dërguar nga qendra, në shumicën e rasteve
       turq. Centralizimi burokratik i administratës nuk zbutej edhe
       pse, për të përmbushur premtimet e dekretit të ri perandorak të
       vitit 1856, Porta ishte e detyruar të krijonte pranë organeve
       lokale këshillat administrativë, të cilët mbetën krejtësisht
       formalë. Në një varg qytetesh qeveritarët osmanë nuk i pranonin
       fare të krishterët në mbledhjet e këshillave administrativë.
       Porta e Lartë u përpoq të vinte nën kontrollin e drejtpërdrejtë
       të administratës së re edhe krahinat malore të Veriut. Si hallkë
       të ndërmjetme, në fund të viteve 50, Porta krijoi pranë valiut
       të Shkodrës një komision të Xhibalit (Malësisë), në të cilin u
       emëruan si anëtarë me rrogë përfaqësues nga secili prej 26
       bajrakëve të vilajetit të Shkodrës. Si anëtarë të komisionit
       Porta caktoi edhe 26 bylykbashë nga paria feudale turkomane e
       Shkodrës, të cilët do të shërbenin si komisarë qeveritarë për
       bajrakët. Me anë të këtij komisioni qeveria shpresonte të
       kufizonte autonominë e zonave malore. Edhe pse veprimtaria e
       komisionit të Xhibalit u përqendrua në qytetin e Shkodrës dhe
       çdo orvatje për ta zgjeruar atë hasi në qëndresë të armatosur,
       qeveritarët osmanë bënë presion të vazhdueshëm mbi Malësinë duke
       e ngushtuar pak nga pak autonominë e saj.
       Synimi kryesor i administratës së re turke ishte të siguronte
       pagesën e taksave dhe mbledhjen e rekrutëve nga të gjitha
       krahinat. Për të përballuar shpenzimet e mëdha që kërkonte
       mbajtja në këmbë e aparatit burokratik e ushtarak, për të vënë
       në vend të ardhurat fiskale të pakësuara me humbjet tokësore që
       kishte pësuar dhe, më në fund, për të paguar kamatat e huave
       ndërkombëtare, Stambollit nuk i mbetej tjetër rrugë veç asaj të
       shtrëngimit të darës së taksave. Kështu, shuma e taksave të
       nxjerra nga popullsia e Perandorisë, e cila më 1850 kishte qenë
       2,5 milionë lira ari, më 1860 arriti në katër milionë dhe
       vijonte të rritej. Ministria e Financave, në caktimin e shumës
       së taksave që do të nxirreshin nga popullsia, nuk nisej nga
       gjendja e numri i kontribuesve, por nga nevojat e veta.
       Shtoheshin llojet e taksave, por rritej sidomos shuma e kërkuar.
       Veçanërisht e dëmshme ishte mënyra e nxjerrjes së taksave me
       anën e iltizamit. Me shitjen dhe rishitjen në ankand të së
       drejtës së mbledhjes së taksave myltezimëve më të vegjël, e
       dhjeta arrinte deri në një të pestën e prodhimit. Ajo vinte
       vazhdimisht duke u shtuar, për arsye se çdo vit për ofertat e
       blerjes merrej zakonisht si pikënisje maksimumi i arritur në
       vitet e kaluara.
       Taksa e vergjisë, që paguhej për pasurinë e patundshme (shtëpi,
       kopshte, dyqane) dhe për disa kategori të caktuara të ardhurash,
       shtohej gjithashtu vazhdimisht. Më 1863, në sanxhakun e Ohrit,
       që përfshinte edhe një pjesë të Shqipërisë Juglindore, vergjia u
       shtua në krahasim me vitin e mëparshëm nga 350 000 në 420 000
       groshë, domethënë 20 për qind.
       Taksa e veçantë që paguanin të krishterët meshkuj prej 12 deri
       60 vjeç për zëvendësimin e shërbimit ushtarak (bedel-i askerie)
       në qytetin e Shkodrës u shtua nga 45 000 groshë që ishte në
       vitet 30, në 100 000 më 1856.
       Për të rritur të ardhurat, Porta përqendroi në duart e veta në
       formë monopolesh shtetërore tregtinë e një vargu artikujsh të
       përdorimit të përditshëm, siç ishin kripa, plumbi, duhani,
       baruti dhe peshku, duke i ngarkuar ato me taksa të veçanta.
       Përveç taksave shtetërore, popullsia e qyteteve paguante edhe
       një varg taksash komunale, si taksën e peshimit në treg, taksën
       policore etj. Më në fund rëndonte mbi gjithë meshkujt (prej 16
       deri në 60 vjeç), taksa e rrugës, detyrimi për katër ditë pune
       angari në vit bashkë me kafshët e punës, detyrim që kryhej edhe
       në viset më të largëta.
       Shtimi i tatimeve, ngarkimi i çdo veprimtarie ekonomike me taksa
       të reja etj., e ngritën në vitet 1850-1870 koston e jetesës në
       mënyrë shumë të ndjeshme. Në këtë ndikoi edhe zhvleftësimi i
       vazhdueshëm i monedhës turke, e cila ra deri në 40-50 për qind
       të vlerës së saj, meqenëse qeveria nxirrte bankënota (kamje) pa
       pasur mbulesën e duhur në ar.
       Pjesa më e madhe e shumave që nxirreshin nga Shqipëria dhe nga
       provincat e tjera shkonin në Stamboll për të kënaqur lakmitë e
       tepruara për të holla të sulltan Abdyl Azizit (1861-1876) dhe të
       oborrtarëve të tij. Por edhe kërkesat për të holla të
       funksionarëve të lartë të Portës në provinca nuk ishin të pakta.
       Ata i kënaqnin lakmitë me abuzime të drejtpërdrejta ose duke
       marrë pjesë si ortakë në spekulime. Këto abuzime nxiteshin edhe
       nga praktika e Portës, e cila me qëllim i ndërronte shpesh
       funksionarët e saj në provinca, sepse caktimi në funksionet e
       larta bëhej me anë "peshqeshesh" në të holla për sulltanin.
       Qeveritarit të një province, zakonisht, nuk i mjaftonin as dy
       vjet për të nxjerrë shpenzimet e këtij "peshqeshi" dhe për të
       rregulluar financat e veta; nga ana tjetër, ai ishte i detyruar
       të nxirrte shuma sa më të mëdha taksash nga provinca e tij për
       të ruajtur favorin e sulltanit. Prandaj ardhja e çdo funksionari
       të ri shënonte një katastrofë për provincën. Nga ndërrimet e
       funksionarëve të lartë e pësoi në mënyrë të veçantë vilajeti i
       Shkodrës, ku brenda 40 vjetëve (1831-1871) u emëruan 52 valinj.
       Vilajeti i Janinës, që përfshinte, ndër të tjera, gjithë
       Shqipërinë e Jugut (me përjashtim të rrethit të Korçës e të
       Pogradecit), në vitet 60 paguante rreth 22 milionë groshë, nga
       të cilët shkonin në Stamboll më shumë se gjysma. Në fillim të
       viteve 70, shuma që paguante kjo krahinë kishte arritur në afër
       30 milionë, nga të cilët dy të tretat shkonin në Stamboll.
       Dërgimin në Stamboll të shumave të mëdha, që nxirreshin nga
       provincat, autoritetet osmane e motivonin me nevojën për të
       mëkëmbur një aparat shtetëror modern, për ndërtim rrugësh, për
       sigurimin e "rendit dhe të qetësisë" etj. Në të vërtetë vendi
       ishte mbushur me banda kusarësh, krerët e të cilëve binin
       shpeshherë në marrëveshje me vetë qeveritarët osmanë dhe
       feudalët vendas. Plaçkitjet e vrasjet ishin diçka e zakonshme jo
       vetëm në fshatra, por edhe në qytete e sidomos e pësonte
       popullsia e krishtere. Vetëm një pjesë e borgjezisë së pasur
       kishte mundësi t'u shpëtonte këtyre përdhunimeve, duke siguruar
       me pagesë "mbrojtjen" nga ana e konsullatës së ndonjë shteti
       evropian ose nga vetë kusarët. Edhe ajo pjesë e taksave që
       mbetej në vend nuk përdorej për qëllime prodhuese por, para së
       gjithash, për mbajtjen e aparatit parazitar burokratik.
       Shfrytëzimi i egër feudal, shtypja dhe abuzimet e administratës
       së re, e keqësuan në kulm gjendjen ekonomike të popullsisë.
       Udhëtarë të huaj, që kanë kaluar nëpër Shqipëri gjatë viteve
       1860-1875, kanë vënë në dukje se mjerimi i fshatarësisë në disa
       krahina ishte aq i madh, saqë, siç thoshte konsulli rus
       Trojanovski, "prindërit i çojnë fëmijët e tyre në pazar për t'i
       shitur. Edhe familje që kanë qenë dikur mirë, kanë rënë në
       gjendje lypësish". "S'është aspak për t'u çuditur, - shkruante
       Jonin, një tjetër diplomat rus, - përse fshatari i mjerë, duke
       jetuar në një gjendje të tillë, humbi çdo shije dhe dëshirë për
       punë...". Në këto kushte u rrit zemërimi e urrejtja kundër
       sundimtarëve osmanë dhe feudalëve turq, që thirreshin me emrin
       përbuzës "halldupë" (të trashë, të pangopur) ose "konjarë" (nga
       qyteti Konja i Anadollit, me kuptimin "njerëz të këqinj").
       Fshatarë të veçuar rrëmbenin armët, dilnin maleve dhe
       përpiqeshin të hakmerreshin kundër shtypjes së rëndë nga ana e
       organeve shtetërore. Lëvizja e "kaçakëve", si shprehje e
       protestës shoqërore e kombëtare që njihej qysh shumë kohë
       përpara, mori përpjesëtime më të mëdha. Një shprehje të kësaj
       ndjenje të përgjithshme e jepte në vitin 1865 dervishi bektashi
       Ali me anë të një vjershe, e cila është një dëshmi e gjallë e
       patriotizmit popullor të kësaj kohe:
       ... Ky halldupi, ky konjari, bukën tonë po na ha, / Xhveshur,
       zbathur na ka lënë, lakuriq pa një para. / Gjithë halldupët
       pashallarë, të mëdhenj e si të zotë. / Shqipëtari s'ka të mbajë
       asnjë feste më kokë. / Gjynah, pra, nga perëndija të punojë
       shqipëtari / Dhe të hajë e të pijë e të bëjë rehat konjari ...
       Revolta e popullsisë së Shkodrës më 1854
       Gjendja e keqe ekonomike dhe abuzimet e papërmbajtura të
       administratës së re osmane në Shkodër i dhanë shkas shpërthimit
       në këtë qytet të një revolte të fuqishme të popullsisë.
       Gjatë viteve 1851-1852, valiu i ri Masar Pasha ua dyfishoi të
       krishterëve të qytetit taksën "nizamie", të përjashtimit nga
       shërbimi i detyrueshëm ushtarak, një pjesë të mirë të së cilës e
       merrte për vete. Protestat që popullsia bëri në Stamboll kundër
       këtij veprimi arbitrar nuk dhanë rezultat. Shpallja në Shkodër,
       në pranverën e vitit 1854, e një fermani të sulltanit për
       barazinë e të drejtave të nënshtetasve të krishterë me ata
       myslimanë, nuk e qetësoi gjendjen, sepse Masar Pasha dhe
       administrata e tij vijonin të grabisnin popullsinë. Përveç
       kësaj, një burim tjetër pasurimi për qeveritarët turq u bë
       spekulimi me tregtinë e drithit sidomos më 1854, kur zhvillohej
       Lufta e Krimesë (1853-1856) dhe vijonin konfliktet me Malin e
       Zi. Duke bashkëpunuar ngushtë me ta, sipërmarrësit e tregtarët e
       grumbullonin drithin dhe e shisnin me leverdi jashtë vendit.
       Pasoja e menjëhershme e këtij veprimi ishte ngritja e çmimeve të
       artikujve ushqimorë e sidomos e çmimit të drithit, që edhe në
       kohën e lëmit u dyfishua në vend që të ulej. Përveç mungesës së
       drithit gjendjen në Shkodër e keqësoi edhe më shumë detyrimi i
       popullsisë për të mbajtur me ushqime 20 mijë ushtarë osmanë që
       ndodheshin në kufirin turko-malazez. Shkodrës po i kanosej zija
       e bukës. Pakënaqësia e shtresave të varfra shpërtheu haptazi,
       kur në qytet ndodhën vdekjet e para nga uria. Më 7 gusht 1854
       vegjëlia qytetare e udhëhequr nga Hasan Alia, klerik i ri që do
       të njihet më vonë me emrin Sheh Shamia, organizoi një mbledhje
       të gjerë, ku kërkoi ndalimin e eksportit të drithit, uljen e
       çmimeve dhe dënimin e spekulatorëve. Por valiu nuk mori asnjë
       masë. Të nesërmen, më 8 gusht, një turmë e madhe prej disa
       mijëra zejtarësh e punëtorësh të varfër vërshoi në treg, i cili
       u mbyll, ndërsa qeveritarët u detyruan të tërhiqeshin në kala.
       Demonstruesit hapën hambarët dhe ua shpërndanë drithin banorëve
       të varfër. Sheh Shamia dha shembullin duke hapur i pari hambaret
       e babait të vet. Një ditë më vonë, vegjëlia e armatosur
       organizoi një demonstratë të madhe dhe kërkoi largimin e valiut
       nga qyteti. Atëherë ndërhyri konsulli i Francës, i cili bëri
       çmos që të shpërndante të revoltuarit, duke vënë në dukje
       rrezikun që mund t'i vinte Shkodrës nga revolta për shkak të
       gjendjes së luftës dhe qëndrimit kërcënues të Malit të Zi.
       Pas mbarimit të veprimeve ushtarake në kufirin me Malin e Zi,
       Porta e zëvendësoi Masar Pashën, dërgoi në Shkodër valiun e ri,
       gjeneralin Mustafa Pasha, me 10 000 ushtarë nizamë, që ndërmori
       arrestime në masë. Sheh Shamia mundi të largohej fshehurazi nga
       Shqipëria, kurse drejtuesit e tjerë të revoltës u
       internuan.Valiu ndaloi eksportimin e drithit nga qyteti i
       Shkodrës. Megjithatë, edhe pse kishte forca të shumta ushtarake,
       valiu nuk guxoi të zbatonte reformat e Tanzimatit në Shkodër.
       Kryengritja e Dibrës dhe revolta e Shkodrës kundër Tanzimatit
       (1860-1861)
       Në vitet 60 të shek. XIX marrëdhëniet ndërmjet sundimtarëve
       osmanë dhe popullsisë së Shqipërisë së Veriut u acaruan përsëri
       në një shkallë të tillë, sa shkaktuan shpërthimin e një vargu
       konfliktesh të reja të armatosura.
       Pakënaqësia e popullsisë ndaj administratës së re dhe qëndresa
       kundër saj, që nuk ishin shuar dhe vijonin të shfaqeshin në
       forma të ndryshme, e kishte detyruar pushtetin osman që të
       vepronte në mënyrë të matur. Kur nga fundi i viteve 50 Porta e
       Lartë ndërmori veprime të reja për të shtrirë kudo, në
       Shqipërinë e Veriut, administratën e re dhe për të zbatuar me
       forcë reformat, ajo ndeshi përsëri në kundërshtimin e vendosur
       jo vetëm të malësorëve, por edhe të banorëve të qytetit të
       Dibrës, të Shkodrës e të qyteteve të Kosovës.
       Në pranverën e vitit 1860 Porta filloi veprimet ushtarake në
       malësitë e Dibrës. Ajo gjeti atje kushte të favorshme për
       arritjen e qëllimeve të saj, sepse përfitoi nga konflikti që
       kishte shpërthyer ndërmjet dibranëve, i nxitur nga një pjesë e
       klerikëve fanatikë e konservatorë myslimanë të ritit synit. Këta
       i luftonin si heretikë të rrezikshëm bektashinjtë e Dibrës dhe
       udhëheqësin e tyre Sheh Fejzën nga Bulqiza, të cilët, ashtu si
       gjithë sekti i bektashinjve, ishin në konflikt me dogmat synite
       dhe me shtetin osman që i përkrahte ato. Në të vërtetë
       konflikti, që në pamjen e jashtme kishte karakter fetar, në
       thelb kishte të bënte me qëndrimin ndaj politikës së Portës së
       Lartë në Shqipëri. Kleri i lartë synit i Dibrës ishte vendosur
       përkrah qeverisë dhe reformave. Me qeverinë osmane ishin
       bashkuar edhe disa çifligarë e tregtarë të qytetit të Dibrës së
       Madhe, si dhe disa bajraktarë, ndërsa bektashinjtë mbanin anën e
       fshatarëve kryengritës. Në krye të tyre u vu Sheh Fejza, që
       punonte për të ngjallur në popull ndjenjën kombëtare, duke
       nxitur shkrimin e gjuhës shqipe dhe përpjekjet për një alfabet
       të veçantë të saj.
       Në këto rrethana, ekspedita osmane, e komanduar nga Abdi Pasha,
       mundi të hynte pa pengesë në qytetin e Dibrës së Madhe. Vetëm
       krahina e Grykës së Madhe rroku armët. Në një ndeshje që u bë në
       fshatin Xixull, malësorët e kësaj zone, të udhëhequr nga Sheh
       Fejza, zhvilluan luftime të ashpra, por kryengritësit u thyen,
       ndërsa Sheh Fejza i plagosur ra rob. Shtypja e kryengritjes u
       shoqërua me nje terror të egër, u dogjën fshatrat që bënë
       qëndresë, si Xixulli e Bulqiza.
       Qeveria osmane e shtriu me forcë zbatimin e reformave edhe në
       trevat deri atëherë të panënshtruara. Në qytetin e Dibrës së
       Madhe u vendosën funksionarë turq të ardhur nga Stambolli. Pas
       kësaj filloi rritja e taksave. Në vitin 1863 Porta merrte prej
       Dibrës 3 000 qese (1 qese = 500 groshë) në vend të një shume të
       përgjithshme vjetore prej 100 qesesh që kishte marrë që nga viti
       1831.
       Një problem shqetësues për Stambollin vijonte të ishte Shkodra
       me malësitë e saj të krishtere. Në fillim të viteve 60 reformat
       pothuajse nuk ishin zbatuar as në krahinën e Shkodrës, as edhe
       në qytet. Në vjeshtën e vitit 1860, administrata osmane, nën
       pretekstin e vendosjes së rendit publik, u orvat të bënte
       çarmatimin e popullsisë së qytetit e të zonës fushore dhe t'i
       hapte rrugë zbatimit të masave të tjera. Këto përpjekje ndeshën
       në kundërshtimin e vendosur të banorëve të Shkodrës, të cilët
       edhe pa këto veprime të reja ishin të pakënaqur nga politika
       fiskale e qeverisë dhe nga shpërdorimet financiare. Abuzime të
       mëdha bëri administrata lokale gjatë zbatimit të sistemit të ri
       tatimor. U morën nga tregtarët e zejtarët e Shkodrës pa pagesë
       mallra në vlerën prej 30 000 qesesh, ndërsa drejtori i financës
       së vilajetit të Shkodrës, Talat Beu, kishte përvetësuar në
       mënyrë të paligjshme 526 948 groshë. Popullsia e Shkodrës duhej
       të përgjigjej me mjete financiare për mbajtjen e ushtarëve në
       kufirin me Malin e Zi, sepse autoritetet lokale nuk ishin në
       gjendje të mbronin popullsinë civile nga cubat malazezë. Gjendja
       u rëndua edhe për shkak të prodhimeve bujqësore të këqija të
       vitit 1860. Në këto rrethana do të duhej vetëm një shkëndijë që
       pakënaqësia të kthehej në revoltë të hapur.
       Në vjeshtën e vitit 1861 Porta filloi përsëri orvatjet për të
       zbatuar këtu reformat që kishin mbetur pezull. Gjithnjë me
       pretekstin se kërkonte vendosjen e rendit publik, Porta nisi të
       çarmatoste popullsinë e qytetit dhe të fushave, për t'i hapur
       rrugën zbatimit të masave të tjera, por ndeshi në kundërshtimin
       e shkodranëve, të cilët në çarmatosjen shihnin heqjen e çdo
       mundësie për t'u mbrojtur si nga grabitjet dhe zullumet e
       administratës, ashtu edhe nga sulmet e herëpashershme të Malit
       të Zi. Qytetarët e Shkodrës, duke qenë të armatosur, ngritën
       krye, mbyllën tregun, i detyruan forcat osmane të tërhiqeshin
       nga qyteti e të mbylleshin në kështjellë, prenë lidhjen
       telegrafike me Stambollin dhe e shpallën valiun, Abdi Pashën, të
       rrëzuar nga pushteti. Me qytetarët u bashkuan edhe malësorët.
       Ndonëse Abdi Pasha kishte pranë 12 batalione nizamësh, një
       regjiment kalorësie dhe disa mijëra ushtarë toskë, të rekrutuar
       për të mbrojtur kufirin me Malin e Zi, nuk guxoi të ndeshet me
       të revoltuarit, por kërkoi përforcime të reja, pesë batalione të
       tjera. Me ndërhyrjen e zëvendëskadiut turma, pasi iu premtua se
       Abdi Pasha do të jepte dorëheqjen, u shpërnda. Ndërkaq,
       qeveritari osman nuk pranoi të largohej. Ky qëndrim e acaroi
       edhe më shumë gjendjen në Shkodër.
       Myslimanët e të krishterët e qytetit, të bashkuar, i dërguan
       sulltanit një memorandum ku shprehnin zemërimin e tyre kundër
       administratës së vendit, e cila, në emër "të rregullit e të
       rendit publik", e rëndonte popullin me ngarkesa të reja fiskale.
       Vendi, deklaronin shkodranët, s'kishte as rrugë, as gjyqe të
       paanshme, as siguri nga kusarët që ishin turrur mbi të.
       Administrata nuk ishte në gjendje të mbronte vendin, jetën dhe
       pasurinë e banorëve nga sulmet e çetave malazeze, që sa vinin e
       bëheshin më të shpeshta.
       Në kushtet kur edhe marrëdhëniet me Malin e Zi ishin të
       acaruara, Porta e Lartë u përpoq ta mbyllte sa më parë këtë
       konflikt. Për këtë dërgoi si komisar me kompetenca të plota
       Xhevdet Pashën, me prejardhje nga Korça, historian i njohur,
       autor i "Historisë së Perandorisë Osmane" në 12 vëllime
       (1764-1825). Me të mbërritur në Shkodër, Xhevdet Pasha lexoi
       urdhrin e kryeministrit për largimin e Abdi Pashës dhe për
       emërimin e Reshit pashë Misirit në vend të tij. Në saje të
       qëndrimit të matur Xhevdet Pasha mundi të vendoste përkohësisht
       qetësinë në qytetin e Shkodrës.
       Krahas kësaj, duke njohur nga afër gjendjen dhe potencialin e
       madh ushtarak të popullsisë së Shkodrës në rast të një konflikti
       osmano-malazez, ai i rekomandoi Portës së Lartë që ta trajtonte
       Shkodrën më me kujdes e me vëmendje, por ajo nuk i mori parasysh
       këshillat e tij.
       Por edhe pse këto kryengritje u shtypën përsëri, popullsia nuk u
       pajtua asnjëherë me politikën e egër të qeverisë osmane. Kjo e
       detyroi të dërgonte herë pas here ekspedita ushtarake kundër
       malësive të Shkodrës, të Prizrenit, të Gjakovës dhe të Dibrës,
       të cilat mbetën edhe më tej vatra të ndezura të qëndresës
       popullore.
       Lëvizja e vitit 1862 në Mirditë
       Qëndresa e vendosur që vijonte t'i bënte popullsia e Shkodrës
       dhe e malësive të saj politikës shtypëse të administratës së re
       osmane, frymëzoi një grup intelektualësh të rinj shkodranë, të
       cilët u vunë në lëvizje për t'i dhënë luftës çlirimtare
       kundërosmane një karakter më të organizuar. Ky grup përbëhej nga
       Zef Jubani, Pashko Vasa dhe nga disa klerikë katolikë atdhetarë,
       si abati i Mirditës Gaspër Krasniqi etj. Në nismën e këtij grupi
       ndikuan lëvizjet për çlirimin kombëtar që po zhvilloheshin në
       vendet fqinje e në Itali, si dhe kontaktet e revolucionarëve
       italianë me rrethet patriotike shqiptare. Ata ishin frymëzuar
       nga shembulli i bashkimit të territoreve italiane rreth krahinës
       së Piemontit, që çoi në formimin e shtetin të njësuar italian.
       Sipas planit të hartuar nga grupi i intelektualëve shkodranë,
       kryengritja kombëtare shqiptare, që do të ishte njëherazi pjesë
       përbërëse e lëvizjes së përgjithshme kundërosmane në Ballkan,
       duhej të shpërthente në Mirditë në pranverën e vitit 1862 dhe
       prej këtej do të shtrihej edhe në malësitë e tjera. Për
       realizimin e këtij plani ata mbështeteshin në gatishmërinë për
       luftë që kishin prej kohësh popullsitë e armatosura të Malësisë,
       në rrethanat e krijuara nga gjendja e luftës me Malin e Zi, që i
       lidhte duart Perandorisë Osmane, si edhe në ndihmën që
       shpresonin të kishin nga Franca. Në të vërtetë, Napoleoni III
       prej disa kohësh kishte filluar t'i ndiqte me interes ngjarjet
       në Ballkan, me qëllim që ta rivendoste përsëri ndikimin e
       Perandorisë Franceze në Lindje. Në konfliktin malazezo-turk
       Franca përkrahu principatën e vogël, por nuk i kurseu as
       premtimet e ndihmat për Shqipërinë e veçanërisht për Mirditën, e
       cila, për numrin e bajrakëve, për potencialin luftarak më të
       madh dhe për ndikimin që kishte ndërmjet malësive të tjera,
       kishte tërhequr vëmendjen e perandorit francez.
       Sipas mendimit të grupit shkodran, kapedani i Mirditës Bibë Doda
       duhej të ngrinte i pari flamurin e kryengritjes dhe të shpallte
       një principatë shqiptare autonome ose të pavarur, rreth së cilës
       më vonë mund të bashkoheshin edhe krahinat e tjera të vendit.
       Pasi arriti t'i ndalonte malësorët të mos rekrutoheshin në
       repartet ndihmëse që kërkonte të ngrinte Porta, grupi i
       atdhetarëve shkodranë filloi të përgatiste truallin për
       kryengritjen. Por kapedani Bibë Doda, i cili si pasha merrte një
       rrogë të majme, u tremb nga zhvillimi i ngjarjeve dhe u tërhoq
       nga ndërmarrja. Kur ai, në pranverën e vitit 1862, duke
       plotësuar urdhrat e qeverisë, u mundua të rekrutonte disa
       reparte vullnetarësh, në Mirditë shpërtheu një konflikt i
       ashpër. Në këtë konflikt shumica e popullsisë u rreshtua kundër
       kapedanit, të cilin e akuzonte se donte të përfitonte në kurriz
       të saj, se edhe në fushatat e mëparshme kishte përvetësuar
       rrogat e vullnetarëve, se po i shpinte ata në një vdekje të
       sigurt etj. Në këto kushte ky u detyrua të largohej nga Mirdita
       dhe të kërkonte strehë e mbrojtje te valiu turk në Shkodër.
       Ndërkohë mirditasit sulmuan shtëpitë e pronat e kapedanit në
       Kallmet dhe u vunë zjarrin.
       Njëkohësisht reparte të tjera ndërprenë rrugën Shkodër-Prizren.
       Gjendja u bë kërcënuese për Portën. Masa që mori ajo me
       arrestimin e abatit Gaspër Krasniqi, i cili ishte bërë
       udhëheqësi i lëvizjes në Mirditë, nuk e qetësoi, përkundrazi, e
       acaroi edhe më shumë gjendjen. Patriotët shkodranë nuk ngurruan
       të akuzonin Bibë Dodë pashën si "vrasës të popullit të tij" e
       qeverinë e sulltanit si "shtypëse të pamëshirshme të kombit
       shqiptar" dhe të vinin në dukje se Fuqitë e Mëdha, si Anglia e
       Austria, të cilat me politikën e tyre përkrahnin "një kufomë që
       quhet Turqi", ndihmonin për të mbajtur edhe më tej popullsitë e
       Ballkanit nën zgjedhën e Perandorisë Osmane.
       Me gjithë fillimet e mbara, kryengritja në Mirditë nuk mori hov.
       Fitoret e rëndësishme që korri ushtria turke kundër malazezëve
       në qershor 1862, armëpushimi i arritur në gusht të atij viti dhe
       dështimi i projekteve për kryengritjen e përgjithshme në Ballkan
       i hoqën lëvizjes mundësinë e zhvillimit të mëtejshëm. Për më
       tepër, kundër saj ndërhyri tani edhe diplomacia austriake, e
       cila e shihte me shqetësim gjithnjë më të madh zhvillimin e
       ngjarjeve në Shqipërinë e Veriut. Hovi i kryengritjes ra. Pas
       disa kohësh Bibë Doda u kthye përsëri në Mirditë si
       kapedan-pashë.
       Me përpjekjet e përfaqësuesve të kulturuar të borgjezisë për t'u
       lidhur me lëvizjen popullore kundërosmane dhe për ta organizuar
       e për ta drejtuar atë bëhej një hap i ri në lëvizjen kombëtare.
       Por lëvizja u projektua në një zonë të ngushtë, të banuar vetëm
       nga popullsi katolike, pa lidhje me krahinat e tjera dhe për më
       tepër u zhvillua vetëm në Mirditë, në një nga krahinat më të
       prapambetura të vendit.
       Qëndresa kundërosmane e viteve 1867-1873
       Orvatjet që bënte herë pas here Porta e Lartë për të zbatuar
       Tanzimatin në zonat e panënshtruara të vendit, ku ruheshin
       venomet tradicionale ose për të vendosur taksa të reja, që
       rëndonin në mënyrë të veçantë popullsinë, shoqëroheshin me
       konflikte të njëpasnjëshme. Në vitet 1867-1868 Porta ndërmori
       ekspedita të reja kundër krahinave të Lumës dhe të Malësisë së
       Gjakovës. Por zaptiet (xhandarët) turq që vajtën për të nxjerrë
       taksa e rekrutë u pritën me pushkë dhe u dëbuan nga popullsia e
       udhëhequr nga krerët Binak Alia e Shaqir Curri. Një farë suksesi
       patën autoritetet turke në Mirditë pas vdekjes së Bibë Dodë
       pashës më 1868; ato larguan për në Stamboll trashëgimtarin e tij
       të mitur Prengën dhe vendosën një kajmekam nga gjiri i familjes
       së kapedanit të vdekur, si dhe dy batalione ushtarësh.
       Megjithatë, Porta nuk mundi ta thyente qëndresën e mirditasve,
       të cilët, duke kërkuar që kjo trashëgimi të respektohej sipas
       zakonit, e mbrojtën për një kohë të gjatë autonominë e tyre. Më
       1873 atje shpërtheu kryengritja e disa muaj më vonë ajo u shtri
       edhe në Dukagjin. Ekspedita osmane shtypi egërsisht popullsinë,
       por duke mos mundur ta nënshtronte atë u detyrua të tërhiqej.
       Në vitin 1869, shtypja e ushtruar nga organet e Portës shkaktoi
       revolta në qytetet Pejë, Gjakovë e Prizren. Lëvizja mori
       përpjesëtime të mëdha veçanërisht në Shkodër. Pakënaqësia e
       shkodranëve shpërtheu atëherë kur valiu vendosi tri taksa të
       reja, veçanërisht "karagjymrykun". Tani fshatarët detyroheshin
       të paguanin 8 për qind të vleftës për çdo mall që çonin në
       qytet. Kjo taksë sillte shtrenjtimin e ndjeshëm të jetesës dhe
       dëmtonte veçanërisht shtresat e vegjëlisë. Me këtë rast
       borgjezia shkodrane paraqiti ankesat e vjetra kundër
       korrupsionit të valiut dhe të gjyqeve, si dhe kundër abuzimeve
       që bëheshin me monopolet shtetërore të kripës e të duhanit.
       Shkodranët dhanë kushtrimin dhe kërkuan ndihmën e malësorëve.
       Por autoritetet turke, duke nxitur fanatizmin fetar, ia dolën ta
       përçanin popullsinë qytetare dhe të largonin një pjesë të saj
       nga lufta. Megjithatë, malësorët i sulmuan forcat kryesore
       ushtarake që ishin përqendruar pranë qytetit në fushën e
       Shtojit, por pas një përleshjeje të ashpër me një armik më të
       madh në numër e të armatosur mirë, malësorët e pushuan zjarrin,
       duke lënë në fushën e luftës shumë të vrarë e të plagosur.
       Po në vitin 1869 ndodhën turbullira në krahinën e Matit dhe në
       qytetin e Tiranës. Për shpërthimin e trazirave në Tiranë u bë
       shkak urdhri i qeverisë për të ndërtuar rrugën për në Durrës
       vetëm me shpenzimet e me punën e qytetarëve dhe të fshatarëve që
       ndodheshin buzë rrugës. Meqenëse paria feudale e qytetit e gjeti
       mënyrën për të shpëtuar nga çdo detyrim, e gjithë barra i mbeti
       vegjëlisë, e cila protestoi duke rrëmbyer armët, ndërsa zejtarët
       mbyllën dyqanet. Qëndresa nuk u ndërpre edhe pasi në përleshje
       me repartet ushtarake u vranë mjaft qytetarë dhe u internua një
       numër i madh udhëheqësish.
       Më 1872 ushtria osmane që u dërgua në Dibër u thye me humbje
       mjaft të rënda. Të njëjtin fat patën orvatjet për të nënshtruar
       zonat malore të Kosovës në vitet 1872-1874. Në një letër të
       shkruar nga Prizreni në tetor 1873 thuhej se përballë ushtrisë
       së madhe turke, që po futej në Kosovë, shqiptarët nuk rrinin
       duarkryq. Ata, thuhej në letër, "dëshirojnë ta ndezin zjarrin
       dhe janë të vendosur të luftojnë e të qëndrojnë përballë
       ushtrisë turke pa marrë parasysh nëse do t'i ndihmojë ndokush
       ose jo. Ata kurrsesi nuk e pranojnë pushtetin turk dhe
       dëshirojnë të çlirohen nga ai". Edhe në malësitë e Kosovës,
       ashtu si në malësitë e tjera të Shqipërisë së Veriut,
       autoritetet turke ushtronin një pushtet formal, duke e kufizuar
       veprimtarinë e tyre vetëm në qytetet dhe në afërsitë e tyre.
       Megjithëse të kufizuara e shpeshherë spontane, këto konflikte
       ishin rrëke që çonin ujë në shtratin e lëvizjes së përgjithshme
       kombëtare dhe i jepnin peshë çështjes shqiptare në arenën
       ndërkombëtare.
       #Post#: 377--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: sweety
       Date: February 10, 2012, 8:38 am
       ---------------------------------------------------------
       te lumte qe ke postuar gjithe keto
       *****************************************************
       Page 4 of 4
   DIR Previous Page