DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 256--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:18 am
       ---------------------------------------------------------
       Fshatarët pronarë
       Me heqjen e regjimit të timareve (vitet 30) ndryshoi edhe
       gjendja e fshatarëve pronarë. Me këtë masë në kategorinë e
       fshatarëve pronarë u përfshinë ata fshatarë që kishin ruajtur
       tapitë deri në prag të reformave centralizuese dhe të
       Tanzimatit. Tani ata nuk ishin më, de jure, raja të spahiut,
       sepse ligjërisht nuk ndodheshin më nën vartësinë e tij feudale.
       Formalisht fshatarët e mesëm e të vegjël u kthyen në fshatarë të
       lirë dhe ligjërisht u njohën pronarë të tokës së tyre, të cilën
       tani mund ta shitnin, ta jetërsonin dhe ta hipotekonin lirisht.
       Megjithatë, fshatarët me tokë nuk u bënë plotësisht të lirë,
       pasi vendin e marrëdhënieve të mëparshme me feudalin spahi tani
       e zunë marrëdhëniet me shtetin feudal osman, i cili i grabiste
       me anën e feudalëve derebej, të sipërmarrësve të taksave
       (myltezimëve) e funksionarëve të administratës. Ata u njohën
       juridikisht si zotërues privatë të tokës mirie, ndonëse patën
       ende disa pengesa fiskale për përdorimin e lirë të saj.
       Pozitat e fshatarëve pronarë të mesëm e të vegjël u tronditën jo
       vetëm nga rritja e vazhdueshme e taksave shtetërore (taksë mbi
       tokën, mbi banesën, mbi prodhimin, mbi bagëtinë, mbi shpendët,
       për bletët, për mullirin, për rrugën, për shërbimin ushtarak,
       abuzimet e shumta etj., por edhe nga veprimi i ligjeve të
       ekonomisë së tregut në fshat (sidomos nga luhatja e theksuar
       stinore e çmimeve). Tronditjen e ndjenë sidomos fshatarët
       pronarë të vegjël, të cilët për shkak të të ardhurave të pakëta
       nga toka bujqësore ishin të detyruar të blinin çdo vit drithë me
       të hollat që nxirrnin nga veprimtaria e tyre suplementare. Por
       me vërshimin e mallrave të huaja dhe me konkurrencën e prodhimit
       të qyteteve, të ardhurat e tyre nga kjo veprimtari erdhën duke u
       pakësuar. Si rrjedhim, varfëria i detyronte fshatarët të merrnin
       borxhe nga fajdexhinjtë.
       Afatet e borxheve mbaronin zakonisht në kohën e korrjeve ose të
       vjeljeve. Për të shlyer borxhin fshatari detyrohej të shiste
       drithin në verë kur çmimet ishin të ulëta dhe ta blinte në
       pranverë kur ato ishin më të larta. Me forcimin e administratës
       perandorake osmane pas mesit të shek. XIX, pesha e taksave
       shtetërore në kurriz të masave fshatare erdhi duke u rritur.
       Barrë e rëndë u bë edhe shërbimi i gjatë ushtarak për popullsinë
       myslimane ose taksa e shërbimit ushtarak për popullsinë e
       krishterë. Për t'i bërë ballë varfërimit të vazhdueshëm,
       pronarët e vegjël filluan të shisnin kafshët e punës dhe pastaj
       bagëtitë e imëta, të cilat ose ranë në duart e fshatarëve të
       pasur dhe mbetën përsëri në vend ose u blenë nga reshperët e
       mëdhenj për t'u eksportuar. Me thellimin e tij të mëtejshëm, ky
       proces po e detyronte fshatarin e varfëruar të shiste më në fund
       edhe tokën. Megjithatë, numri i tyre nuk u pakësua. Madje u rrit
       për arsye të pjesëtimit të familjeve midis djemve të fshatarit,
       kurse për shkak të shitjeve sipërfaqja u pakësua. Kështu gjatë
       gjysmës së dytë të shek. XIX dhe fillimit të shek. XX, në viset
       e katër vilajeteve shtresa e fshatarëve pronarë u rrit (nga
       afërsisht 220 mijë familje më 1840 në rreth 280 mijë familje më
       1912), por si përqindje në krahasim me popullsinë fshatare u
       pakësua (nga rreth 84% më 1840 në rreth 79% më 1912). Kjo
       qëndresë e fshatarësisë së vogël vetëm në një masë të vogël qe
       rrjedhojë e hapjes së tokave të reja nga fondi i kujrisë ose nga
       prona e përbashkët e fshatit. Kryesisht ajo u arrit në saje të
       mërgimit të krahëve të tepërta të familjes së fshatarit.
       Kurbeti
       Mërgimi, që u zgjerua në këtë periudhë, pati diku karakter
       stinor, diku karakter shumëvjeçar; një pjesë mërgonte brenda
       vendit, kurse shumica jashtë Shqipërisë. Sidoqoftë mërgimi i
       fshatarëve në masën dërrmuese u bë pa e shpërngulur familjen nga
       fshati dhe pa e prishur ekonominë e vogël bujqësore.
       Fshatarët shqiptarë e shfrytëzonin edhe më parë mërgimin stinor.
       Por përmasat e tij ishin mjaft të kufizuara në krahasim me valën
       e madhe të mërgimit stinor që pushtoi vendin gjatë gjysmës së
       dytë të shek. XIX dhe pjesës së parë të shek. XX. Numri i të
       mërguarve është vështirë të përcaktohet qoftë edhe afërsisht,
       pasi fshatarët e varfër largoheshin për disa muaj nga vendi i
       tyre pa lënë gjurmë në dokumentet e kohës. Pasi përfundonin
       mbjelljet dhe vjeljet e vjeshtës, zakonisht në fillim të
       nëntorit mijëra krahë pune linin familjet e shkonin jo vetëm
       nëpër qytetet e katër vilajeteve shqiptare, por deri thellë në
       Greqi, në Serbi e në Bullgari, pa përjashtuar Stambollin e
       fshatrat rreth e rrotull kryeqytetit turk. Ky mërgim stinor
       vazhdonte deri në fillim të pranverës, kur fshatarët e mërguar
       ktheheshin me kursimet e domosdoshme për të mbuluar bilancin
       pasiv të ekonomisë së tyre bujqësore.
       Edhe mërgimi shumëvjeçar nuk ishte i panjohur për fshatarësinë
       shqiptare. Madje me të tillë fshatarë, të cilët mërgimin
       shumëvjeçar e kthenin brenda në Shqipëri në mërgim të
       përhershëm, ishin rritur edhe vetë qytetet e vendit. Por deri në
       fund të shek. XVIII mërgimi ekonomik jashtë trojeve shqiptare
       bëhej kryesisht në drejtim të Stambollit.
       Vetëm nga fundi i shek. XVIII e sidomos nga fillimi i shek. XIX
       u dukën mërgimet shumëvjeçare në vende të tjera të huaja, siç
       ishin Rumania, pastaj Egjipti dhe pak më vonë Greqia ose Serbia.
       Megjithatë, kurbeti ekonomik shumëvjeçar mori një karakter masiv
       të paparë vetëm pas mesit të shek. XIX. Ai përfshiu edhe
       shtresat e ulëta qytetare, megjithatë pjesën dërrmuese të
       kurbetlinjve e përbënin gjithnjë fshatarët e vegjël.
       Mërgimi shumëvjeçar preku sidomos fshatarët e varfër të
       Shqipërisë së Jugut, sepse në këto vise ekonomia monetare kishte
       depërtuar më thellë se gjetkë. Për disa dhjetëvjeçarë qyteti që
       tërhoqi më shumë kurbetlinj qe përsëri Stambolli. Në vitet 80
       Stambolli kishte rreth 60 mijë shqiptarë të ardhur nga të katër
       vilajetet. Ai u bë qyteti me popullsi më të madhe shqiptare edhe
       kundrejt qyteteve të Shqipërisë. Duke tërhequr njëri-tjetrin
       shqiptarët vijuan të mërgonin gjithashtu në Egjipt e në Rumani,
       ku u vendosën jo vetëm nëpër qytete, por edhe nëpër fshatrat e
       luginës së Nilit e të Danubit. Sipas njoftimeve që jep P. Kabue
       (P. Caboué), në fund të sundimit osman kishte në Egjipt rreth
       30 mijë e në Rumani rreth 10 mijë shqiptarë, të cilët merreshin
       me zejtari, me tregti dhe me bujqësi. Nga radhët e tyre ishte
       formuar edhe një shtresë tregtarësh të pasur. Nga vitet 70
       kurbetlinjtë shqiptarë filluan të çanin rrugën nëpër vende të
       tjera të panjohura për ta më parë. Njëri prej tyre ishte Rusia,
       ku mërguan me qindra veta, kryesisht fshatarë të krahinave
       juglindore. Më vonë, në vitet 90, në Rusi shkuan me qindra
       punëtorë për ndërtimin e hekurudhës transiberiane, të cilët
       pastaj u vendosën me punë të ndryshme në Odesë, në Vladivostok,
       në Irkutsk e gjetkë. Me fitoren e autonomisë së Bullgarisë
       (1878), shumë kurbetlinj fshatarë u vendosën nëpër qytetet e
       saj, sidomos në Sofje, në Filipopol e në Vranë duke formuar këtu
       brenda një kohe të shkurtër një koloni prej 2 mijë shqiptarësh.
       Në përpjesëtime të vogla kurbetlinjtë rrahën edhe vise të tjera
       të huaja, si Austrinë, Italinë etj. Në periudhën e fundit të
       sundimit osman vendi që tërhoqi pjesën më të madhe të
       kurbetlinjve shqiptarë qe kontinenti amerikan dhe kryesisht
       Shtetet e Bashkuara. Të mërguarit e parë shqiptarë zbritën në
       SHBA në fillim të viteve 80, kurse vala e madhe e këtij mërgimi
       filloi në fund të shek. XIX. Më 1912 në ShBA numëroheshin rreth
       40 mijë kurbetlinj shqiptarë, pothuajse të gjithë me origjinë
       nga Shqipëria e Jugut. Në fillim kurbetlinjtë fshatarë u
       grumbulluan njëri pas tjetrit në Boston Mass, në Nju-Jork dhe në
       Sen-Lui (Saint-Louis), ku formuan edhe lagje me shqiptarë, por
       pastaj u vendosën edhe në vise të tjera të ShBA-së, deri në
       brigjet e Paqësorit. Një pjesë e vogël e kurbetlinjve u vendosën
       në shtete të tjera të kontinentit amerikan (Kanada, Argjentinë
       etj.).
       Fshatarët që shkuan në kurbet lanë pas tyre familje të
       varfëruara. Për të blerë navllon (biletën e udhëtimit detar) ata
       u detyruan të shisnin kafshët e punës dhe të hynin në borxh. Po
       edhe atje ku vajtën i prisnin kushte të vështira jetese. Duke
       mos e njohur gjuhën e huaj dhe duke mos pasur ndonjë profesion,
       ata u detyruan të kryenin punët më të rënda. Zakonisht shkonin
       në kurbet që të ktheheshin pas dy ose tre vjetësh dhe, pasi të
       qëndronin disa muaj pranë familjeve të tyre, të niseshin
       përsëri. Por shpesh herë ata qëndronin në mërgim për periudha
       shumë të gjata, disa harroheshin fare në dhe të huaj. Kështu
       kurbeti u bë një plagë shoqërore për masat fshatare dhe
       qytetare.
       Mërgimi stinor a shumëvjeçar ndikoi në ekonominë e vendit në dy
       drejtime: nga njëra anë, duke i dhënë mundësi fshatarit të vogël
       të përballonte deri diku nevojat familjare, e ngadalësoi
       procesin e rrënimit të tyre të plotë ekonomik; nga ana tjetër,
       dërgesat periodike të kurbetlinjve, të cilët erdhën duke u
       shtuar derisa arritën në vitet e fundit të sundimit osman
       afërsisht 14-16 milionë franga ari në vit, e frenuan deri në një
       farë shkalle asfiksinë e plotë që po i shkaktonte ekonomisë së
       vendit grabitja fiskale e Stambollit dhe vërshimi i mallrave të
       huaja.
       Malësorët e Veriut
       Trevat shqiptare nuk u zhvilluan të gjitha njëlloj nga pikëpamja
       ekonomike e shoqërore. Në përshtatje me kushtet historike e
       natyrore, disa nga krahinat e thella malore u zhvilluan me ritme
       më të ngadalshme se viset që kishin një truall bujqësor
       relativisht më të pasur. Prapambetja më e theksuar dukej sidomos
       në malësitë e Mbishkodrës, të Dukagjinit, të Mirditës, të Pukës
       dhe të Gjakovës, në të pesë "Malet e Mëdha", siç quheshin ato në
       shek. XIX.
       Marrëdhëniet ekonomiko-shoqërore në këto zona rregulloheshin
       sipas së drejtës zakonore të trashëguar nga shekujt e kaluar.
       Megjithatë, asnjëra nga këto malësi nuk ndodhej në stadin e
       rendit fisnor, qoftë dhe në shpërbërje e sipër. Jo vetëm në çdo
       "mal" (krahinë), por edhe në çdo fshat, madje në shumicën e
       rasteve edhe në çdo lagje, banonin familje që nuk kishin lidhje
       gjaku ndërmjet tyre. Baza e organizimit fisnor - pronësia e
       përbashkët mbi fondin e tokave bujqësore - ishte zhdukur. Prona
       private mbi tokat e bukës ishte vendosur prej disa shekujsh. Kjo
       pronë ishte sanksionuar në mënyrë të theksuar edhe në të drejtën
       zakonore, me të gjitha tiparet e saj kryesore, siç janë shitja,
       blerja, jetërsimi. Në kanunin e Lekë Dukagjinit, që është
       mbledhur nga Shtjefën Gjeçovi në fund të shek. XIX, prona
       private ishte shpallur e shenjtë, e paprekshme. Edhe në rast se
       një familje shpërngulej nga fshati, thuhet në kanun, "po s'e
       shiti trollin e tokën, ashtu do t'i rrijë e nuk ka tager (të
       drejtë - shën. i aut.) kush me ngulë mbi to". Paprekshmëria e
       tokës garantohej me norma të veçanta nga kanuni. Kufijtë e
       pronave nuk mund të prekeshin, as mund të lëvizeshin: "me luejt
       kufinin, - thuhet në kanun, - asht nji si me luejtë me eshtent'e
       të dekunve". Gjurmët e pronësisë së përbashkët të fisit mbi
       tokën e bukës dhe dukuria e ndarjes së herëpashershme të tokave
       ndërmjet anëtarëve të fisit qenë zhdukur krejtësisht.
       Toka blihej e shitej, ajo trashëgohej pa ndonjë pengesë. Jo
       vetëm toka, por edhe radha e ujitjes dhe e mullirit mund të
       shitej. Toka u shitej edhe kushërinjve më të afërt, gjë që
       shpreh edhe më shumë konsolidimin e pronës private mbi tokën.
       Institucioni i pronës private mbi tokën dhe mbi veglat e punës
       kishte sjellë në gjirin e malësorëve të krahinave të veriut të
       gjitha pasojat e diferencimit të popullsisë. Shumë malësorë
       kishin humbur pronat e tyre dhe ishin kthyer në bujq ose argatë,
       të cilët shfrytëzoheshin nga pronarët e pasur të tokave. Këta të
       fundit tokat i jepnin me qira ose merrnin pranë ekonomive të
       tyre punëtorë mëditës, rrogëtarë me pagë vjetore ose argatë me
       pagë ditore nga radhët e malësorëve të varfëruar, që i kishin
       humbur a i kishin shitur pronat e tyre. Figurën e pronarit të
       pasur të tokave dhe atë të fshatarit bujk pa tokë e gjejmë të
       pasqyruar edhe në kanunin e maleve. "Bulg, - thuhet në kanun, -
       thirret njaj, i cili hinë me punue tokën e njaj zotnije". Një
       varg normash rregullonin marrëdhëniet ekonomike ndërmjet
       pronarit e bujkut; detyrimi i bujkut (qiraja) caktohej edhe këtu
       sipas marrëveshjes së "lirë": "Gjithçka të mbjellë bulgu në tokë
       të zotnis do ta ndajë me zotnin mbas vendimit qi të kenë ba".
       Edhe këtu shkalla e shfrytëzimit ishte shumë e lartë, deri në
       gjysmën e prodhimit. Në kanun thuhet: "Në se e pastë bulgu
       gjan'e zotnis përgjymës, kashti i rrin bulgut e me pleh do të
       plenohen tokët. Mundin e puntoris e njeh bulgu".
       Në këto vise malore ka pasur edhe bujq, të cilët detyroheshin të
       merrnin me qira së bashku me tokën edhe kafshët e punës. Në
       kanun bëhet fjalë edhe për kushtet e marrjes së kafshëve të
       punës me qira, për të cilat bujku i paguante pronarit 1,50 kv
       kur e dimëronte vetë kaun dhe 2,25 kv kur e dimëronte pronari.
       Këtë qira ai do t'ia paguante pavarësisht nëse e shfrytëzonte
       ose jo në punë kaun e parmendës. Duhet shtuar këtu se, me gjithë
       kushtet e rënda në të cilat ishte vënë, bujku i këtyre krahinave
       të prapambetura nuk e njihte angarinë. Ai ishte i ngarkuar me
       korrjen, shirjen, zhveshjen e misrit, por vetëm në tokën e tij.
       Në rast se pronari e mblidhte vetë misrin, bujku, thuhet qartë
       në kanun, nuk kishte detyrë për zhveshjen e misrit, por vetëm
       t'ia mbartte pranë kullës pronarit.
       Një tjetër figurë shoqërore, që tregonte diferencimin e
       malësorëve të varfër, qe dalja edhe atje në shesh e rrogtarit (e
       fshatarit argat). Në kanun bëhet fjalë për normat që rregullonin
       marrëdhëniet ndërmjet rrogtarit e punëdhënësit. Atje thuhet
       shprehimisht se rrogtari "po s'eci mbas andes së zotnis, ky mund
       t'a dajë...".
       Me toka shumë të pakëta, burimi kryesor i jetesës së malësorëve
       të varfër ishte blegtoria. Në të vërtetë, para mesit të shek.
       XIX këto vise qenë shumë të pasura me blegtori. Familjet
       malësore kishin tufa bagëtish, të cilat numëronin me qindra ose
       me disa dhjetëra krerë të imëta e të trasha. Kjo gjendje e
       dikurshme pasqyrohej edhe në kanunin e Lekës, sidomos aty ku
       bëhet fjalë për gjobat e ndryshme. Gjobat me 10 kokë bagëti qenë
       të zakonshme; por kishte gjoba edhe më të mëdha, si për
       shembull, për një vrasje 100 deshë e një ka. Në një vend tjetër
       të kanunit thuhet: "Ma e ulta giobë mbrrin në nji dash e ma e
       nalta nuk mund të kalojë mbi njiqind desh".
       Përveç blegtorisë, burim tjetër të ardhurash për malësorët ishin
       shpërblimet në të holla që merrnin për shërbimet e tyre si
       mercenarë. Mercenarizmi ishte për këto krahina një dukuri e
       diktuar nga kushtet e sundimit osman, nga varfëria e thellë
       ekonomike dhe nga pamundësia për të siguruar të ardhura me anë
       të punës. Blegtoria, bujqësia dhe mercenarizmi kishin krijuar
       deri në mesin e shek. XIX njëfarë ekuilibri në bilancin e
       ekonomisë familjare të këtyre malësorëve.
       Por gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX ky ekuilibër u prish. Me
       përgjithësimin e shërbimit të detyrueshëm ushtarak, të ardhurat
       nga mercenarizmi u prenë. Me centralizimin e pushtetit
       perandorak, Porta e Lartë filloi të kërkonte taksa edhe nga
       malësorët e varfër. Veç kësaj, duke mos qenë shumë larg
       Shkodrës, Gjakovës e Pejës, edhe këto krahina të veçuara filluan
       të ndienin ndikimin e marrëdhënieve të tregut. Qoftë për të
       siguruar bukën e vitit, qoftë për të paguar taksat shtetërore,
       fshatarët malësorë, filluan të merreshin me veprimtari
       suplementare ekonomike, grumbullonin katran, gështenja, lëndë,
       dru, të cilat i shisnin në Shkodër. Por edhe kjo nuk i shpëtoi
       nga varfërimi. Me anën e kryengritjeve të shpeshta ata i
       shpëtuan për njëfarë kohe pagesës së taksave shtetërore. Me
       keqësimin e vazhdueshëm të gjendjes ekonomike, malësorët filluan
       të shitnin edhe bagëtitë, e vetmja pasuri me peshë që kishin.
       Brenda disa dhjetëvjeçarëve pasuria blegtorale e këtyre viseve
       ose u pakësua nga shitja në tregjet e qyteteve, ose u përqendrua
       në duar të disa familjeve të pasura malësore. Si kudo edhe këtu
       fenomeni i borxheve u përhap me ritme shumë të shpejta. Gjendja
       e tyre në mjerim të vazhdueshëm i shtynte fajdexhinjtë të
       kërkonin kamatë të madhe, duke shkelur e duke lënë mënjanë
       dispozitat e kanunit të Lekë Dukagjinit, të cilat e ndalonin
       fajdenë.
       Mërgimi stinor nuk la pa prekur as fshatarët e varfër të këtyre
       malësive, të cilët filluan të largoheshin gjatë disa stinëve nga
       fshati për të kërkuar punë në vende të ndryshme, sidomos në
       Shkodër. Ky mërgim që u përhap me shpejtësi krijoi edhe këtu një
       kategori malësorësh, të cilët për të jetuar u detyruan të
       shitnin fuqinë e tyre të punës si mall.
       Diferencimi shoqëror solli edhe këtu konflikte ndërmjet
       vegjëlisë e bajraktarëve të viseve malore. Këto konflikte janë
       pasqyruar në kanun, megjithëse jo aq qartë për shkak të
       mbledhjes dhe të kodifikimit jo të plotë. "Po u çue një katund,
       - thuhet në kanun, - për me u ngrefë luftë Krenvet, Strapleqvet
       e Vogjlis së Flamurit, nën të cilin gjindet, atbotë do të bahet
       me dije Dera e Gjomarkut në za të së cilës do të çohen edhe
       Flamujt tjerë e nën prirje të kësaj Dere do të msyhet katundi i
       dalun dore, edhe i biejn në mend me ndëshkime giobësh, me të
       nxjerrun prej vendit, a edhe me të grime katundisht, në pastë ba
       kush ndo'i faj për të grim".
       Megjithatë në malësitë e Veriut kishte akoma mbeturina të
       largëta të marrëdhënieve patriarkale e fisnore. Të tilla ishin
       kujtimi i fisit dhe kujria e fisit, karakteri patriarkal i
       familjes dhe rendi i trashëgimisë së pronës, rendi i shitjes së
       tokave dhe norma e martesave, zakoni i gjakmarrjes dhe kuvendi i
       fisit.
       Në viset malore të Shqipërisë së Veriut ruheshin ende gjurmët e
       barazisë së vjetër fisnore, megjithëse kishin filluar të
       përforcoheshin privilegjet e bajraktarëve, e sidomos të familjes
       së Gjonmarkajve në Mirditë. Gjurmët e barazisë së dikurshme
       ruheshin vetëm në të drejtën e shprehur. Kështu, për shembull,
       në kanun thuhej se "gjithsa djelm të lejn, njihen të mirë e nuk
       veçohen njeni prej tjetrit"; "Kanunet qi ven një katund me Pleq
       e Vogjli për vedi... as Flamuri e as Dera e Gjonmarkut nuk mund
       t'ua luej".
       #Post#: 257--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:18 am
       ---------------------------------------------------------
       Struktura shoqërore e fshatit në fund të sundimit osman
       Në kushtet e krijuara pas viteve 40, erdhën duke u ndryshuar si
       fizionomia e shtresave të shoqërisë agrare, ashtu edhe
       marrëdhëniet ndërmjet tyre.
       Në radhë të parë këto ndryshime prekën feudalët si kategori
       shoqërore. Me heqjen e sistemit të timareve, feudalët spahinj
       nuk përbënin më, si në të kaluarën, mbështetjen kryesore të
       sundimit osman. Tani që humbën tesarrufin, nga i cili buronte
       pushteti i tyre feudal, mjaft spahinj u shndërruan në feudalë
       derebej ose u bënë funksionarë të administratës. Këta feudalë
       derebej, duke u mbështetur krejtësisht në dhunën e hapur dhe
       duke përfituar nga dobësia e pushtetit qendror, vijuan njëri pas
       tjetrit të kthejnë mjaft fshatra të lira në fshatra çifligje,
       duke u bërë pronarë çifligarë. Megjithatë figura e derebeut nuk
       u zhduk nga fshati shqiptar. Deri në fund të sundimit osman
       shtresa e feudalëve derebej, edhe pse erdhi duke u zvogëluar,
       vazhdoi të shtypte dhe të shfrytëzonte fshatarët e lirë.
       Me heqjen e sistemit të timareve, vendin kryesor në grupimin
       sundues të shoqërisë agrare e zunë bejlerët çifligarë, pesha e
       të cilëve në jetën ekonomike e shoqërore të vendit erdhi duke u
       rritur.
       Pronarët e mëdhenj me origjnë feudale, të lidhur pas metodave të
       vjetra të përdorimit të punës së bujqve, nuk kishin interes për
       ta ndryshuar strukturën shoqërore e shtetërore të Perandorisë,
       për më tepër ata ishin kundër reformave të reja osmane. Si të
       tillë ata formonin një koalicion të përbashkët me shtresat e
       tjera konservatore të vendit, të cilat bënin gjithashtu pjesë në
       radhët e parisë sunduese, siç ishin shtresat e larta të
       hierarkisë klerikale dhe funksionarët e lartë të administratës
       perandorake osmane.
       Të tjerët, çifligarët e prirur për metodat e organizimit
       kapitalist të çifligjeve, kërkonin zbatimin e reformave
       shtetërore në dobi të ekonomisë së tyre çifligare. Veçanërisht
       të interesuar për të ashtuquajturin evropianizim të Turqisë
       ishin pronarët e mëdhenj të tokave, të cilët synonin t'i
       investonin kapitalet e tyre jo vetëm në fushën bujqësore, por
       edhe në sferën industriale, duke u bërë kështu jo vetëm pronarë
       çifligjesh, por edhe pronarë fabrikash?. Me një bazë të tillë
       ekonomike këta bejlerë çifligarë kishin një fizionomi shoqërore
       të dyfishtë: si pronarë tokash ata kishin pika takimi me
       bejlerët feudalë, si veprimtari ekonomike anonin kryesisht nga
       borgjezia reshpere, në ndonjë rast edhe nga borgjezia
       industriale.
       Shprehje e depërtimit të ekonomisë së tregut në bujqësi ishte
       lindja e një force të re në shoqërinë fshatare, e borgjezisë
       agrare (fshatarët e pasur dhe fermerët bujq). Por në rrethanat e
       përqëndrimit të fondit kryesor të tokës në duart e bejlerëve
       çifligarë, borgjezia agrare, e lindur nga radhët e fshatarëve
       pronarë, dhe e bujqve çifçinj nuk pati kushte të favorshme
       zhvillimi. Për këtë arsye, ashtu si borgjezia industriale, edhe
       ajo mbeti deri në fund të sundimit turk në hapat e saj
       fillestarë si klasë, shumë e pakët në numër dhe tepër e dobët
       nga pesha ekonomike.
       Në radhët e popullsisë së fshatit pjesën më të varfër e
       përfaqësonin bujqit çifçinj dhe fshatarët argatë. Në mënyrë të
       veçantë fshatarët argatë tani kishin marrë krejtësisht tiparet e
       punëtorëve të fshatit, pasi ata nuk kishin tanimë ekonomi
       individuale. Megjithatë, si fshatarët argatë, ashtu edhe bujqit
       çifçinj, në kushtet e atëhershme, nuk e shikonin shpëtimin e vet
       te zbatimi i ndonjë reforme agrare si ato që u bënë në vendet e
       tjera të Evropës, por te pajisja e tyre me tokë me anë të
       blerjes dhe me rrugë individuale.
       Deri në fund të sundimit osman pjesën dërrmuese të popullsisë
       agrare e formuan fshatarët pronarë, kurse në radhët e tyre
       fshatarët e vegjël. Edhe pse pronarë të tokës që punonin,
       fshatarët e vegjël ishin aq të varfër, sa nuk mund të siguronin
       jetesën pa punuar jashtë ekonomisë së tyre brenda ose jashtë
       vendit.
       Sikurse qyteti, ashtu edhe fshati shqiptar karakterizohej në
       fund të sundimit osman nga një kompleks i tërë kontradiktash.
       Ndërsa fondi kryesor i tokave të punueshme (rreth 45 %) ishte në
       duart e pronarëve çifligarë, prodhuesit fshatarë që punonin në
       këto toka (bujqit dhe argatët) përfaqësonin afërsisht 18% të
       popullsisë agrare. Së bashku me malësorët fshatarët e vegjël e
       të mesëm përbënin rreth 65% të popullsisë agrare, kurse pesha e
       prodhimit të tyre bujqësor ishte, për shkak të tokave të pakëta
       që zotëronin, (rreth 25%) shumë e ulët kundrejt prodhimit global
       bujqësor. Edhe pse jeta ekonomike e fshatit ecte drejt ekonomisë
       së tregut, mungonin kushtet e domosdoshme për zhvillimin e
       borgjezisë agrare. Shumica dërrmuese e popullsisë agrare nuk
       kishte fare marrëdhënie ekonomike me ekonominë e tregut. Nga ana
       tjetër, baza ekonomike e feudalizmit ishte shthurur
       përfundimisht, ndërsa në Perandorinë Osmane vijonte të ruhej
       struktura shtetërore feudale.
       Po ashtu edhe bejlerët çifligarë, ndërsa mbanin nën shtypje
       ekonomike fshatarët bujq e fshatarët argatë, linin pa
       shfrytëzuar një pjesë të mirë të tokës së punueshme, u hiqnin
       fshatarëve të vegjël mundësinë të pajiseshin me toka për të
       cilat kishin nevojë dhe pengonin zhvillimin e lirë të borgjezisë
       agrare.
       #Post#: 258--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:19 am
       ---------------------------------------------------------
       K R E U III
       LËVIZJA KOMBËTARE SHQIPTARE NË VITET 30-70
       TË SHEK. XIX
       1. FILLIMET E LËVIZJES KOMBËTARE
       Gjendja në Shqipëri pas reformave të para centralizuese osmane
       Zhvillimi i lëvizjes kombëtare në vitet 30-40 të shek. XIX
       përkon me periudhën e reformave të para centralizuese, që
       filluan të ndërmerreshin në Perandorinë Osmane në vitet 30. Me
       këto reforma, në mënyrë të veçantë me likuidimin e sistemit të
       timareve, dhe me njohjen ligjërisht të pronës private mbi tokën
       (më 1834), si edhe me masat për riorganizimin e sitemit
       administrativ, ushtarak dhe të taksave, Porta e Lartë synonte ta
       fuste vendin në rrugën e evropianizimit, të forconte pushtetin
       qendror, të rimëkëmbte fuqinë e Perandorisë, e cila ishte
       dobësuar së tepërmi nga prapambetja ekonomiko-shoqërore, nga
       sistemi shtetëror anakronik, thellësisht shtypës e parazitar,
       dhe nga kryengritjet e vazhdueshme të popujve të shtypur.
       Reformat filluan të zbatoheshin në Shqipëri qysh në vitet 30.
       Ato i dhanë një goditje të rëndë në radhë të parë shtresës së
       vjetër feudale-ushtarake, e cila, si kudo edhe në Shqipëri,
       kishte filluar të shthurej dhe ishte dobësuar shumë nga
       ekspeditat osmane të viteve 1822-1831. Një pjesë e krerëve
       feudalë që ishin aktivizuar në kryengritjet u asgjësua, të tjerë
       u internuan dhe ata që mundën të shpëtonin mërguan jashtë
       vendit, ndërsa pronat e tyre u shpallën çifligje shtetërore.
       Reforma agrare u dha mundësi të ngriheshin e të forcoheshin
       çifligarëve të rinj, pronarë privatë të tokave, të lidhur me
       Portën e me politikën e saj centralizuese.
       Dobësimi i klasës feudale shqiptare i dha mundësi borgjezisë, të
       përfaqësuar nga tregtarët dhe pronarët e punishteve zejtare e të
       manifakturave të merrte pjesë më me gjallëri në jetën ekonomike
       e politike të vendit.
       Reformat e para centralizuese u quajtën të pamjaftueshme,
       prandaj Mustafa Reshit pasha, pasi mori edhe pëlqimin e
       sulltanit të ri, Abdyl Mexhitit, që sapo kishte hipur në fron,
       përgatiti projektin e reformave, të njohura me emrin Tanzimat.
       Ato u shpallën nga Mustafa Reshit pasha me dekretin perandorak
       (Hati Humajun) të 3 nëntorit 1839, që mban emrin "dekreti i
       Gjylhanesë". Me këtë akt shpalleshin këto reforma: garantohej
       paprekshmëria e jetës, e nderit dhe e pasurisë për të gjithë
       shtetasit osmanë, pa dallim feje; hiqej konfiskimi i pasurisë
       për ata që paditeshin në gjykatë dhe fëmijët e tyre nuk
       privoheshin nga e drejta e trashëgimisë së pasurisë; vendosej
       ndarja dhe mbledhja e rregullt e taksave dhe hiqej sistemi i
       sipërmarrjes së tyre (iltizami); futej shërbimi i rregullt
       ushtarak dhe shkurtohej afati i tij; shërbimi i regullt (nizami)
       do të zgjaste 4-5 vjet, ndërsa ai rezervist (redifi) 7 vjet.
       Po të vlerësohet në përgjithësi, Tanzimati ishte një orvatje që
       ndërmorën qarqet qeveritare osmane për ta shpëtuar Perandorinë e
       tyre nga humnera ku po rrukullisej dhe për ta rimëkëmbur atë mbi
       baza të reja, sipas shembullit të shteteve evropiane. Prandaj
       Tanzimati është vlerësuar nga bashkëkohësit dhe nga studiues të
       sotëm si një përçapje që Perandoria Osmane po bënte për t'u
       shkëputur nga e kaluara e saj mesjetare-feudale dhe për të hyrë
       në rrugën e shndërrimit në një shtet modern.
       Por gjithë këto masa ishin gjysmake dhe nuk mund të ndodhte
       ndryshe në kushtet kur Perandoria Osmane nuk ndërmori reforma
       rrënjësore për të ndryshuar sistemin e saj ekonomik të
       prapambetur gjysmëfeudal dhe regjimin politik mesjetar
       absolutist. Në të vërtetë reformat u katandisën në disa arnime
       borgjeze, që nuk mund ta ndryshonin gjendjen në Perandori.
       Megjithatë, nëse edhe këto masa gjysmake ishin të dobishme për
       Perandorinë Osmane, sepse mund të ndikonin në forcimin e
       sistemit të saj të centralizuar, në aftësinë për të përballuar
       lëvizjet çlirimtare dhe ndërhyrjet e Fuqive të Mëdha, ato nuk
       qenë të mira për Shqipërinë dhe shqiptarët, të cilët nuk e
       gjykuan Tanzimatin me syrin e klikës sunduese sulltaniste, por
       me logjikën e popullit të shtypur, jo nga pozitat e Portës së
       Lartë, por nga interesat e kombit të shtypur e të robëruar dhe
       të aspiratës së tij për ta ndryshuar këtë gjendje.
       Shqiptarët e vlerësuan Tanzimatin, jo në prizmin e fuqizimit të
       Perandorisë, por në këndvështrimin e vetëqeverisjes së
       Shqipërisë, jo sipas zhurmës së deklaratave të bujshme, por nga
       rezultatet e tij praktike dhe nga rrjedhojat që pati për
       popullin shqiptar.
       Në të vërtetë Tanzimati nuk u dha shqiptarëve asnjë të drejtë
       kombëtare, nuk i njohu as si komb më vete, nuk dha asnjë mundësi
       për vetëqeverisje, madje ua mohoi përsëri të drejtën më
       elementare njerëzore për të shkruar dhe për të mësuar në shkolla
       gjuhën amtare. Ai i detyroi shqiptarët t'i nënshtroheshin
       administratës së huaj burokratike, shërbimit të rëndë e të
       detyrueshëm ushtarak, rriti më shumë peshën e taksave, që edhe
       deri atëherë ishte e rënduar dhe përgjithësisht çoi në keqësimin
       e gjendjes së tyre ekonomike e politike, në forcimin e zgjedhës
       nacionale turke mbi ta. Ato reforma, në dukje me karakter
       evropian, që u shpallën edhe nën trysninë e Fuqive të Mëdha (si
       barazia e gjithë shtetasve, gjithnjë si osmanllinj), nuk u vunë
       asnjëherë në jetë dhe nuk mund të realizoheshin pa ndryshime
       rrënjësore në sistemin ekonomik e politik të Perandorisë Osmane,
       të cilat sulltanët osmanë nuk ishin në gjendje t'i bënin.
       Me zbatimin e reformës në fushën administrative, pushteti civil
       u nda nga ai ushtarak dhe qeverisja e vendit, që deri atëherë
       bëhej nga feudalët vendas, kaloi në duart e një aparati
       burokratik të centralizuar. Porta e Lartë nuk kishte më besim te
       funksionarët shqiptarë. Përvoja e viteve të kaluara kishte
       treguar se ata ishin të prirur drejt qeverisjes së krahinave në
       mënyrë autonome e drejt shkëputjes së plotë nga vartësia e
       Perandorisë Osmane. Prandaj ajo filloi zëvendësimin e tyre
       shkallë-shkallë me nëpunës të huaj. Në fillim u zëvendësuan
       qeveritarët e sanxhakëve shqiptarë, kadinjtë, myftinjtë,
       veçanërisht në ato krahina ku kishin shpërthyer përsëri lëvizje
       kryengritëse, që sapo ishin shtypur me armë. Kështu, në mjaft
       sanxhakë e sidomos në Shqipërinë e Jugut pushteti kaloi nga
       duart e qeveritarëve shqiptarë në ato të funksionarëve turq.
       Administrata e re përbëhej nga nëpunës të huaj që nuk e dinin
       gjuhën e vendit dhe nuk i njihnin zakonet e traditat e popullit
       shqiptar. Meqenëse do të qëndronin në këto poste një periudhë të
       caktuar dhe meqë një pjesë e nëpunësve ose nuk paguheshin
       rregullisht ose duhej të siguronin rrogën nga të ardhurat
       lokale, ata përpiqeshin të grabisnin me të gjitha mënyrat
       popullsinë me anë taksash e gjobash, pa u përmbajtur as në
       përdorimin e forcës. Përveç kësaj, praktikohej gjerësisht
       ryshfeti, pa të cilin nuk mund të kryhej asnjë punë. Ai u jepej
       si nëpunësve të thjeshtë, ashtu edhe funksionarëve të organeve
       më të larta të Perandorisë Osmane. Edhe sistemi i mbledhjes së
       taksave me anë të iltizamit (sipërmarrjes), megjithëse u krijua
       një aparat i veçantë nëpunësish të financave, në praktikë nuk u
       hoq, por mbeti në fuqi për një kohë të gjatë, sepse u leverdiste
       funksionarëve të lartë të shtetit, që përfitonin e pasuroheshin
       me këto lloj spekulimesh.
       Ndërsa në një varg qendrash administrative u grumbulluan me
       shumicë nëpunësit e huaj turq, disa zona, si Tiranën, Matin,
       Lezhën, Ulqinin, etj., Porta e Lartë i la, në vitet 40, ende në
       duart e oxhakëve të vendit, të cilët i paguanin arkës shtetërore
       në Stamboll një shumë të përgjithshme vjetore, të nxjerrë nga
       detyrimet në krahinat që administronin.
       Krahas reformës administrative, Porta e Lartë mori masa për të
       vënë në jetë reformën ushtarake, e cila parashikonte çarmatimin
       e popullsisë dhe krijimin e një ushtrie të rregullt. Në kuadrin
       e krijimit të kësaj ushtrie, Veziri i Madh, Mehmed Reshid pasha,
       që ishte ngarkuar me zbatimin e reformave në Shqipëri, filloi të
       rekrutonte ushtarë të rregullt (nizamë) nga mosha 15 deri në
       moshën 30-vjeçare. Të rekrutuarit bënin jetë kazerme dhe
       stërviteshin sipas rregullave të ushtrive evropiane. Ata e
       kryenin shërbimin ushtarak larg vendit të vet në kushte shumë të
       vështira. Vetëm një pjesë e tyre mund të kthehej e gjallë dhe pa
       u gjymtuar nga shërbimi i gjatë ushtarak në dhe të huaj. Më të
       shumtë ishin ata që vdisnin nga abuzimet e intendentëve, nga
       mungesa e ushqimit dhe e veshmbathjes dhe nga epidemitë, sesa
       ata që vriteshin në luftë.
       Shërbimi rezervist (redif) bëhej zakonisht në vendlindjen e
       rezervistëve. Kjo u jepte atyre mundësi që në një kohë të
       caktuar, krahas shërbimit ushtarak, të merreshin edhe me bujqësi
       e me blegtori.
       Reforma ushtarake u shoqërua edhe me tatime e taksa të reja "të
       jashtëzakonshme", që shërbenin për ushqimin dhe për veshjen e
       ushtarëve nizamë. Por edhe kjo reformë nuk u zbatua kudo dhe
       menjëherë. Ushtria e rregullt u vendos në qytete, ku mbaheshin
       garnizone ushtarake. Në Manastir dhe në Janinë u grumbulluan
       forca të mëdha, me anë të të cilave Porta ushtronte një trysni
       të vazhdueshme mbi trevat shqiptare.
       Ndërsa nga njëra anë Stambolli organizonte ushtrinë e rregullt,
       nga ana tjetër vazhdonte të përdorte repartet e parregullta, të
       rekrutuara nga krerë feudalë e bajraktarë midis malësorëve për
       t'i dërguar në frontet e luftës me shtete të tjera ose për të
       shtypur kryengritjet brenda e jashtë Shqipërisë. Në këto raste
       Porta e Lartë synonte jo vetëm të përfitonte nga ndihma e tyre
       ushtarake, por edhe t'i largonte nga Shqipëria ku zienin
       kryengritjet e t'i neutralizonte këto forca të rrezikshme për
       të.
       Me reformat e periudhës së Tanzimatit Porta e Lartë u kishte
       njohur kombësive të Perandorisë Osmane të drejtën të merrnin
       arsim në gjuhën amtare në shkollat publike. Por ajo vijonte të
       barazonte kombësinë me fenë. Kështu, myslimanët e Perandorisë,
       midis të cilëve edhe shqiptarët, ajo vazhdoi edhe pas kësaj t'i
       quante "turq", ndërsa ortodoksët, qofshin këta shqiptarë,
       bullgarë, serbë a vllehë, i quante "grekë" ose "rumë" dhe i
       kishte lënë nën administrimin fetar e kulturor të Patrikanës
       greke të Stambollit. Si kombësi më vete quheshin edhe katolikët
       ose "latinët" e Perandorisë.
       Shqiptarëve të ndarë në myslimanë, ortodoksë e katolikë, duke
       mos bërë pjesë në një bashkësi të vetme fetare dhe duke mos u
       njohur kështu si një kombësi më vete, nuk u jepej mundësia të
       lëvronin lirisht gjuhën e tyre amtare. Ata detyroheshin të
       kishin arsimin sipas fesë së tyre turqisht, greqisht ose
       italisht. Në përputhje me këtë politikë, pas shpalljes së
       dekreteve të Tanzimatit në Shqipëri u rrit numri i shkollave në
       gjuhë të huaj. Shkolla shtetërore fillore dhe qytetëse (ruzhdie)
       në gjuhën turke u hapën në krahina të ndryshme të vendit; në
       Shqipërinë e Jugut u rrit edhe numri i shkollave laike në gjuhën
       greke për popullsinë ortodokse, të cilat ishin nën mbikqyrjen e
       peshkopëve grekë, ndërsa në veri, ndonëse më pak, u rrit numri i
       shkollave katolike që drejtoheshin nga kleri ose nga disa mësues
       privatë në Shkodër. Megjithëse përhapnin njohuri të dobishme dhe
       ndihmonin në arsimimin e një pjese të fëmijëve, këto shkolla,
       përveç atyre që drejtoheshin nga mësues privatë, përshkoheshin
       nga një frymë fanatizmi dhe intolerance fetare, nuk shërbenin
       për afirmimin kombëtar të shqiptarëve të feve të ndryshme, por
       nxisnin dasinë fetare dhe u shërbenin politikës së shteteve që i
       mbanin ato dhe synimeve të tyre për asimilimin e shqiptarëve.
       Reformat, formalisht, parashikonin barazinë e shtetasve
       pavarësisht nga feja e tyre. Por në të vërtetë paria sunduese
       feudale osmane vijoi ta ruante pozitën e saj të privilegjuar
       kundrejt popullsisë së krishterë. Pabarazia juridike e
       popullsisë së krishterë shprehej, përveç të tjerave, në pagimin
       e një takse të veçantë për gjithë meshkujt e krishterë mbi 12
       vjeç (xhizje).
       Vetë sulltani e rrethi i tij familjar, si edhe përfaqësuesit e
       tjerë të klasës feudale osmane, nxirrnin përfitime duke shkelur
       parimet e shpallura nga reformat dhe duke ruajtur praktikën e
       vjetër të abuzimeve, siç ishte veçanërisht shitja e posteve
       qeveritare. Sulltani e familja e tij ruajtën në Shqipëri për një
       kohë të gjatë një varg privilegjesh feudale. Kështu, një pjesë e
       mirë e të ardhurave të sanxhakut të Ohrit, ku përfshiheshin
       krahina të tëra shqiptare, vijuan t'i shkonin si të ardhura
       private sulltanes-nënë, kurse sulltanit i shkonin të ardhurat
       nga qiraja e Bezistenit? në pazarin e Shkodrës dhe nga shitja e
       së drejtës së peshkimit po në këtë qytet. Madje, gabelët
       (arixhinjtë) e Myzeqesë edhe pas shpalljes së reformave vazhduan
       të quheshin të gjithë skllevër të sulltanit dhe shërbimet e tyre
       u shiteshin për vit (nga ana e tij) të interesuarve kundrejt një
       shume të caktuar.
       Fillimet e ideologjisë e të kulturës kombëtare
       Reformat shtuan pakënaqësinë e shtresave më të ndryshme të
       popullsisë ndaj sundimtarëve osmanë dhe acaruan më tej
       kontradiktat kombëtare dhe ekonomiko-shoqërore me ta.
       Këtë gjendje shpirtërore të popullsisë dhe aspiratat e saj i
       shprehën në dokumente të rëndësishme e në vepra shkencore e
       artistike ideologët dhe shkrimtarët e parë të Rilindjes, si Naum
       Veqilharxhi (1797-1854), Jeronim de Rada (1814-1903) etj. Kjo
       veprimtari synonte, me anën e përhapjes së ideve e të kulturës
       kombëtare, të forconte ndërgjegjen kombëtare të popullit
       shqiptar dhe bashkimin e tij mbi ndarjet fetare e krahinore në
       luftë për lirinë, për tërësinë territoriale dhe për zhvillimin
       demokratik të shoqërisë shqiptare.
       Prapambetja e përgjithshme e Shqipërisë dhe shtypja ekonomike e
       politike osmane bënë që ideologjia e kultura kombëtare të
       zhvilloheshin me vështirësi e në përmasa të kufizuara brenda
       vendit. Ato gjetën kushte më të përshtatshme zhvillimi jashtë
       atdheut, në kryeqytetin e Perandorisë, në Stamboll, në Itali, në
       shtetet ballkanike etj. Në këto vende kishin filluar të
       përhapeshin idetë e Revolucionit francez (1789-1794), i cili, si
       një revolucion i fuqishëm demokratik, i kishte dhënë një goditje
       të rëndë regjimit feudal absolutist e ideologjisë së tij në
       Evropë dhe kishte shpallur e kishte përhapur idetë e mëdha të
       lirisë e të kombësisë. Këto ide kishin gjetur mishërimin e tyre
       edhe në revolucionet çlirimtare në Serbi, në Greqi e në Rumani.
       Idetë e reja kishin ndikuar mbi intelektualë dhe tregtarë
       shqiptarë që u njohën me to në qytete të ndryshme të Evropës dhe
       filluan luftën kundër ideologjisë mesjetare-klerikale të
       Perandorisë teokratike të sulltanëve-kalifë e të Patrikanës
       ortodokse të Stambollit, si dhe kundër zgjedhës kombëtare të
       sundimtarëve osmanë.
       Idetë kombëtare u bënë jehonë kryengritjeve popullore kundër
       Tanzimatit, por nuk arritën ende në këtë periudhë të
       formuloheshin në mënyrë të plotë në një program tërësor politik
       të lëvizjes kombëtare. Ato u shprehën jo aq në traktate
       politike, në memorandume ose nëpërmjet shtypit, sesa në vepra
       letrare e në studime për popullin shqiptar, për historinë,
       gjuhën e kulturën e tij. Me shkrimet e tyre rilindësit e parë
       luftuan për të shtuar dashurinë për vendin, për të ngritur më
       tej ndërgjegjen kombëtare të popullit, duke lartësuar traditat e
       mëdha patriotike të së kaluarës e sidomos të epokës së
       Skënderbeut dhe kulturën e pasur popullore; ata i kushtuan një
       kujdes të veçantë gjuhës amtare e shkollës shqipe si mjete jo
       vetëm për të nxjerrë vendin nga errësira mesjetare, por edhe për
       të afirmuar individualitetin e vetëqenien kombëtare të
       shqiptarëve.
       Naum Veqilharxhi formuloi idetë e para për rrugët e çlirimit të
       kombit shqiptar. Si iluminist e atdhetar i shquar punoi për të
       përhapur diturinë e shkollën kombëtare në Shqipëri, të cilat i
       quante mjete të rëndësishme për emancipimin dhe bashkimin
       kombëtar të shqiptarëve. Jeronim de Rada, nga arbëreshët e
       Italisë, e ripunoi "Milosaon" i ndikuar drejtpërdrejt nga
       lëvizjet kryengritëse të viteve 30. Ai dalloi tek ato etapën e
       re që shënuan për lëvizjen çlirimtare të popullit shqiptar dhe
       nxori prej tyre përfundimin se tanimë "erdhi dita e Arbrit", që
       tingëllonte si një thirrje për t'i nxitur shqiptarët të vijonin
       luftën kundër sundimtarëve të huaj.
       Kthesa që shënuan kryengritjet e viteve 30-40 në lëvizjen
       çlirimtare shqiptare gjeti pasqyrim edhe në krijimtarinë e
       shkrimtarit arbëresh Vinçenc Dorsa, i cili shkruante, më 1847,
       se Shqipëria kishte hyrë tanimë në epokën e Rilindjes dhe se ajo
       besonte që do të çlirohej së shpejti.
       Duke e kuptuar rolin e madh të përdorimit të gjuhës amtare për
       zhvillimin e vendit, rilindësit i dhanë rëndësi mësimit e
       shkrimit të saj dhe përhapjes së arsimit shqip me një alfabet të
       përbashkët. Duke u nisur nga mendimi shkencor se gjuha është e
       para ndër shenjat themelore dalluese të kombit, me njësimin e
       alfabetit ata synonin njësimin e gjuhës, që do të çonte në
       forcimin e njësisë kombëtare. Prandaj rilindësit e parë, si dhe
       të tjerët që i pasuan, ishin ideologë të çlirimit kombëtar e
       mësues dhe hartuan vepra shkencore e letrare si edhe tekste
       shkollore.
       #Post#: 259--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:20 am
       ---------------------------------------------------------
       Tiparet e reja të lëvizjeve çlirimtare kundërosmane
       Me zbatimin e Tanzimatit u vendos mbi popullin shqiptar shtypja
       e drejtpërdrejtë dhe e egër e sundimtarëve osmanë. Administrata
       burokratike e përbërë nga nëpunës me kombësi të huaj, grabitqarë
       e të pangopur, detyrimet e rënda fiskale, shërbimi i rregullt
       dhe i zgjatur ushtarak, gjyqet e korruptuara etj., e rëndonin
       zgjedhën kombëtare dhe e shtonin shtypjen ekonomike e politike
       mbi pjesën më të madhe të popullsisë.
       Fshatarësia dhe vegjëlia e qyteteve duhej të përballonin
       detyrime e taksa të rënda që vendoste administrata e re,
       abuzimet e nëpunësve osmanë, si dhe mashtrimet e spekulimet e
       sipërmarrësve të të ardhurave shtetërore, në një kohë kur
       ekonominë e popullsisë myslimane e dëmtonte edhe shërbimi
       shumëvjeçar ushtarak, që i rrëmbente krahët më të aftë për punë.
       Me administratën e re u ndesh edhe fshatarësia e disa zonave
       malore, që gëzonte të drejta vetëqeverisjeje të fituara me
       luftë. Mosnjohja e këtyre të drejtave dhe orvatjet për të
       zbatuar sistemin tatimor e rekrutimin e detyruar ushtarak u
       sillnin këtyre krahinave një shtypje e shfrytëzim ekonomik që
       nuk e kishin njohur më parë.
       Nga reforma prekeshin edhe shtresa të tjera të popullsisë:
       spahinjtë e dikurshëm dhe krerët e esnafëve, të cilët kishin
       humbur të drejtat e privilegjet që u siguronte sistemi i
       mëparshëm feudal-ushtarak; një pjesë e bajraktarëve, e
       kapedanëve dhe e bylykbashëve, të cilët nuk e gëzonin më të
       drejtën e rekrutimit të ushtarëve me rrogë që u sillte fitime;
       çifligarët e goditur nga Porta si dhe ata që ishin lidhur me
       tregun kërkonin zhvillimin e tij dhe ishin të pakënaqur nga
       pengesat burokratike të administratës së re; pjesa më e madhe e
       borgjezisë, që u zhgënjye shumë shpejt nga reformat të cilat, jo
       vetëm nuk vendosën rregullin e qetësinë e dëshiruar dhe nuk
       zhdukën pengesat e brendshme për zhvillimin e lirë të tregtisë e
       të industrisë së tregut kombëtar, por edhe e bënë atë objekt të
       abuzimeve grabitqare të administratës së re.
       Si pasojë, pakënaqësia ndaj reformave përfshiu shtresat më të
       ndryshme shoqërore, pjesën më të madhe të popullsisë. Kjo
       pakënaqësi erdhi duke u rritur shkallë-shkallë me orvatjet që
       bëri Porta e Lartë për të zbatuar reformat në Shqipëri dhe u
       shndërrua në kryengritje të armatosura që vijuan njëra pas
       tjetrës për disa dhjetëra vjet. Në këto kryengritje morën pjesë
       pothuajse të gjitha forcat e grupet shoqërore të popullsisë.
       Lufta mori karakter ballor, që dëshmonte për ndryshime në
       përmasat e në organizimin e saj. U krijua kështu një front i
       gjerë kundërosman, i cili përbënte tiparin kryesor të kthesës që
       ishte bërë në luftën çlirimtare të popullit shqiptar.
       Pas goditjeve ekonomike e politike që krerët feudalë shqiptarë
       pësuan në vitet 1822-1831, ata nuk qenë më në gjendje as të
       organizonin dhe as të udhëhiqnin kryengritjet kundër sundimit
       osman. Në udhëheqje të lëvizjes kryengritëse, gjatë viteve
       30-40, krahas krerëve çifligarë dolën përfaqësues të borgjezisë
       qytetare e të fshatarësisë. Ky ishte një tipar tjetër i ri që
       dëshmonte për ndryshimet cilësore të ndodhura në zhvillimin e
       luftës së armatosur.
       Ndryshime thelbësore ndodhën edhe në përmbajtjen e në karakterin
       e kërkesave të kryengritjeve të fillimeve të Rilindjes
       Kombëtare, të viteve 30-40 të shek. XIX. Lufta për të
       përjashtuar nga zbatimi i politikës së centralizmit burokratik
       viset shqiptare shprehte në fakt kërkesën për njohjen e
       kombësisë shqiptare si kombësi më vete, për trajtimin e veçantë
       të Shqipërisë në kuadrin e Perandorisë dhe për administrimin e
       saj nga njerëzit e vendit, që nënkuptonte synimin për
       vetëqeverisje në shkallë kombëtare e jo më lokale-krahinore.
       Kurse në rastet, qoftë edhe të veçanta, siç ishte ai i
       Kryengritjes së Dervish Carës të viteve 1843-1844 e ndonjë
       tjetër, kur kryengritësit i referoheshin shembullit të
       organizimit të shteteve fqinje, shpreheshin haptazi pretendimet
       për autonominë e vendit të tyre.
       Forcat e shtresat e ndryshme shoqërore u jepnin këtyre kërkesave
       përmbajtje të ndryshme. Në lëvizje u aktivizuan edhe ato
       shtresa, të cilat kishin humbur privilegjet e pozitat që gëzonin
       në sistemin feudal-ushtarak e që synonin t'i rifitonin ato.
       Lëvizja e tyre kishte karakter të kufizuar e konservator, sepse
       synonte ta kthente vendin prapa, në të kaluarën. Por pjesa më e
       madhe e popullsisë që mori pjesë në kryengritjet përbëhej nga
       masat qytetare e fshatare, të cilat në administrimin e vendit
       nga shqiptarët shihnin çlirimin e tyre nga zgjedha e rëndë
       kombëtare e administratës së huaj burokratike osmane dhe nga
       shtypja e egër e saj.
       Këto kërkesa nuk arritën, në ato vite, të formuloheshin në
       mënyrë të përcaktuar, në formën e një programi të vetëm dhe të
       paraqiteshin në emër të të gjithë popullit shqiptar, sepse
       mungonte një udhëheqje e formuar politikisht dhe një organizatë
       a një qendër e vetme drejtuese, që të bashkërendonte lëvizjet e
       veçanta, t'i shkrinte ato në një lëvizje të përgjithshme e t'i
       jepte asaj një program të përbashkët kombëtar. Megjithatë, siç
       është pranuar me të drejtë nga historiografia e sotme shqiptare,
       kërkesa më e shpeshtë e këtyre kryengritjeve për një status të
       veçantë të trojeve shqiptare, duke i dalluar e duke i veçuar nga
       territoret e tjera të Perandorisë Osmane, përmbante në
       "embrion", në formulimin e saj fillestar, kërkesën e
       administrimit autonom të Shqipërisë, të autonomisë
       territoriale-administrative të saj, duke ua lënë atë në dorë
       "krerëve" të vendit.
       Kryengritjet kundër shtypjes kombëtare patën në fillim karakter
       lokal, por, meqenëse shpërthyen pothuajse në të njëjtën kohë e
       për të njëjtat shkaqe, drejtoheshin kundër një armiku të
       përbashkët dhe kishin kërkesa të njëllojta. Ato u shndërruan
       dora-dorës në kryengritje të gjera të fuqishme duke përfshirë
       krahina të tëra të vendit. Për herë të parë u bënë përpjekje për
       kapërcimin e kornizave lokale dhe për organizimin e një
       kryengritjeje të përgjithshme (më 1834), që shprehte prirjen e
       popullit shqiptar drejt bashkimit. Gatishmëria e bashkëpunimi
       ndërmjet vatrave të veçanta të kryengritjeve dhe solidariteti
       ndërmjet popullsisë së trevave të ndryshme, tregonin se procesi
       i bashkimit të popullit shqiptar kishte hedhur rrënjë të
       qëndrueshme.
       Ndryshime u vunë re edhe në aspektin organizativ të kësaj lufte.
       Dolën në skenë forma organizative demokratike dhe më të kohës.
       Me zgjerimin e luftës, për të përballuar forcat e mëdha armike
       dhe për të bashkërenduar veprimet luftarake u organizuan
       kuvende, besëlidhje, pleqësi dhe këshilla të kryengritësve, disa
       nga të cilat, ndonëse kishin qenë edhe më parë, morën përmbajtje
       të re. Krahas përfaqësuesve të parisë çifligare, në to merrnin
       pjesë tani edhe përfaqësues të shtresave më të gjera të
       popullsisë, të vegjëlisë qytetare e fshatare, të pronarëve të
       vegjël të tokave, kryepleq e nëpunës të vegjël, shumica e të
       cilëve ishin pak të njohur. Përveç kësaj, besëlidhjet e
       kapërcyen karakterin e ngushtë lokal dhe në disa raste morën
       karakter ndërkrahinor, siç ishin Besëlidhja e nëntë krahinave të
       Shqipërisë së Jugut e viteve 1833-1834, Këshilli i Përkohshëm në
       Shkodër (1833-1835), Kuvendi i Madh Ndërkrahinor i Mesaplikut
       (1847), i cili, duke krijuar Lidhjen Kombëtare Shqiptare dhe
       organin e saj Komitetin Kombëtar, mund të shihet si një
       organizëm që synonte të merrte karakterin e një forumi me
       përmasa kombëtare.
       Një rol gjithnjë e më të dukshëm filluan të luanin në këto
       kryengritje qytetet e sidomos ato kryesore, si Shkodra, Berati,
       Prizreni, Gjakova, Shkupi e Elbasani, të cilat u bënë qendra të
       rëndësishme të këtyre lëvizjeve. Kjo dëshmonte për peshën
       gjithnjë e më të madhe që filluan të kishin qytetet në jetën
       ekonomike e politike të vendit.
       Të zhvilluara në kohën, kur te shqiptarët ishte formuar tanimë
       një vetëdije politike e kombëtare, kryengritjet e viteve 30 e 40
       nuk mund të mos merrnin tipare të reja, nacionalçlirimtare.
       Dëshmi e kësaj vetëdijeje të shqiptarëve ishte edhe përkrahja që
       ata u dhanë revolucioneve nacionale në Principatat Rumune dhe në
       Greqi, në vitet 20, në të cilat dhanë një kontribut të çmuar.
       Mjaft e gjerë ishte pjesëmarrja e shqiptarëve të kolonisë së
       Rumanisë dhe jo vetëm e atyre, por edhe e të tjerëve të ardhur
       nga Shqipëria, e veçanërisht nga trevat e saj jugore, në
       kryengritjen që shpërtheu në Principatat Rumune në vitin 1821.
       Disa prej tyre kishin marrë pjesë edhe në Revolucionin serb të
       vitit 1815. Është një fakt i njohur, tanimë, se Naum
       Veqilharxhi, një nga personalitetet më të shquara të Rilindjes
       Shqiptare, mori pjesë në kryengritjen e vitit 1821 në Vllahi dhe
       në Moldavi qysh në fillim të saj, ndihmoi në organizimin e
       revoltës dhe ishte i pranishëm, si komandant ushtarak, gjatë
       disa veprimeve luftarake që u zhvilluan kundër forcave osmane.
       Rol të veçantë, si organizator dhe komandant ushtarak, në
       kryengritjen e vitit 1821 në Principatat Rumune luajti
       iluministi tjetër i njohur shqiptar, Konstandin Duka.
       Shqiptarët përbënin një forcë të rëndësishme luftarake në trupat
       e eteristëve*, të komanduar nga princi grek Aleksandër
       Ipsilanti, si edhe në ato të rumunit Tudor Vladimiresku që
       luftuan trimërisht në radhët e kryengritësve të drejtuar nga
       komandantët shqiptarë, Haxhi Prodani e kapiten Mihallaqi. Të
       shumtë ishin shqiptarët që u vranë në betejat që u zhvilluan
       gjatë kësaj kryengritjeje e sidomos në atë të Skulenit, pas së
       cilës trupat e tyre u hodhën në lumin Pruth. Edhe masakra që
       ushtria osmane ndërmori në Bukuresht ndaj forcave kryengritëse,
       në gusht të vitit 1821, ishte drejtuar kundër shqiptarëve që
       morën pjesë në revoltën kundërosmane.
       Shqiptarët u bashkuan me kryengritjen e Principatave Rumune jo
       si mercenarë, por si luftëtarë që ishin të ndërgjegjshëm se,
       duke kontribuar në çlirimin e popullit rumun nga sundimtarët
       osmanë, të cilët mbanin të robëruar gjithë popujt e Ballkanit,
       do të jepnin ndihmesën e tyre edhe në çështjen e çlirimit
       kombëtar të popullit shqiptar. Pikërisht pse vepruan si një
       forcë e ndërgjegjshme politikisht në aktet e kryengritjes së
       Principatave Rumune, shqiptarët përmenden krahas grupeve të
       tjera etnike që morën pjesë në lëvizje. Edhe frymëzuesit e
       lëvizjes, eteristët, në thirrjen që u drejtuan shqiptarëve,
       grekëve, vllahomoldavëve, bullgarëve, serbëve, maqedonëve etj.
       qysh në fillim të kryengritjes u kujtonin atyre se kjo luftë
       bëhej për çlirimin e gjithë popujve të Ballkanit dhe njëherazi
       të atdheut të tyre, se është atdheu i tyre i robëruar ai që u
       bën thirrje të ngrihen kundër sundimtarëve të huaj osmanë.
       Shqiptarët ishin, gjithashtu, një forcë aktive me rol të veçantë
       si në përgatitjen e kryengritjes greke të vitit 1821, ashtu edhe
       në zhvillimin e revolucionit në përgjithësi. Nëse Ali pashë
       Tepelena me veprimet e tij ushtarake kundër ushtrive osmane u
       dha dorë eteristëve të shpërthenin kryengritjen në mars të vitit
       1821, shqiptarët (arvanitët), krahas grekëve, ishin nismëtarë të
       kësaj kryengritjeje. Qysh në mars të vitit 1821 u bashkuan me
       Revolucionin grek fshatra të tëra shqiptare (arvanite) të
       Atikës. Kryengritësit shqiptarë, të udhëhequr nga fshatari i
       thjeshtë Melet Vasili nga Atika (i quajtur Haxhimeleti),
       marshuan në fundin e marsit drejt Athinës, e detyruan garnizonin
       osman të mbyllet në Akropol dhe çliruan Athinën. Përgjithësisht
       gjatë fazës së parë të Revolucionit grek arvanitët, dhe jo vetëm
       ata, por edhe shqiptarët e trevave të Shqipërisë, duke përfshirë
       edhe ata myslimanë, u bënë figura qendrore e ngjarjeve dhe e
       veprimeve luftarake të kryengritësve. Kryengritësit e
       Peloponezit, grekë e shqiptarë (arvanitë), të komanduar nga
       Kolokotroni, arritën të merrnin qytetin e Tripolicës, për
       çlirimin e të cilit patën luftuar pesë muaj me radhë, vetëm pasi
       shqiptarët myslimanë hynë në marrëveshje me ta dhe dezertuan në
       masë nga ushtria osmane. Pati edhe mjaft shqiptarë myslimanë,
       ndërmjet të cilëve njihen Mustafa Gega, Bajram Lapi, Avdi Gega
       etj., të cilët jo vetëm dezertuan nga ushtria osmane, por morën
       pjesë në veprimet luftarake të Revolucionit grek. Është i njohur
       gjithashtu kontributi i luftëtarëve suliotë, të udhëhequr nga
       Marko Boçari, të cilët gjatë periudhës së parë të Revolucionit
       grek mbajtën barrën kryesore të luftës në Greqinë kontinentale.
       Edhe sundimtari i pashallëkut të Shkodrës, Mustafa pashë
       Bushatlliu, duke kundërshtuar urdhrin e sulltanit, braktisi, në
       vitin 1823, luftimet në Misolongjin e rrethuar, nuk pranoi të
       marshonte drejt Athinës për të shtypur kryengritjen dhe u kthye
       me ushtrinë e tij në Shkodër. Shpërthimi i rrethimit të
       Misolongjit nga grekët më 1823 u arrit, krahas të tjerave, edhe
       nga ndihmesa e shqiptarëve që dezertuan në masë nga ushtria
       osmane. Këto dezertime të shqiptarëve myslimanë nga ushtria do
       të përsëriteshin edhe në rrethimin e dytë të Misolongjit, në
       vitin 1825.
       Po kështu, pjesa më e madhe e feudalëve shqiptarë të Toskërisë
       nuk pranoi të bashkëpunonte me Portën e Lartë në shtypjen e
       kryengritjes greke. Ata i kumtuan të dërguarve të Stambollit se
       do të hynin në ushtrinë osmane vetëm në qoftë se do të
       rrezikoheshin territoret e Shqipërisë Jugore. Për shkak të këtij
       qëndrimi të shqiptarëve dështoi fushata ushtarake osmane kundër
       Revolucionit grek në shkurt-qershor të vitit 1821. Dështuan
       gjithashtu përpjekjet që Hurshid Pasha bëri në vitin 1822, pas
       vrasjes së Ali pashë Tepelenës, për të mobilizuar shqiptarët në
       ushtrinë osmane dhe për t'i hedhur ata kundër Revolucionit grek.
       Dezertimi i ushtarëve shqiptarë vazhdoi edhe gjatë fushatës së
       Ibrahim Pashës së Egjiptit kundër Revolucionit grek në vitin
       1827. Megjithatë, qysh në periudhën e Revolucionit grek,
       shqiptarët u ndeshën me qëndrimet shoviniste të udhëheqësve
       grekë ndaj tyre dhe territoreve të Shqipërisë. Ndërsa popullsia
       myslimane shqiptare iu nënshtrua atëherë masakrave nga forcat
       ushtarake të Revolucionit grek.
       Pjesëmarrja e shqiptarëve në revolucionet në Principatat Rumune
       e në Greqi dhe kontributi që dhanë ato në luftën për çlirimin e
       popujve rumun e grekë ishin dëshmi jo vetëm e ndjenjave miqësore
       ndaj popujve fqinjë, por edhe dëshmi e aspiratave të tyre
       liridashëse. Këto aspirata dëshmojnë njëherazi se shqiptarët, si
       popull, po hynin në epokën e re të Rilindjes me një vetëdije të
       përcaktuar politike, me ideale kombëtare e çlirimtare, të cilat
       nuk mund të mos shfaqeshin edhe në kërkesat, në synimet, në
       shkallën e organizimit dhe përgjithësisht në karakterin e
       kryengritjeve të viteve 30-40 të shek. XIX.
       #Post#: 260--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:22 am
       ---------------------------------------------------------
       2. KRYENGRITJET KUNDËR OSMANE NË VITET 30-40
       Kryengritjet e vitit 1833
       Reformat centralizuese të qeverisë osmane, që filluan të
       zbatoheshin në Shqipëri me dërgimin e nëpunësve civilë dhe
       ushtarakë turq, hasën në qëndresën e popullsisë shqiptare që
       nisi me moszbatimin e urdhrave për t'u shndërruar më pas në
       kryengritje të armatosur.
       Pas dy kryengritjeve lokale, që shpërthyen në fillim të vitit
       1833 në Kolonjë e në Dibër dhe që u shtypën nga qeveria turke,
       kryengritja mori një shtrirje të gjerë të panjohur në periudhat
       e mëparshme në zonën Berat-Vlorë-Delvinë-çamëri.
       Qeverisja arbitrare e Emin Pashës, i biri i Mehmet Reshit
       pashës, e mbështetur në një terror, si dhe orvatjet për zbatimin
       e reformës ushtarake ishin shkaqet e drejtpërdrejta që e kthyen
       pakënaqësinë e popullsisë në një kryengritje që u shtri në krejt
       Shqipërinë e Jugut. Në fillim të korrikut 1833 ngritën krye
       banorët e Tepelenës, të cilët shtinë në dorë qytetin.
       Kryengritja, që udhëhiqej nga Balil Nesho, u shtri në krahinat e
       Gjirokastrës e të Delvinës. Për shtypjen e saj Stambolli dërgoi
       forca të shumta osmane, të komanduara nga Emin Pasha. Shumica e
       kryengritësve u vendos në Qafën e Peshkëpisë, ndërsa pjesa
       tjetër, e organizuar në çeta të vogla, u vendos gjatë rrugës për
       në Peshkëpi. Goditjet që këto çeta u dhanë forcave osmane dhe
       dezertimi i shumë ushtarëve shqiptarë, të rekrutuar me forcë, e
       vështirësuan gjendjen e qeveritarit osman. Por këtij i erdhi në
       ndihmë peshkopi ortodoks i Drinopojës (i Gjirokastrës), i cili,
       duke njohur mirë pozicionet e kryengritësve, i kaloi forcat
       osmane nëpër një grykë tjetër. Të papërgatitur për sulmin e
       befasishëm, kryengritësit luftuan me trimëri dhe, pasi lanë
       shumë të vrarë, u tërhoqën në fshatin Luzat, ku i shkaktuan Emin
       Pashës një shpartallim të plotë.
       Të nxitur nga kjo fitore, u hodhën në kryengritje edhe banorët e
       qyteteve të Beratit e të Vlorës. Duke nisur si një kryengritje
       fshatare, ajo brenda një kohe të shkurtër u kthye në një lëvizje
       të të gjithë popullsisë, gjeti mbështetje të fortë në banorët e
       Beratit, të cilët rrethuan kështjellën. Kryengritja përfshiu
       gjithashtu krahinat e Tomoricës, të Skraparit e të Kurveleshit.
       Një pjesë e kryengritësve shkuan në ndihmë të forcave që kishin
       rrethuar kështjellën e Beratit, kurse pjesa tjetër zuri grykat e
       rrugët nga pritej të vinte ushtria osmane. Rrezja e kryengritjes
       u përhap në krahinat e Delvinës e të çamërisë. Jehona e saj u
       ndje edhe në Shqipërinë e Mesme. Me kërkesën e banorëve të
       Elbasanit një pjesë e kryengritësve u hodh nga Berati në atë
       krahinë për t'i ndihmuar ata në luftën kundër administratës
       osmane.
       Në këto rrethana Porta e Lartë, me shpresë se kryengritësit do
       të shpërndaheshin, e largoi Emin Pashën nga Shqipëria e Jugut.
       Por në mesin e shtatorit të 1833-it, nën goditjet e fuqishme të
       kryengritësve, ra kështjella e Beratit. Në qytetin e çliruar të
       Beratit, kuvendi i përfaqësuesve të të gjitha krahinave
       kryengritëse miratoi dy kërkesa themelore: t'u ngarkohej
       shqiptarëve drejtimi i krahinave kryengritëse dhe të uleshin
       detyrimet ndaj shtetit, duke zbritur në atë masë që paguhej në
       kohën kur pashallëku i Beratit qeverisej nga feudali shqiptar,
       Ahmet Kurt pasha.
       Shtrirja e gjerë e kryengritjes, që fillonte nga Skrapari e
       Kurveleshi, në Myzeqe e në Vlorë e deri në çamëri, e detyruan
       Portën e Lartë të hiqte dorë përkohësisht nga rekrutimi i
       ushtarëve nizamë, të shpallte amnistinë dhe të lejonte vendosjen
       e disa shqiptarëve si qeveritarë në kazatë e Beratit, të Vlorës,
       të Tepelenës, të Gjirokastrës e të Përmetit dhe emërimin e të
       tjerëve si komandantë në garnizonet e kështjellave të Beratit,
       të Gjirokastrës etj. Kjo ishte një fitore e rëndësishme e
       kryengritjes, por jo e plotë. Të paformuara politikisht dhe me
       një udhëheqje pa përvojë, forcat kryengritëse u shpërndanë, duke
       besuar se do të plotësoheshin të gjitha kërkesat e tyre.
       Po në vitin 1833 lëvizja kryengritëse përfshiu edhe Shqipërinë e
       Veriut. Vatra kryesore e saj u bë Shkodra, qyteti më i zhvilluar
       i vendit. Zbatimi i reformës ushtarake, abuzimet dhe grabitjet e
       administratës së re shkaktuan pakënaqësi te popullsia qytetare.
       Por shtresat e pasura të krishtera të qytetit, sipas porosisë së
       dhënë nga emisarët austriakë, që u kërkonin të mos bashkoheshin
       me popullsinë myslimane, nuk u përfshinë në lëvizje. Më 10 prill
       të vitit 1833 u dha kushtrimi për mbylljen e dyqaneve në tregun
       e Shkodrës. Rreth 4 000 veta të armatosur nga popullsia e
       qytetit dhe nga malësorët përreth zunë sheshin e qytetit. Në
       emër të kryengritësve një delegacion i dërguar nga ata kërkoi që
       veziri Ali Namik pasha të hiqte dorë nga zbatimi i reformave,
       nga dhuna e grabitjet dhe të vendoseshin rregullat që kishin
       qenë në fuqi në kohën e qeverisjes së vendit nga Mustafa pashë
       Bushatlliu. Por thelbin e këtyre kërkesave e përbënte synimi për
       një qeverisje autonome të krahinës së Shkodrës. Duke parë fuqinë
       e revoltës dhe për të fituar kohë, qeveritari, Ali Namik pasha,
       premtoi se do të merrte parasysh kërkesat e të revoltuarve.
       Ndërkohë ai mori masa për shtypjen e saj. Më 7 gusht të vitit
       1833 ai dërgoi një repart ushtarësh në tregun e qytetit për ta
       shtënë në dorë. Ky veprim çoi në përleshje të ashpra midis
       forcave osmane dhe njësive kryengritëse. Pabesia e qeveritarit e
       shtyti edhe popullsinë katolike të bashkohej me myslimanët. Pas
       kësaj lëvizja mori formën e një kryengritjeje. Më 8 gusht u
       organizua një kuvend, ku morën pjesë përfaqësues të lagjeve të
       qytetit. Kuvendi zgjodhi një Këshill të Përkohshëm, që
       riorganizoi forcat vullnetare dhe caktoi një delegacion që do të
       shkonte në Stamboll për t'u ankuar në emër të popullsisë së
       Shkodrës kundër qeveritarit të sanxhakut. Kryengritja udhëhiqej
       nga një Këshill përfaqësues. Kjo ishte një formë e re organizimi
       që ndeshej për herë të parë në lëvizjen shqiptare. Këshilli
       përbëhej nga përfaqësues të parisë, të krerëve që ishin
       pasardhës të Bushatllinjve dhe të borgjezisë zejtare-tregtare të
       qytetit.
       Ndërsa pritej përgjigjja nga Stambolli, Ali Namik pasha, duke
       thirrur në ndihmë edhe trupat që kishte mbledhur i biri në Ohër
       e në Elbasan, u orvat të shtypte me forcën e armëve kryengritjen
       qytetare. Mirëpo këto orvatje dështuan para qëndresës së forcave
       kryengritëse. Forcat osmane u thyen dhe u tërhoqën me disfatë
       para se të mbërrinin në Shkodër.
       Kryengritja nuk gjeti ndonjë mbështetje te Fuqitë e Mëdha. Edhe
       qeveria austriake, ndonëse kishte marrë përsipër mbrojtjen e
       katolikëve, urdhëroi emisarin e saj në Shkodër që të mos
       pranonte asnjë kërkesë të kryengritësve. Vonesa e përgjigjes së
       Portës së Lartë u tregoi qartë kryengritësve se kërkesat e tyre
       mund të përmbusheshin vetëm me luftë e në bashkëpunim me
       krahinat e tjera të vendit. Përveç lidhjeve që ishin vendosur me
       malësorët e me krahinat përreth qytetit të Shkodrës, u bënë
       përçapje për të hyrë në bashkëpunim me viset e tjera shqiptare,
       në Shqipërinë e Mesme e të Jugut. Një delegacion u dërgua në
       Elbasan, ku banorët e qytetit, të ndihmuar edhe nga vullnetarët
       e ardhur nga Berati, mbanin të bllokuar qeveritarin e huaj.
       E ndodhur para një lëvizjeje kryengritëse, që kishte përfshirë
       tokat shqiptare nga Shkodra deri në çamëri dhe që krijonte
       përshtypjen e një kryengritjeje të përgjithshme, Porta e Lartë u
       detyrua të pushonte nga detyra Ali Namik pashën, të pezullonte
       përkohësisht zbatimin e reformave dhe të premtonte se do të
       paguante dëmet që u ishin shkaktuar shqiptarëve gjatë luftimeve.
       Më 2 dhjetor 1833 Ali Namik pasha, pas tre muajsh rrethimi, u
       detyrua ta lërë Shkodrën. Në vendin e tij u dërgua Hafëz Pasha.
       Ndërkaq, pasi zgjidhi konfliktin me Mehmet Aliun e Egjiptit,
       Porta e Lartë rifilloi orvatjet për të zbatuar me forcë
       reformat. Kjo u bë shkak për rigjallërimin e lëvizjes
       kryengritëse. I shoqëruar nga tetë regjimente të rregullta,
       Hafëz Pasha filloi të shkarkonte elementët kundërshtarë dhe t'i
       zëvendësonte me nëpunës të huaj, rriti taksat doganore për
       mallrat e importuara nga 2% në 5% dhe u orvat të zbatonte
       reformën ushtarake. Ndërkohë, edhe qeveritari i Shqipërisë së
       Jugut, Mehmet Hamdi pasha, kishte marrë urdhër të zbatonte
       reformën ushtarake në këto treva.
       Përpjekjet për organizimin e një kryengritjeje të përgjithshme
       (1834-1835)
       Kryengritjet në jug e në veri, me gjithë shtrirjen e gjerë, nuk
       arritën të vendosnin lidhje midis tyre dhe të siguronin
       qeverisjen e tokave shqiptare nga nëpunësit vendas. Ndërkohë
       Porta e Lartë, pasi zgjidhi konfliktin me Egjiptin, u orvat
       përsëri të zbatonte me forcë reformat. Kjo i dha shkak
       rifillimit të lëvizjes kryengritëse në Shqipëri.
       Përvoja luftarake e vitit 1833 u tregoi udhëheqësve të
       kryengritjeve të veçanta në Toskëri dhe në Gegëri se rezultatet
       do të arriheshin në rast se do të organizohej një kryengritje e
       përgjithshme me një udhëheqje të vetme. Gjatë verës së vitit
       1834 u shkëmbyen mendime ndërmjet përfaqësuesve të krahinave të
       ndryshme të vendit, pas të cilave u vendos të organizohej një
       kryengritje e tillë e përgjithshme dhe u hartua për këtë një
       plan i përgjithshëm operativ. Sipas këtij plani do të sulmohej
       në fillim kështjella e Beratit dhe, me të rënë ajo në duart e
       kryengritësve, gjysma e tyre, së bashku me forcat kryengritëse
       të Kavajës, të Tiranës e të Mirditës dhe me popullsinë e
       Shkodrës, do të sulmonin trupat e qeveritarit të Shkodrës, kurse
       gjysma tjetër, së bashku me kryengritësit e sanxhakut të
       Delvinës, do të sulmonin forcat e Mahmut Pashës, që kishte
       zëvendësuar Emin Pashën në Janinë. Ky ishte plani i parë
       operativ për një kryengritje të përgjithshme dhe përbënte një
       hap të rëndësishëm në luftën çlirimtare. Me këtë plan krerët e
       Shqipërisë bashkoheshin në një lidhje ushtarake mbarëshqiptare
       dhe merrnin në duart e tyre nismën për të vepruar bashkërisht.
       Kryengritjen, ashtu siç ishte parashikuar, e filloi në vjeshtën
       e vitit 1834 popullsia e qytetit të Beratit, e cila rrëmbeu
       armët për të mbrojtur disa ushtarë që kishin ardhur me leje nga
       Stambolli e nuk dëshironin të ktheheshin në shërbimin ushtarak.
       Kryengritësit mbyllën qeveritarët në kështjellë dhe ftuan
       udhëheqësin e njohur të kryengritjeve të mëparshme, Tafil Buzin,
       për të drejtuar veprimet ushtarake. Ai sapo kishte dështuar
       përpara Tepelenës, së bashku me Shahin bej Delvinën, kur zbarkoi
       këtu nga Kreta për të organizuar një kryengritje dhe kishte
       pranuar amnistinë. Megjithatë, ai erdhi nga fshati i vet në
       Berat. Brenda një kohe të shkurtër rreth tij u grumbulluan 10
       000 vullnetarë. Kryengritësit shtinë në dorë magazinat
       shtetërore të drithit, të cilin ia shpërndanë popullsisë.
       Kryengritja u përhap shumë shpejt në krahinat e Vlorës, të
       Tepelenës, të Skraparit, të Tomoricës, të Mallakastrës, të
       Përmetit e të Beratit, në atë rreze si një vit më parë. Kjo
       dëshmonte për lidhje të forta ndihme e bashkëpunimi ndërmjet
       këtyre krahinave dhe për një ngritje të ndërgjegjes politike.
       Përfaqësuesit e shtatë krahinave u mblodhën në një kuvend në
       Berat, ku vendosën të formonin një Besëlidhje politike. Atë e
       drejtonte një pleqësi, e cila si një organ drejtues kolegjial
       bëri një ndarje pune ndërmjet anëtarëve të saj. Kryetar u zgjodh
       Abaz bej Lushnja nga familja e Ngurzajve. Tafil Buzi u ngarkua
       me drejtimin e veprimeve luftarake dhe për lidhjet me botën e
       jashtme, veçanërisht me Mehmet Aliun e Egjiptit. Ky i fundit
       interesohej gjallërisht për kryengritjet në Shqipëri, sepse i
       shihte si një faktor të rëndësishëm për dobësimin e fuqisë së
       Perandorisë Osmane, me të cilën prej kohësh ishte në konflikt.
       Besëlidhja nuk kishte vetëm karakter ushtarak e ndërkrahinor,
       por ishte edhe një organ qeverisës, i dalë nga lufta për të
       zëvendësuar administratën osmane. Udhëheqja e Besëlidhjes
       përbëhej nga krerë feudalë, përfaqësues të zejtarëve e të
       tregtarëve, të klerit e të fshatarësisë.
       Në emër të kryengritësve, Pleqësia i paraqiti qeveritarit osman,
       Hamdi Pashës, kërkesat për të përjashtuar krahinat kryengritëse
       nga zbatimi i reformave centralizuese dhe për t'u njohur atyre
       një qeverisje autonome nga vetë shqiptarët. Kërkesat e Pleqësisë
       nuk u morën parasysh nga Porta e Lartë. Kjo i dha hov më të madh
       kryengritjes. Me nismën e Tafil Buzit, në Besëlidhje hynë edhe
       krahina e Sulovës dhe e Vërçës. Nga mesi i dhjetorit, pas 2 muaj
       lufte, kështjella e Beratit iu dorëzua kryengritësve. Aty u
       vendos një garnizon i ri i përbërë nga 100 ushtarë. Ata
       përfaqësonin në mënyrë të barabartë të nëntë krahinat e
       Besëlidhjes. Komandantët e forcave ushtarake të qytetit u
       zëvendësuan me kryengritës të dalluar për trimëri. U bë hapi i
       parë për sigurimin e vetëqeverisjes. Por plani i përgjithshëm
       operativ i kryengritjes së përgjithshme nuk u zbatua më tej.
       Porta e Lartë kishte marrë ndërkohë një varg masash për ta
       penguar realizimin e tij. Ajo u kishte premtuar krerëve dhe
       udhëheqësve të esnafëve se do të plotësonte kërkesat e tyre. Nga
       ana tjetër, Hafëz Pasha kishte përforcuar garnizonet e Durrësit
       e të Kavajës me një sasi të madhe topash e municionesh. Ai
       thirri në Shkodër mjaft pashallarë e bejlerë që kishin marrë
       pjesë në hartimin e planit operativ të kryengritjes dhe u
       premtoi se do të hiqte dorë nga zbatimi i reformave
       centralizuese. Këto masa shkaktuan lëkundje e përçarje në
       udhëheqjen e kryengritjes.
       Në këto kushte, forcat kryengritëse, pasi morën kështjellën e
       Beratit, nuk u nisën kundër qeveritarit të Shkodrës, ndërsa
       popullsia e këtij qyteti nuk u ngrit kundër sundimtarit osman.
       Në ditët e para të janarit 1835 Pleqësia e Beratit, duke u
       besuar premtimeve të Hamdi Pashës, që miratoi ndryshimet e bëra
       në administratën lokale, nënshkroi me të një marrëveshje për
       shpërndarjen e forcave kryengritëse. Kjo shënoi një fitore të
       Besëlidhjes së nëntë krahinave kryengritëse të Shqipërisë së
       Jugut pasi u ndërprenë përsëri reformat centralizuese.
       Në shkurt 1835 Hamdi Pasha, që tani ishte ngritur në postin e
       valiut të Rumelisë, ftoi mjaft krerë shqiptarë në Manastir, disa
       prej të cilëve i nisi në Stamboll, kurse të tjerët i shpërbleu.
       Vetëm Tafil Buzi nuk u paraqit dhe, kur qeveritari osman filloi
       të shkelte marrëveshjen, nisi përsëri kryengritjen. Rreth 6
       000-8 000 kryengritës nën drejtimin e tij vunë nën kontroll
       zonën Vlorë-Berat. Këtë herë kryengritja nuk pati shtrirjen e
       mëparshme. Pasi dështoi në Berat e në Elbasan, ai iu drejtua
       Janinës në krye të disa qindra kryengritësve. Në afërsi të saj
       Tafil Buzi shpërndau një shpallje, me të cilën u bënte thirrje
       shqiptarëve të ngjeshnin armët për çlirimin e atdheut të tyre.
       Kërkesat kryesore ishin dy: dëbimi i nëpunësve dhe i ushtarëve
       turq nga territoret shqiptare dhe zbritja e taksave në masën e
       kohërave të mëparshme. Shpallja e Tafil Buzit ishte një nga
       proklamatat e para ku bëhej thirrje për çlirimin e atdheut. Këtu
       për herë të parë flitej në emër të të gjithë vendit dhe jo vetëm
       të krahinave kryengritëse. Në emër të kryengritësve ai i dërgoi
       një mesazh Mehmet Aliut të Egjiptit, me të cilin kërkonte
       përkrahjen e tij.
       Jehona që gjeti shpallja brenda në vend dhe kërkesa e ndihmës së
       Mehmet Aliut, e shqetësuan qeverinë osmane. Me masa diplomatike
       ajo e detyroi Mehmet Aliun të mos i përgjigjej ftesës për
       ndihmë, ndërsa, nga ana tjetër, dërgoi kundër kryengritësve
       forca të shumta ushtarake. Pas një qëndrese të ashpër e të gjatë
       kryengritësit nuk ishin në gjendje t'i bënin ballë armikut. Më 2
       maj 1835 Tafil Buzi u detyrua të pranonte amnistinë që i
       propozoi valiu i Rumelisë dhe të hiqte dorë nga lufta.
       Po në maj 1835 shpërtheu një kryengritje e re në krahinën e
       Myzeqesë. Qindra fshatarë, nën drejtimin e Alush bej Frakullës,
       vunë dorë mbi çifligjet shtetërore dhe i shpallën pronë të tyre.
       Kryengritja u përhap nga Myzeqeja në krahinat e Vlorës, të
       Mallakastrës e të Tepelenës. Numri i kryengritësve arriti në 7
       000 veta. Me kryepleqtë e krahinave kryengritëse u organizua një
       kuvend në fshatin Portëzë të Fierit, ku u formua një Besëlidhje
       e re. Ajo do të kishte një ushtri të përhershme me rrogë për
       mbrojtjen e krahinave të çliruara. Shpenzimet për mbajtjen e saj
       do të përballoheshin prej të ardhurave të çifligjeve shtetërore.
       Krahinat e besëlidhura do të drejtoheshin prej kryepleqve vendas
       dhe vetëm këta do të kishin të bënin, në emër të Besëlidhjes, me
       pushtetin qendor për të dorëzuar detyrimet ndaj shtetit. Me këto
       vendime të kuvendit synohej të realizohej një autonomi
       ndërkrahinore.
       Mirëpo, kryengritja e Myzeqesë nuk pati sukses për shkak të
       dëmeve që i solli veprimtaria përçarëse e qeveritarëve osmanë e
       sidomos të paqëndrueshmërisë së agallarëve e të bejlerëve
       vendas, të cilët, kur Porta e Lartë u premtoi se nuk do t'i
       prekte interesat e tyre, lidhën me të një marrëveshje bindjeje
       dhe nënshtrimi.
       Rënia e përkohshme e lëvizjes kryengritëse në Shqipërinë e Jugut
       dhe trysnia që ushtroi Stambolli, e shtynë qeveritarin e
       Shkodrës, Hafëz Pasha të rifillonte zbatimin e reformave
       centralizuese dhe të shkelte premtimet e dhëna. Ai hoqi nga
       aparati administrativ e ushtarak vendasit e padëshiruar, ngriti
       taksat doganore nga 2-5 për qind, vendosi taksa të reja "të
       jashtëzakonshme" dhe u orvat të zbatonte reformën ushtarake. Për
       të zbutur këto masa qeveria osmane i dërgoi në ndihmë një ushtri
       prej 10 000 vetash. Popullsia e Shkodrës nuk iu bind urdhrave të
       tij dhe kundërshtoi të gjitha orvatjet për të zbatuar reformat.
       Kështu filloi një kryengritje e re shumë më e madhe se simotrat
       e saj me qendër në Shkodër. Më 18 maj 1835 qeveritari osman zuri
       tregun, kurse regjimentet e ushtrisë së rregullt morën kodrat
       rreth qytetit. Po atë ditë ai urdhëroi të arrestohej Hamza
       Kazazi, ish-komandant i rojës së qytetit, i hequr nga detyra
       prej Hafëz Pashës. Krisma e pushkës së Hamza Kazazit ngriti në
       këmbë gjithë qytetin. Luftimet zgjatën atë ditë gjashtë orë dhe
       përfunduan me tërheqjen e forcave qeveritare, që lanë shumë të
       vrarë e të plagosur.
       Qëndresën e qytetit e udhëhiqte Këshilli i Ri i Përkohshëm, ku
       bënin pjesë përfaqësues të borgjezisë tregtare (Haxhi
       Abdurrahmani e Kasem Hoxha), të mjeshtërve zejtarë (Hamza Kazazi
       e Dasho Shkreli), të çifligarëve (Hysen bej Bushati, Ali bej
       Bajrami dhe Jusuf Beu) dhe një përfaqësues i klerit të ulët
       islam (Haxhi Idrizi). Hamza Kazazi u ngarkua me drejtimin e
       veprimeve ushtarake. Këshilli i Përkohshëm njihet në literaturë
       edhe si qeveri provizore. Si në asnjë kryengritje tjetër, këtë
       herë u hartua një strategji e taktikë e qartë. Forcat
       kryengritëse u organizuan në bazë lagjesh dhe gjithmonë ishin në
       pozita sulmi. Me qytetarët shkodranë u bashkuan vullnetarë nga
       Postriba, Gjakova, Peja, nga Malësia e Mbishkodrës, Ulqini,
       Podgorica, nga krahinat e Mirditës, të Matit e të Dibrës. Qindra
       kryengritës nga Dibra e Mati iu përgjigjën planit operativ të
       kryengritjes së përgjithshme dhe zbritën në drejtim të
       Elbasanit. Kështu, kryengritja përfshiu gati gjithë Shqipërinë e
       Veriut. Gjenerali francez Kybjer, komandant i forcave të
       Mesdheut, e quante kryengritjen një revolucion, duke i dhënë
       kuptimin e një lëvizjeje me një shtrirje të gjerë dhe me synimin
       për të flakur zgjedhën osmane.
       Në pamundësi për ta shtypur me forca ushtarake, Hafëz Pasha
       kërkoi të dinte kërkesat e kryengritësve, të cilat ia paraqiti
       një delegacion i dërguar prej tyre. Kryengritësit kërkuan
       largimin e Hafëz Pashës nga Shkodra, dorëzimin e kështjellës një
       shqiptari dhe anulimin e taksave të vendosura gjatë reformave
       centralizuese. Një nga emisarët francezë në Prevezë shkruante në
       ato ditë se kryengritësit pretendonin një pavarësi të plotë ose
       të formonin një shtet të ngjashëm me Serbinë.
       Hafëz Pasha nuk mund të pranonte kërkesa të tilla, prandaj
       kërkoi ndihmën e Portës së Lartë. Kryengritësit thyen forcat
       osmane në përleshjet që u bënë më 23-24 maj, më 2 qershor, më 9
       qershor, më 24 qershor dhe më 6 korrik 1835. Më 14 korrik
       kryengritësit thyen në Lezhë forcat e valiut të Rumelisë, me të
       cilin qenë bashkuar edhe disa pashallarë shqiptarë. Pas kësaj
       fitoreje kryengritja u shtri në të gjithë Shqipërinë e Veriut.
       Porta e Lartë u detyrua të dërgojë një ushtri të rregullt prej
       30 000 vetash, një nga më të mëdhatë e asaj kohe, që u vu nën
       komandën e sekretarit të sulltanit, Vasaf Efendiut.
       Në pritje të këtyre forcave, valiu i Rumelisë hyri në bisedime
       me kryengritësit për të mënjanuar ndeshjet e armatosura. Ai u
       dorëzoi atyre një dokument (ferman) të rremë, me të cilin
       sulltani gjoja pranonte kërkesat e tyre.
       Por lufta e gjatë kishte dëmtuar shumë zejtarët e tregtarët
       shkodranë, që qenë gati të largoheshin prej saj. Pjesa më e
       vendosur e udhëheqjes së kryengritësve, si Haxhi Idris Boksi,
       Dasho Shkreli etj., e kuptuan kurthin dhe e vijuan luftën. Por
       në ndeshjen me ushtrinë osmane më 1 shtator 1835, në afërsi të
       Lezhës, kryengritësit u thyen dhe u detyruan të tërhiqen drejt
       Shkodrës. Nga kjo gjendje e vështirë ata nuk mundën t'i nxirrnin
       as kryengritësit dibranë e matjanë që godisnin nga prapa krahëve
       ushtrinë osmane, as thirrja e Tafil Buzit drejtuar popullit
       shqiptar për të mos furnizuar me ushqime ushtrinë osmane. Më 18
       shtator 1835 ushtria osmane, që ishte nisur nga Lezha e Ulqini,
       hyri në qytetin e Shkodrës. Pjesa më e vendosur e kryengritësve
       u largua drejt zonave malore.
       Për të mos e acaruar më tej gjendjen, Porta e Lartë bëri disa
       lëshime, e largoi Hafëz Pashën nga Shkodra dhe e zëvendësoi
       shërbimin e rregullt ushtarak me një taksë në të holla, ndërsa
       sanxhaku i Shkodrës u përjashtua nga zbatimi i reformave
       centralizuese deri në vitet 50. Por këto ishin vetëm disa fitore
       të pjesshme të kryengritësve, të cilët synonin vendosjen e një
       qeverisjeje autonome të vendit.
       Edhe pse kryengritjet e viteve 1834-1835 përfshinë një pjesë të
       mirë të trevave shqiptare, ato nuk arritën të shndërroheshin në
       një kryengritje të përgjithshme, me një udhëheqje të vetme dhe
       me veprime të bashkërenduara. Arsyet duhen kërkuar jo vetëm në
       epërsinë ushtarake osmane, por edhe në papjekurinë politike të
       kryengritësve dhe sidomos në lëkundjet e mjaft prej krerëve
       feudalë e të bajraktarëve, që braktisnin luftën sa herë që Porta
       bënte disa lëshime ose premtonte të kënaqte interesat e tyre
       partikulariste.
       #Post#: 261--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:23 am
       ---------------------------------------------------------
       Kryengritjet shqiptare të viteve 1836-1839
       Edhe pse kryengritjet e viteve 1834-1835 u shtypën, gjendja në
       Shqipëri nuk u qetësua. Porta e Lartë ishte e vendosur të
       zbatonte reformat dhe priste rastin e volitshëm për të shkelur
       premtimet që u kishte bërë shqiptarëve. Por edhe shtresat e
       gjera të popullsisë shqiptare ishin të vendosura të mos i
       pranonin ato dhe barrën e rëndë që sillte zbatimi i këtyre
       reformave. Ndërkaq, përballë qëndresës së përgjithshne të
       shqiptarëve, Porta e Lartë u detyrua të ndërrojë taktikë, hoqi
       dorë nga zbatimi i menjëhershëm i reformave në të gjitha tokat
       shqiptare, duke i vënë në jetë pjesë-pjesë. Në të njëjtën kohë,
       para zbatimit të tyre, bëri për vete mjaft krerë feudalë të
       lëkundur. Në këto rrethana kryengritjet, edhe pse vazhduan
       pareshtur, nuk arritën të merrnin një shtrirje të gjerë, në
       rrafsh kombëtar, por mbetën të kufizuara në caqet lokale ose
       krahinore, që i dha mundësi Stambollit t'i shtypte më lehtë.
       Në verën e vitit 1836 shpërtheu kryengritja në krahinën e
       Vlorës, e udhëhequr përsëri nga Tafil Buzi, por ajo nuk zgjati
       shumë. Pas një viti rifilloi në përmasa më të gjera në Myzeqe.
       Qëndresa e armatosur u shtri edhe në trevat veriore të vendit,
       në Rrafshin e Dukagjinit, në Kosovë dhe në krahinën e Dibrës. Në
       vjeshtën e vitit 1836 popullsia shqiptare e krahinave të Bihorit
       e të Tërgovishtës nuk pranoi të regjistroheshin ushtarët
       rezervistë. Në fillim të vitit 1837 u ngrit popullsia e Matit,
       dëboi qeveritarin e huaj dhe e detyroi valiun e Rumelisë të
       risjellë atje Haxhi pashë Matin, të shkarkuar pas kryengritjes
       së Shkodrës.
       Në qershor të vitit 1837 kryengritja e drejtuar nga Alush bej
       Frakulla përfshiu krahinën e Myzeqesë. Në ditët e para të
       qershorit 1837 kryengritësit u ndeshën me forcat osmane përpara
       qytetit të Beratit dhe i thyen ato. Kundër tyre u hodh Emin
       Pasha, me një ushtri prej 5 000 vetash, që mbërriti në fillim në
       Berat për të kaluar më pas në Myzeqe. Në një përleshje të
       pabarabartë në fshatin Frakull kryengritësit u mundën. Alush
       Frakulla me 150 veta u kapën dhe u dënuan me punë të detyruar.
       Megjithëse kryengritja u shtyp, Emin Pasha nuk guxoi të zbatonte
       reformën ushtarake.
       Po në verën e vitit 1837 lëvizja kryengritëse u shtri në
       krahinat e Gjakovës, të Pejës, të Plavës e të Gucisë, ku
       shpërtheu qëndresa e armatosur kundër rekrutimit të ushtarëve
       nizamë e kundër taksave që shoqëronin reformat. Kryengritësit
       gjakovarë shpartalluan forcat qeveritare, shtinë në dorë qytetin
       e Gjakovës dhe shpallën vetëqeverisjen e krahinave të tyre. Kjo
       ishte një fitore e rëndësishme e kryengritësve, por në një zonë
       relativisht të kufizuar. Kjo u dha mundësi forcave osmane, të
       përkrahuara edhe nga krerë vendas, ta shtypnin lëvizjen brenda
       një kohe të shkurtër.
       Më ndryshe u zhvilluan ngjarjet në krahinën e Dibrës e në atë të
       Prizrenit. Në vjeshtën e vitit 1837 rreth 8 000 kryengritës nga
       Dibra e Sipërme dhe e Poshtme iu kundërvunë përpjekjeve të
       Portës së Lartë për kufizimin e vetëqeverisjes lokale të kësaj
       krahine. Kryengritësit rrethuan qytetin e Dibrës së Madhe dhe
       mblodhën në katundin Krifcë Kuvendin e tyre, i cili kërkoi nga
       të dërguarit e valiut të Rumelisë zëvendësimin e një nëpunësi të
       huaj, të caktuar prej tij me një shqiptar si edhe garancinë për
       të mos dënuar asnjë kryengritës. Vendosmëria e kryengritësve e
       detyroi Portën e Lartë të pranonte kërkesat e tyre. Kështu në
       krahinën e Dibrave u ruajt tradita e qeverisjes prej nëpunësve
       vendas.
       Në ditët e para të muajit gusht të vitit 1839 kryengritja
       përfshiu qytetin e Beratit, që varej atëherë nga sanxhaku i
       Vlorës. Qindra qytetarë sulmuan selinë e qeveritarit të Beratit,
       i cili mundi të shpëtojë duke u mbyllur në kala. Kryengritja u
       shtri në tërë krahinat e sanxhakut të Vlorës. Në Kuvendin që u
       mbajt në qytetin e Beratit përfaqësuesit e kryengritësve i
       paraqitën sulltanit të ri, Abdyl Mexhitit, në emër të të gjithë
       Shqipërisë së Jugut, kërkesën për vendosjen e një administrate
       civile e ushtarake shqiptare në të gjitha hallkat shtetërore. Si
       qeveritar i përgjithshëm i saj u propozua Ismail Pasha, nipi i
       Ali pashë Tepelenës dhe djali i Veli Beut. Kryengritësit
       mendonin se emri i mirë i kësaj shtëpie do të ndikonte në
       bashkimin e shqiptarëve dhe të tokave të tyre. Në shtator 1839
       kryengritësit shtinë në dorë kështjellën. Në këto rrethana Porta
       e Lartë u detyrua të pezullojë përkohësisht reformat
       centralizuese.
       Në mesin e shtatorit të vitit 1839 lëvizja kryengritëse u shtri
       në Prizren, banorët e të cilit rrëmbyen armët dhe e detyruan
       qeveritarin osman, Ismet Pashën, të largohej nga qyteti. Një
       delegacion i kryengritësve i kërkoi Portës së Lartë që të hiqte
       taksat e reja, t'u jepej fund grabitjeve, t'i njihej sanxhakut
       të Prizrenit një qeverisje autonome, duke e shkëputur
       njëkohësisht nga varësia e drejtpërdrejtë ushtarake nga
       qeveritari (myshiri-mareshali) i Rumelisë. Ky u orvat të
       përdorte mirditasit dhe kapedanin e tyre për të shtypur
       kryengritjen. Por mirditorët, tek të cilët ishte forcuar tanimë
       vetëdija politike, nuk pranuan të luftonin kundër vëllezërve të
       tyre.
       Porta e Lartë u detyrua që edhe në këtë sanxhak të ndërpriste
       zbatimin e reformave centralizuese.
       Si rrjedhojë e kryengritjeve shqiptare të viteve 30 reformat
       centralizuese nuk u çuan deri në fund, mbetën në gjysmën e
       rrugës. Porta nuk arriti të zëvendësonte, në gjithë
       administratën lokale, nëpunësit vendas me turq. Krahina e
       Shkodrës u përjashtua nga reformat dhe mbeti kështu deri në
       mesin e atij shekulli. Reformën ushtarake Stambolli u orvat ta
       vinte në jetë në Shqipëri nëpërmjet ekspeditave të njëpasnjëshme
       ushtarake, që mobilizonin me forcë ushtarët nizamë e rezervistë,
       ndërsa reforma gjyqësore nuk arriti të zbatohej.
       Kryengritja e Dervish Carës (1843-1844).
       Qëndresa kundërosmane në Shqipërinë e Veriut
       Në vitet 1843-1844 Kosova dhe trevat lindore shqiptare u bënë
       vatër e njërës prej kryengritjeve më të fuqishme kundërosmane të
       gjysmës së parë të shek. XIX, e cila, sipas emrit të udhëheqësit
       të saj, është quajtur Kryengritja e Dervish Carës.
       Në Shqipërinë e Veriut reformat e Tanzimatit u shpallën
       zyrtarisht në vitin 1843. Shpallja e tyre shkaktoi një valë të
       re kryengritjesh që morën shtrirje të gjerë ndërkrahinore.
       Qendra kryesore të tyre mbetën qytetet. Zëvendësimi i
       funksionarëve shqiptarë me nëpunës të huaj dhe urdhri për
       rekrutimin e ushtarëve nizamë ishin dy shkaqet e drejtpërdrejta
       të shpërthimit të kryengritjeve në këtë zonë. Në verën e vitit
       1843 ngritën krye banorët e Prizrenit, që dëbuan nëpunësit e
       rinj turq. Këtë ngjarje e ndoqën kryengritjet në Prishtinë e në
       Gjakovë. Ushtria osmane e përforcuar kundërveproi menjëherë dhe
       nuk e pati të vështirë t'i shtypte këto lëvizje lokale. Veprimet
       e ushtrisë u shoqëruan me terror e grabitje.
       Kryengritja e Dervish Carës filloi në Shkup më 21 korrik dhe u
       zgjerua më shumë në gusht të vitit 1843, kur, me ardhjen e
       forcave osmane nën drejtimin e Hajredin Pashës, u shtuan
       përpjekjet për rekrutimin e ushtarëve të rinj. Kryengritësit
       hynë në konflikt të armatosur me ushtrinë osmane. Në nëntor
       kryengritësit çliruan Gostivarin, ndërsa në fillim të janarit
       1844, pas luftimeve të ashpra, çliruan Tetovën. Këtu, si në
       Gostivar, u vendos pushteti i kryengritësve dhe shtabi i saj, me
       Dervish Carën në krye. Kryengritja, përveç Dervish Carës,
       udhëhiqej edhe nga komandantë të tillë, si Emin Xhambazi,
       Sulejman Toli (Tërnova), Selman Rogoçica, Emin Bojana, Ymer
       Presheva, Baba Feka, Sejdi Mexha, Bajram Vaksinca etj.
       Në shkurt 10 000 kryengritës të armatosur hynë në Shkup, e
       çliruan atë, formuan këtu një Këshill të kryengritjes dhe
       përqendruan pushtetin në duart e veta.
       Agjitatorë në vise të ndryshme të Kosovës, si në Vranjë e
       Leskovc, i bënin thirrje popullsisë të hidhej në luftë kundër
       pushtetit osman. Të tjerë ishin dërguar në krahinat fqinje për
       të siguruar mbështetjen e popullsisë së tyre. Udhëheqësit e
       kryengritjes u bënë thirrje që të ngriheshin kundër sundimtarëve
       osmanë edhe banorëve të krahinave të tjera të Shqipërisë, duke
       theksuar me këtë rast se ata duhej të bashkoheshin me kosovarët,
       sepse ishin vëllezërit e tyre.
       Në fillim të shkurtit u çlirua Kumanova, ku me kryengritësit u
       bashkua edhe popullsia maqedone. Pas Kumanovës u çliruan
       Presheva, Bujanovci, Vranja, Gryka e Kaçanikut, Leskovci e viset
       e tjera veriore të Kosovës. Në muajt e parë të vitit 1844
       kryengritja u përhap në Pejë, në Gjakovë, në Prizren e deri në
       Shkodër, ndërsa në pranverën e vitit 1844 kryengritja kishte
       përfshirë të gjitha trevat shqiptare, nga Manastiri e Ohri në
       jug deri në skajet veriore e verilindore të Kosovës, në të cilat
       shqiptarët vendosën pushtetin e tyre.
       Garnizonet ushtarake turke u detyruan të mbylleshin në
       kështjellat e qyteteve.
       Shtrirja e kryengritjes dhe fitoret e saj në Kosovë e në Fushën
       e Pollogut ngjallën shpresa edhe në popullsinë e krahinave të
       tjera të vendit. Qeveria osmane i trëmbej përhapjes së saj të
       mëtejshme dhe shndërrimit në një kryengritje të përgjithshme
       shqiptare. Prandaj autoritetet osmane hynë në bisedime me
       udhëheqësit e kryengritjes. Gjatë bisedimeve kryengritësit i
       kërkuan Stambollit të anulonte ligjin për shërbimin e
       detyrueshëm ushtarak, të zëvendësonte funksionarët osmanë të
       pushtetit lokal, që nuk dinin gjuhën shqipe, me nëpunës
       shqiptarë dhe të njihte autonominë e Shqipërisë, në suazat e
       Perandorisë Osmane, ashtu siç ishte njohur autonomia e Serbisë
       më 1830.
       Këto kërkesa nuk u pranuan nga Stambolli, prandaj bisedimet
       dështuan. Ndërkaq, Porta e Lartë, krahas përgatitjeve ushtarake
       për shtypjen e kryengritjes, shpalli edhe një amnisti për ata që
       do të dorëzonin armët dhe premtoi se nuk do të përdorej forca
       për rekrutimin e ushtarëve të rregullt. Me këto masa ajo synonte
       të ngjallte lëkundje në radhët e kryengritësve.
       Porta e Lartë, nga njëra anë, premtoi se do të hiqte dorë nga
       nizamët e tatimet e reja, ndërsa, nga ana tjetër, filloi të
       sjellë forca të shumta që i përqendroi në Manastir. Për të
       shmangur kthimin e saj në një kryengritje të përgjithshme, me
       përmasa mbarëshqiptare, Porta e Lartë përqendroi në Manastir 32
       000 ushtarë, të komanduar nga Omer Pasha, që më 18 maj kaluan në
       mësymje kundër kryengritësve dhe i detyruan ata të tërhiqeshin
       drejt Shkupit, Tetovës, Kumanovës e Karadakut (Malit të Zi) të
       Shkupit.
       Luftime të ashpra u zhvilluan në Grykën e Katllanovës nga 13-17
       maj 1844. Përleshja më e përgjakshme ishte ajo që u bë më 18 maj
       në afërsi të Banjës së Katllanovës, në të cilën u vendos fati i
       kryengritjes në Fushën e Shkupit. Pas një qëndrese të fuqishme
       kryengritësit, të ndodhur përballë një ushtrie që kishte epërsi
       teknike, që përdori gjerësisht artilerinë, u detyruan të
       tërhiqeshin. Pas luftimesh të ashpra që vijuan edhe pas kësaj
       beteje, më 21 maj ushtria osmane, që kishte epërsi mbi
       kryengritësit, arriti të merrte Shkupin, ku bëri arrestime të
       shumta të pjesëmarrësve të kryengritjes, një pjesë e të cilëve u
       dërgua për t'u gjykuar në Stamboll.
       Në maj-qershor ushtritë osmane të Omer Pashës, pas luftimesh të
       rrepta me kryengritësit, pushtuan Tetovën, Gostivarin,
       Kumanovën, Preshevën, Bujanovcin dhe Vranjën, ndërsa në mesin e
       korrikut morën të gjitha qendrat nga Kaçaniku deri në Prishtinë.
       Prej andej u hodhën për të shtypur qëndresën e kryengritësve në
       Prizren, në Pejë, në Gjakovë e në Shkodër, ku bënë arrestime të
       shumta. Kryengritësit kudo u bënë ushtrive osmane një qëndresë
       të ashpër, e cila qe më e fuqishme në Kërçovë, në Tetovë e në
       Gostivar. Me rivendosjen e pushtetit osman në këto qytete u
       arrestuan shumë udhëheqës të kryengritjes. Pas shtypjes së
       kryengritjes, në korrik 1844, Shqipëria, sipas dëshmive të
       bashkëkohësve, trajtohej më shumë si vend i pushtuar sesa si
       provincë e Perandorisë Osmane.
       Pas përfundimit të kryengritjes në Kosovë e në Pollog, ushtria
       osmane, në vjeshtën e vitit 1844, u përqendrua në sanxhakun e
       Dibrës, popullsia e të cilit ishte hedhur në kryengritje kundër
       zbatimit të reformës ushtarake dhe anulimit të vetëqeverisjes
       lokale të krahinës. Por forcat e komanduara nga Rexhep pashë
       Tetova u thyen nga kryengritësit në fushën e Mavrovës. Pas
       këtyre ngjarjeve Stambolli hodhi në këtë krahinë ushtri të
       shumta, të komanduara nga Hajredin Pasha.
       Përfaqësuesit e kryengritësve thirrën në nëntor 1844 kuvendin e
       tyre në Fushën e Gjoricës, që u drejtua nga Sheh Mustafa
       Zerqani. Në kuvend u vendos të mbroheshin të drejtat e
       autonomisë lokale, që popullsia gëzonte prej kohësh. Kuvendi i
       bëri thirrje për t'u bashkuar me kryengritësit dibranë edhe
       popullsisë së krahinave të Kosovës, të Mirditës, të Elbasanit e
       të Gjakovës, ku Porta po mblidhte forca për t'i hedhur kundër
       tyre. Gjatë muajit nëntor 1844 kryengritësit dibranë e matjanë,
       të komanduar nga Cen Leka, u zunë rrugën ushtrive osmane të
       komanduara nga Hajredin Pasha. Por përballë forcave numerikisht
       të shumta turke dhe të pajisura me artileri kryengritësit u
       tërhoqën në luginën e lumit Drin. Ndërkohë, Hajredin Pasha, për
       t'i përçarë shqiptarët, shpalli se të gjithë ata që do të
       dorëzonin armët, do të liheshin të lirë dhe se nuk do të
       rekrutonte nizamë. Ky premtim zuri vend te një pjesë e krerëve,
       por shumica e tyre e vazhdoi qëndresën.
       Luftime të ashpra, që zgjatën 5 ditë të tëra, u zhvilluan në
       nëntor në fshatin Gjoricë, ku krahas burrave luftuan edhe gratë
       e fëmijët. Ato përfunduan me humbje të mëdha për të dyja palët e
       sidomos për ushtrinë osmane. Megjithatë, falë epërsisë numerike
       e teknike, ushtria osmane, pas luftimesh të përgjakshme, i
       detyroi kryengritësit të tërhiqeshin nga pozitat e tyre. Për t'u
       hakmarrë forcat osmane dogjën fshatra të tëra, të braktisura nga
       fshatarësia, e cila largohej për t'i shpëtuar terrorit të egër
       të ekspeditës osmane.
       Ndonëse kryengritja e sanxhakut të Dibrës u shtyp, Porta e Lartë
       u detyrua ta përjashtojë këtë krahinë nga reforma ushtarake deri
       në vitet 50 të shek. XIX, po ashtu si trevën e Shkodrës.
       Lufta e vendosur e dibranëve pati jehonë në viset e tjera
       shqiptare. Në mesin e majit të vitit 1845 rreth 2 000 malësorë
       të krahinës së Gjakovës u ngritën kundër qeveritarit të saj dhe
       e detyruan atë të largohej nga qyteti për në Prizren.
       Kryengritja u përhap në viset malore të Rekës, të Bytyçit, të
       Gashit, të Tropojës dhe të Krasniqit, që u ngritën nën
       udhëheqjen e Binak Alisë dhe të Sokol Aramit. Rreth 8 000
       kryengritës sulmuan në maj të atij viti qytetin e Gjakovës dhe e
       çliruan atë. Por valiu i Rumelisë hodhi kundër tyre ushtri të
       shumta dhe mjaft mercenarë, të rekrutuar nga viset malore të
       Shqipërisë së Veriut. Pas luftimesh të përgjakshme, që vazhduan
       mbi një muaj, kryengritja u shtyp. Mehmet Reshit pasha urdhëroi
       arrestimin e atyre që kishin marrë pjesë në kryengritje. Në të
       njëjtën kohë sulltani, për të qetësuar gjendjen, fali rreth 2
       000 shqiptarë, të burgosur në Stamboll pas shtypjes së
       kryengritjeve të viteve të fundit.
       Megjithëse ushtria osmane i shtypi kryengritjet shqiptare të
       këtyre viteve, Porta e Lartë, edhe pse e shpalli Tanzimatin, u
       detyrua ta ndërpriste edhe për disa vjet zbatimin e sistemit të
       ri në Shqipërinë Veriore.
       #Post#: 262--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:23 am
       ---------------------------------------------------------
       Kryengritja e vitit 1847 në Shqipërinë e Jugut
       Në Shqipërinë e Jugut Porta e Lartë e shpalli me bujë Tanzimatin
       (dekretin e Gjylhanesë) më 1845, në një ceremoni të organizuar
       në Janinë. Por kishte vite që vendi po i ndiente pasojat
       shkatërrimtare të ekspeditave ushtarake dhe të arbitraritetit të
       nëpunësve grabitqarë osmanë.
       Në sanxhakun e Beratit, të formuar rishtazi, që përfshinte edhe
       krahinat e Vlorës, të Mallakastrës, të Skraparit e të Përmetit,
       u ngarkua me detyrën e mytesarifit Hysen pashë Vrioni, çifligari
       më i madh i atyre trevave. Forca të rëndësishme ushtarake, një
       pjesë e të cilave udhëhiqeshin nga Hysen pashë Vrioni, filluan
       të përshkonin vendin duke çarmatosur popullsinë dhe duke nxjerrë
       me forcë taksa e nizamë. Një dëshmitar i kohës, Demir agë
       Vlonjati, tregon se, sapo afroheshin ekspeditat turke, të gjithë
       njerëzit iknin nga shtëpitë "sikur të kishte rënë murtaja".
       Zbatimi me dhunë e me vrazhdësi i reformave, ndonëse në krye u
       bë vetëm në disa krahina, e kishte shtuar së tepërmi urrejtjen e
       masave popullore ndaj sundimtarëve osmanë dhe kishte përgatitur
       truallin për një kryengritje të re.
       Duke e ndier këtë rrezik, qeveritarët osmanë i ftuan krerët e
       Toskërisë në Manastir për t'i bindur që të hiqnin dorë nga
       qëndresa e të pranonin Tanzimatin. Të njëjtën gjë bënë në Janinë
       me rreth 800 agallarë e koxhabashë të fshatrave, si edhe me
       përfaqësues të parisë së qyteteve e të institucioneve fetare.
       Ata zyrtarisht u dhanë autoriteteve osmane përgjigje pozitive,
       por në të vërtetë, siç doli më vonë, shumica kishte vendosur ta
       kundërshtonte me të gjitha mjetet sistemin e ri.
       Për organizimin më të mirë të qëndresës, krerët e Shqipërisë së
       Jugut mblodhën kuvendin e tyre në Mesaplik të Vlorës, në qershor
       1847, në të cilin morën pjesë përfaqësues nga mjaft krahina të
       Shqipërisë, kryesisht të asaj të Jugut. Shumicën dërrmuese në
       kuvend e përbënin përfaqësuesit e fshatarësisë. Kuvendi u shpreh
       kundër Tanzimatit dhe vendosi të mos jepeshin ushtarë, të mos
       paguheshin taksa të reja dhe të mos pranohej administrata e re
       osmane. Ai mori edhe vendime të tjera me rëndësi të madhe
       politike. Kuvendi e shpalli popullin shqiptar, myslimanë e të
       krishterë, një dhe të pandarë, bëri thirrje që të gjithë, pa
       përjashtim, të hidheshin në luftë kundër sundimtarëve osmanë dhe
       kërkoi që t'u sigurohej jeta, nderi e pasuria të gjithë
       shqiptarëve pavarësisht nga feja.
       Kuvendi porositi që forcat e armatosura shqiptare, të cilat do
       të mblidheshin në krahina të ndryshme, të mos i shkaktonin as
       dëmin më të vogël popullsisë dhe ushqimi i luftëtarëve të
       sigurohej nga taksat e vjetra që jepte vendi. Mbi këto baza u
       formua besëlidhja e përfaqësuesve të Shqipërisë së Jugut ose,
       siç u quajt, "Lidhja Kombëtare Shqiptare". Lidhja formoi një
       komitet për drejtimin e veprimtarisë politike e ushtarake, në
       krye të të cilit u zgjodh Zenel agë Gjoleka nga Kurveleshi, i
       dëgjuar për trimërinë dhe për përvojën luftarake që kishte
       fituar në kryengritjet e viteve 30.
       Kur në fillim të korrikut xhelepçinjtë erdhën në Kurvelesh për
       të mbledhur taksat e bagëtive, ata u pritën me armë nga
       popullsia. Zenel Gjoleka me 500 luftëtarë u drejtuan kundër
       Delvinës, qendër e administratës osmane, të cilën e çliruan.
       Kryengritja përfshiu gjithë Labërinë dhe brenda pak kohësh u
       përhap edhe në trevën e çamërisë, të Përmetit dhe sidomos të
       Mallakastrës, ku fshatarët kryengritës zgjodhën si udhëheqës
       Rrapo Hekalin. Në të njëjtën kohë shpërthyen kryengritje në
       trevat veriore, në rrethet e Elbasanit, të Tiranës, të Matit, të
       Dibrës, të Plavës e të Gucisë.
       çifligarët vrionas mobilizuan të gjitha forcat e tyre dhe, të
       përkrahur nga reparte ushtarake turke, sulmuan Mallakastrën. Një
       betejë e ashpër që zgjati tri ditë u zhvillua në fshatin
       Greshicë. Kryengritësit, të cilëve u erdhën në ndihmë fshatarë
       nga Myzeqeja dhe nga krahina e Vlorës, i shpartalluan forcat
       armike dhe kapën të gjallë Isuf bej Vrionin me të vëllanë, që
       kryesonin ekspeditën; të dy i ekzekutuan në Qafën e Sinjës.
       Pas kësaj fitoreje kryengritësit, rreth 1 000 veta, me Rrapo
       Hekalin në krye, iu drejtuan Beratit dhe e rrethuan. Pas disa
       ditë luftimesh qyteti ra në duart e tyre. Kryengritësit u
       përpoqën të merrnin kështjellën ku ishin strehuar qeveritarët
       turq e vendas, si edhe forcat turke, por u detyruan të
       tërhiqeshin nga zjarri i fortë i artilerisë.
       Për të mbajtur kalanë të rrethuar, në Berat u grumbulluan forca
       të reja të ardhura nga krahinat përreth, deri nga Dangëllia e
       Përmeti. Ndërkohë, forcat e shtuara të kryengritësve, të
       udhëhequra nga Zenel Gjoleka, po arrinin suksese të reja. Pasi
       shpartalluan një ushtri turke që vinte nga Janina, ata sulmuan
       Gjirokastrën dhe e rrethuan garnizonin në kala.
       E shqetësuar nga këto humbje dhe nga përhapja e gjerë e
       kryengritjes, qeveria e Stambollit, e cila në fillim mendonte
       t'i bënte ballë kryengritjes me forcat që kishte në vend,
       mobilizoi trupa të reja, të cilat u përqendruan sidomos në
       Manastir e në Janinë për të asgjësuar vatrat më të rrezikshme të
       kryengritjes në jug.
       Qeveria turke zuri edhe brigjet detare, për të ndaluar ndihmën
       që mund t'u vinte kryengritësve nga Muhamet Aliu i Egjiptit. Për
       t'i ardhur në ndihmë garnizonit të rrethuar në Gjirokastër, u
       dërgua nga Thesalia një ushtri prej 3 000 vetash nën komandën e
       një feudali shqiptar, Shahin bej Kosturit. Por, që në përpjekjet
       e para me kryengritësit në jug të Gjirokastrës, forcat turke u
       thyen nga forcat shqiptare të udhëhequra nga Zenel Gjoleka.
       Fitoret e kryengritësve bënë bujë në Shqipëri dhe jashtë saj.
       Jehona e tyre u ndie edhe në Kosovë, ku filluan të dukeshin
       shenjat e një lëvizjeje të re. Nëpunësit turq braktisnin në
       panik postet sapo dëgjonin për afrimin e kryengritësve. Udhëtari
       anglez E. Spenser, që udhëtonte në këtë kohë nëpër Shqipëri,
       shkruante: "Heroi i ditës kudo është Gjoleka".
       Për të siguruar suksesin e plotë të kryengritjes, Komiteti i
       Lidhjes u përpoq të gjente edhe një aleat të jashtëm. Për këtë
       qëllim ai iu drejtua Greqisë, marrëdhëniet e së cilës me
       Stambollin në këtë kohë ishin acaruar. Qeveria greke tregoi
       interesim të veçantë për kryengritjen shqiptare, jo vetëm sepse
       përpiqej t'i shkaktonte vështirësi Turqisë duke nxitur
       shqiptarët, duke u premtuar edhe ndihma materiale e financiare,
       të vijonin luftën, por edhe sepse synonte që ta vinte
       kryengritjen shqiptare në shërbim të saj për të realizuar
       lakmitë territoriale ndaj Shqipërisë së Jugut, që ishin shpallur
       zyrtarisht qysh më 1844 me të ashtuquajturën Megali Idea (Idea e
       Madhe). Këto qëllime ishin shkaku që bisedimet ndërmjet Zenel
       Gjolekës dhe kryeministrit grek J. Koletis nuk patën sukses.
       Bisedimet shqiptaro-greke dhe rreziku që mund t'i vinte nga një
       aleancë e mundshme ushtarake ndërmjet kryengritësve e Greqisë e
       shtynë Portën e Lartë të vepronte më me vendosmëri për ta
       nënshtruar sa më parë Toskërinë. Sulltani i shpalli
       "fermanllinj" Zenel Gjolekën e pasuesit e tij. Një ushtri prej
       15 mijë vetash u nis nga Manastiri në drejtim të Beratit.
       Zenel Gjoleka e Tahir çapari, në krye të 1 500 kryengritësve, më
       28 gusht 1847 i dolën përpara ushtrisë osmane prej 5 000 vetash,
       që ishte nisur nga Janina.
       Pas përleshjes që zhvilluan me të në fshatin Dholan, në
       verilindje të Janinës, i shkaktuan asaj disfatë. Me këtë fitore
       para kryengritësve u hap rruga për në Janinë, të cilën mund ta
       merrnin edhe për shkak se garnizoni i qytetit përbëhej në
       shumicë nga ushtarë shqiptarë. Por marshimi i mëtejshëm i
       kryengritësve drejt Janinës u ndal për shkak të lajmit se forcat
       e tjera ushtarake osmane po përparonin nga Manastiri drejt
       Beratit e Mallakastrës. Zenel Gjoleka u hodh në Labëri, ku ishin
       drejtuar forcat e shumta osmane.
       Kryengritësit e udhëhequr nga Rrapo Hekali goditën forcat
       ushtarake të komandantit të Rumelisë gjatë rrugës drejt Beratit,
       në afërsi të këtij qyteti. Sapo ushtria turke iu afrua qytetit,
       garnizoni i rrethuar doli nga kalaja dhe sulmoi kryengritësit në
       qytet.
       Duke u ndodhur midis dy zjarresh dhe përballë fuqive shumë më të
       mëdha, kryengritësit u tërhoqën nga qyteti në rrethet e tij dhe
       vijuan luftën të ndarë në çeta më të vogla e me sulme të
       befasishme.
       Nga Berati ushtria osmane u hodh në Vlorë për t'u bashkuar me
       pjesën tjetër që kishte ardhur nga deti dhe për të ndarë forcat
       kryengritëse të Rrapo Hekalit nga ato të Zenel Gjolekës. Prej
       andej ushtria u drejtua për në Labëri, ku nuk hyri dot nëpërmjet
       Grykës së Kuçit, sepse aty ishin përqendruar kryengritësit e
       Zenel Gjolekës, por nga ana e Mesaplikut. Ushtria osmane dogji
       fshatrat Bolenë, Kuç, Kallarat etj.
       Reparte të tjera ushtarake osmane zbarkuan në Himarë për t'u
       rënë kryengritësve prapa krahëve. Në kushte të tilla edhe Zenel
       Gjoleka i ndau kryengritësit në çeta më të vogla. Njëra prej
       tyre u ndesh me forcat osmane në fshatin Palavli, në fushë të
       Delvinës. Ndonëse luftuan me trimëri, kryengritësit u thyen
       përballë ushtrive të shumta armike.
       Me shtypjen e kryengritjes në Shqipërinë e Jugut, trupat osmane
       përdorën gjerësisht terrorin mbi popullsinë, duke e vijuar
       ekspeditën ndëshkuese edhe gjatë dimrit 1847-1848. Ato mundën të
       shtinin në dorë udhëheqësit kryesorë të kryengritjes, si Rrapo
       Hekalin me të vëllanë Hamitin, Tahir çaparin dhe mbi 1 000
       luftëtarë të tjerë, të cilët i burgosën dhe i internuan. Rrapo
       dhe Hamit Hekali vdiqën në burg, ndërsa Zenel Gjoleka me një
       grup besnikësh u tërhoqën në Greqi, ku gjetën strehim. Ushtria
       turke arriti të shuante njërën pas tjetrës vatrat e qëndresës
       edhe në trevat e tjera.
       Qeveria osmane ndërmori atëherë zbatimin e sistemit të ri
       tanzimatist në Shqipërinë e Jugut.
       Kryengritja e 1847-ës shënon një shkallë më të lartë të
       lëvizjeve çlirimtare kundër Tanzimatit si për nga përmbajtja,
       ashtu edhe për nga shtrirja e organizimi i saj. Ajo dallohet në
       radhë të parë për rolin aktiv të masave fshatare në drejtimin e
       saj. Kjo kryengritje luajti një rol të rëndësishëm për bashkimin
       e shqiptarëve si një tërësi etnike me interesa të përbashkëta,
       pavarësisht nga feja e krahina, ashtu siç ishte vendosur në
       kuvendin e Mesaplikut. Ideja e bashkimit u shpreh edhe në këngët
       popullore që iu kushtuan kryengritjes. Në një nga këto këngë
       poeti popullor i drejtohet Zenel Gjolekës me fjalët "sos lëfton
       për vete, / por për gjithë vilajete" dhe vë në dukje se
       udhëheqësi trim nuk lufton "as për mua, as për ti, / po për
       gjithë Shqipëri". Duke folur për këtë kryengritje, Sami Frashëri
       vinte në dukje që ajo kërkoi bashkimin e të gjitha trojeve
       shqiptare në një Shqipëri autonome.
       Në folklor gjejmë mjaft të dhëna edhe për karakterin shoqëror të
       kësaj kryengritjeje të drejtuar, ashtu si edhe të tjerat, kundër
       grabitjes nga shteti osman dhe nga feudalët e mëdhenj vendas.
       "Nizam e xhelepe s'ka / është vendi fukara", thuhet në një
       këngë. Dhe në një memorandum, të hartuar nga krerët e lëvizjes
       më 15 gusht 1847, kryengritësit vinin në dukje se nuk kishte
       kush të përkujdesej për "fakir fukaranë".
       #Post#: 263--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:24 am
       ---------------------------------------------------------
       3. IDEOLOGËT E PARË TË LËVIZJES KOMBËTARE
       Krahas dukurive të reja politike e shoqërore të kryengritjeve
       kundërosmane të viteve 30-40, ku spikatën kërkesat për trajtimin
       e veçantë të Shqipërisë dhe për administrimin e saj nga njerëzit
       e vendit, lindi dhe u zhvillua në Shqipëri edhe ideologjia
       kombëtare. Shprehësit e parë më të shquar të ideve të reja u
       bënë Naum Veqilharxhi dhe Jeronim de Rada.
       Naum Veqilharxhi dhe veprimtaria e tij në vitet 40
       Naum Veqilharxhi (1797-1854) lindi në Vithkuq (rrethi i Korçës),
       që ishte një qytezë me zeje e tregti të zhvilluar dhe me një
       popullsi arsimdashëse. Që në moshë të re, para vitit 1806, ai
       shkoi në Vllahi, ku kishte një koloni të rëndësishme
       shqiptarësh. Më 1821 Naumi, bashkë me shqiptarë të tjerë, mori
       pjesë në kryengritjen e madhe popullore që shpërtheu në Vllahi
       kundër sundimit osman nën udhëheqjen e Tudor Vladimireskut.
       Lufta që zhvilloi kundër sundimit osman në dhe të huaj ia shtoi
       dashurinë për vendlindjen. Duke punuar si avokat në Brailë të
       Rumanisë, ai u njoh me idetë përparimtare dhe u formua si
       iluminist. Këtu ai iu kushtua me mish e me shpirt çështjes së
       çlirimit kombëtar të atdheut të vet, Shqipërisë.
       Naumi, i cili edhe në dokumentet vetjake në mërgim e cilësonte
       veten me kombësi shqiptare, kishte besim të patundur te populli
       shqiptar, në aftësitë e tij për t'u ndriçuar e për t'u çliruar
       dhe në të ardhmen e tij më të mirë. Ky besim buronte jo vetëm
       nga patriotizmi i flaktë dhe nga përvoja e njohuritë filozofike
       e historike që kishte fituar, por edhe nga realiteti i
       Shqipërisë, ku kryengritjet çlirimtare kundër sundimit osman
       pasonin njëra-tjetrën nga jugu në veri.
       Si iluminist Naumi arriti në përfundimin se popullit shqiptar,
       të zhytur në padije, i duhej patjetër arsimimi në gjuhën amtare
       si mjet për ngritjen e ndërgjegjes dhe përparimin shpirtëror e
       material të tij, se pa zhvillim kulturor nuk mund të kishte
       çlirim politik të popullit. "Ka ardhur koha, - shkruante ai më
       1846, - që t'i flakim të gjitha paragjykimet e vjetruara, ka
       ardhur koha që të mendohemi më me pjekuri dhe më me guxim të
       këmbejmë udhë, duke marrë këtej e tutje si shembull kombet e
       përparuara mbi tokë... Dhe duke synuar këtu, le të ecim pa u
       lëkundur, me guxim, me durim dhe me këmbëngulje".
       Nevoja për masa të frytshme e konkrete në fushën e arsimit në
       gjuhën shqipe ishte bërë veçanërisht e theksuar në vitet 40, me
       shtimin e numrit të shkollave të huaja që filluan të hapeshin në
       Shqipëri.
       Naum Veqilharxhi u bë shprehës i atyre rretheve atdhetare
       shqiptare, brenda e jashtë vendit, të cilat e kuptuan rrezikun e
       madh që paraqisnin shkollat e huaja për bashkimin e popullit
       shqiptar dhe për çlirimin e tij kombëtar dhe që e ndien nevojën
       e ngutshme për të përhapur arsimin në gjuhën amtare. Prandaj ai
       kërkonte një shkollë të re, shqipe nga gjuha, racionaliste nga
       përmbajtja dhe masive nga shtrirja. Në kushtet e Shqipërisë së
       prapambetur rruga drejt këtij arsimi do të fillonte nga abetarja
       dhe për ta hartuar atë duhej përgatitur alfabeti shqip.
       Alfabetet latine, greke ose arabe, që ishin përdorur deri
       atëherë për shkrimin e shqipes, pa ndonjë përshtatje të veçantë,
       jo vetëm nuk jepnin plotësisht të gjithë tingujt e saj, por
       kishin marrë edhe ngjyrë fetare e ishin bërë përçuese ndikimesh
       politike të huaja. Naum Veqilharxhi mendonte se shqiptarët si
       komb i veçantë, me gjuhë të veçantë, duhej të kishin edhe
       alfabetin e tyre.
       Me alfabetin e ri që sajoi qysh në vitet 20, duke huajtur edhe
       elemente nga alfabetet e tjera, ai kishte hartuar disa tekste;
       por këto, siç duket, për vështirësi teknike e mungesë mjetesh
       mbetën për dy dhjetëvjeçarë të pabotuara. Më 1844 Naum
       Veqilharxhi botoi në Rumani "Evetarin" e tij, një abetare e
       vogël e poligrafuar, e cila është abetarja e parë e gjuhës
       shqipe. Abetarja u shpërnda në krahinat jugore të Shqipërisë, në
       Korçë, në Përmet, në Berat, në Gjirokastër etj. Megjithëse
       alfabeti ishte i vështirë për t'u përvetësuar, abetarja ngjalli
       entuziazmin e bashkatdhetarëve. Në një letër, që i drejtohej
       autorit nga Korça më 22 prill 1845, e njoftonin se abetaret i
       kishin marrë "... me gëzim të madh dhe me kënaqësi". Letra i
       bënte të ditur se paria e Korçës kishte vendosur të fillonte një
       fushatë për të ndihmuar Naum Veqilharxhin të blinte një
       shtypshkronjë dhe të hapte shkolla shqipe.
       "Mjaft për kaq kohë nën zgjedhën e paditurisë, - shkruanin
       patriotët korçarë. - Të shpresojmë se brenda një kohe të
       shkurtër arsimi do të shtrihet në mbarë atdheun tonë dhe në
       mbarë kombin tonë... Na dërgoni sa më shumë evetore, sepse
       bashkatdhetarët po kërkojnë pareshtur të gjejnë akoma nga kjo
       abetare". Kjo pritje e ngrohtë e këto fjalë tregonin se nisma e
       Naum Veqilharxhit shprehte aspiratat e një shtrese të gjerë
       shoqërore brenda vendit, që ndiente nevojën për t'u arsimuar në
       gjuhën amtare si kusht i rëndësishëm për të çarë errësirën
       mesjetare dhe për t'i hapur atdheut rrugën e përparimit.
       Për t'iu përgjigjur kërkesës së patriotëve korçarë, më 1845 Naum
       Veqilharxhi botoi një abetare të dytë me titull "Fare i ri
       evetar shqip", shumë më të plotë se e para dhe me një parathënie
       të gjerë. Në këtë abetare Naumi bënte përpjekje serioze për ta
       vënë mësimin e shqipes mbi baza shkencore; ai e pasuroi gjuhën
       shqipe me një varg fjalësh e termash të kulturës e të shkencës.
       Abetaret e Naum Veqilharxhit luajtën një rol të rëndësishëm në
       Rilindjen Shqiptare, hodhën hapat e parë të arsimit në gjuhën
       shqipe.
       Pas botimit të abetares së dytë Naum Veqilharxhi, me sa duket, u
       përpoq të krijonte një shoqëri kulturore shqiptare, e cila do të
       merrej me botimin në Rumani të librave në gjuhën amtare dhe me
       dërgimin e tyre në Shqipëri.
       Naum Veqilharxhi ishte një mendimtar i shquar iluminist dhe hyri
       në histori edhe si ideologu i parë i Rilindjes Kombëtare
       Shqiptare. Idetë e tij ai i shprehu në "Qarkoren", hartuar në
       gjuhën greke, që u drejtoi nga Rumania, rreth mesit të viteve
       40, bashkatdhetarëve ortodoksë në Shqipëri, në letrën e gjatë
       polemizuese dërguar nipit të vet, që i quante përpjekjet e të
       ungjit për çështjen shqiptare "himera" dhe në parathënien e
       abetares së vitit 1845. Këto janë dokumentet e para ideologjike
       e programatike të njohura deri më sot të Lëvizjes Kombëtare
       Shqiptare, të hartuara nga një përfaqësues i intelektualëve
       atdhetarë shqiptarë.
       Naum Veqilharxhi nisej nga koncepti dialektik se, si në natyrë,
       ashtu edhe në shoqëri vepron ligji i zhvillimit, se në bazë të
       këtij ligji kalohet nga më e ulëta në më të lartën, nga e vjetra
       në të renë. "Asnjë komb nuk ka rënë nga qielli", "...shoqëria,
       bashkëpunimi e ka bërë njerinë". Fjalët e rënda që mund të
       thuheshin për shqiptarët, shkruante ai, "tregojnë një gjendje që
       shkëmbehet e nuk mbetet përjetë. Vetëm kafshët e kanë të
       përcaktuar fatin nga natyra. Njeriu zhvillohet nga të voglat
       duke përparuar".
       Në gjykimin e gjërave Naum Veqilharxhi vinte arsyen, të cilën,
       në kundërshtim me dogmatizmin mesjetar, e quante një mjet shumë
       të rëndësishëm që e ndante njeriun nga bota e kafshëve dhe e
       bënte zotin e të fshehtave të gjithësisë.
       Sipas këtyre koncepteve filozofike Naumi trajtoi edhe çështjen
       shqiptare, historinë e kombit të vet dhe detyrat që qëndronin
       përpara vendit. Kombi shqiptar, theksonte ai, është krijuar në
       të njëjtën kohë me kombet e tjera, zë një vend të caktuar në
       tokë, ka karakter të veçantë, gjuhë e zakone të veçanta, shekujt
       e tij mitologjikë, heroikë, politikë e fetarë dhe ruan në gjirin
       e tij një thesar të madh kulturor. Të ndihmoje këtë komb të
       fitonte ndërgjegjen dhe të zhvillohej Naum Veqilharxhi e quante
       "një borxh ndaj vendlermit" (vendlindjes).
       Shakun kryesor të gjendjes së mjeruar në të cilën ndodhej
       populli shqiptar ai e shihte te "pushtimet e shpeshta", te
       "përmbysjet e gjithanshme", te "ndryshimet politike", te "dogmat
       fetare", te "padija" dhe sidomos te "lënia pas dore e gjuhës
       sonë kombëtare dhe zëvendësimi i saj me një gjuhë të huaj...".
       Faktor vendimtar për nxjerrjen e vendit nga kjo gjendje, Naum
       Veqilharxhi, si iluminist, quante përhapjen e arsimit e të
       kulturës në gjuhën amtare. "Ato kombe që mbetën në padije, -
       shkruante ai, - u shëmbëllejnë thjesht skllevërve...", këto
       kombe "...vetëm atëherë mund të dalin nga gjendja e turpshme e
       mjerimit të tyre kur do të fillojnë të lëvrojnë gjuhën e tyre
       kombëtare...".
       Me këtë bindje dhe i ndërgjegjshëm për rrezikun që i vinte
       atdheut nga arsimi në gjuhë të huaj, Naum Veqilharxhi i ftonte
       bashkatdhetarët e tij të përhapnin arsimin dhe kulturën në
       gjuhën amtare. Ai u jepte zemër bashkatdhetarëve dhe i
       këshillonte të mos dëshpëroheshin nga gjendja e vajtueshme në të
       cilën ndodhej vendi i tyre. "Le të hedhim farën e mirë, -
       shkruante ai, - dhe me siguri vetë natyra e shenjtë e ngjarjeve
       do të ndihmojë për gjallërimin, mbirjen dhe rritjen e saj, pemët
       e bukura dhe shumë të ëmbla të së cilës do t'i korrë padyshim
       brezi i ardhmë...".
       Naum Veqilharxhi kërkonte që shkolla shqipe të ishte jo vetëm
       për të pasurit, por edhe për të varfrit dhe interesi i atdheut
       të vihej mbi interesin vetjak. Por ai nuk e prekte, veçse në
       mënyrë të papërcaktuar, çështjen e qëndrimit ndaj qeverisë
       osmane. Megjithëse kryengritjet çlirimtare në Shqipëri kishin
       paraqitur kërkesën e vetëqeverisjes së vendit, Naumi, me sa
       duket, mendonte që më parë duheshin shfrytëzuar kushtet e
       krijuara formalisht nga dekreti i Tanzimatit për të zhvilluar
       një veprimtari energjike në fushën e arsimit e të kulturës në
       gjuhën amtare, derisa të rritej ndërgjegjja kombëtare e të
       arrihej bashkimi i popullit në atë shkallë që të lejonte
       shtrimin e çështjes së marrëdhënieve politike me Turqinë.
       Lëvizja e arbëreshëve të Italisë në përkrahje të çështjes
       kombëtare në vitet 30-40
       Në kohën kur Naum Veqilharxhi zhvillonte veprimtarinë e vet në
       Rumani dhe krijonte lidhje me disa qendra të Shqipërisë së
       Jugut, në kolonitë arbëreshe të Kalabrisë dhe të Sicilisë në
       Itali filluan të dukeshin shenjat e para të një lëvizjeje në
       përkrahje të çështjes kombëtare shqiptare. Ngjarjet që po
       zhvilloheshin në këtë kohë në Shqipëri, kryengritjet e
       njëpasnjëshme, përpjekjet e atdhetarëve shqiptarë për arsimin
       dhe kulturën kombëtare tërhoqën vëmendjen e një vargu
       intelektualësh të dalë nga gjiri i kolonive arbëreshe.
       Arbëreshët nuk e kishin harruar vendin e të parëve dhe i ruanin
       të gjalla, veçanërisht në folklorin e tyre të pasur, traditat e
       mëdha të luftës për liri, si dhe gjuhën e doket që kishin marrë
       nga mëmëdheu.
       Të nxitur nga dashuria për atdheun e të parëve dhe nën ndikimin
       e interesit që shfaqte në gjysmën e parë të shek. XIX shkenca
       gjuhësore evropiane për gjuhën shqipe, intelektualët arbëreshë
       filluan të merreshin me studimin e historisë, të folklorit dhe
       të gjuhës së këtyre kolonive, si dhe në përgjithësi me historinë
       e mëmëdheut të tyre të dikurshëm. Në kohën kur filluan të
       bëheshin hapat e parë të gjuhësisë krahasuese dhe u zbuluan
       lidhjet gjenealogjike të një vargu gjuhësh, studiuesi arbëresh
       Engjëll Mashi në vitet e para të shek. XIX dhe Josif Krispi e
       Gjon Skiroj në vitet 30 hodhën tezën e prejardhjes së popullit
       shqiptar nga pellazgët e të gjuhës së tij nga pellazgjishtja,
       gjuhë që mendohej se ishte folur nga banorët më të lashtë të
       Ballkanit e të Mesdheut. Teza e prejardhjes pellazgjike, si
       shprehje e lashtësisë së popullit shqiptar, zuri vend e u përhap
       shumë në qarqet shkencore dhe në opinionin e gjerë.
       Po në këtë kohë filloi veprimtarinë e tij Jeronim de Rada
       (1814-1903) nga fshati Makje i Kalabrisë, i cili u bë një nga
       figurat më të shquara të letërsisë arbëreshe dhe të lëvizjes
       patriotike shqiptare. Qysh në veprën e tij të parë, poema
       "Këngët e Milosaos" (1836), shkruar në dialektin arbëresh, De
       Rada i dha letërsisë shqipe një nga veprat e saj më të bukura.
       Duke trajtuar edhe më tej tema historike, nga luftërat
       shqiptaro-turke të shek. XV, si p.sh., në poemën "Serafina
       Topia" (1843), poeti, i frymëzuar nga kryengritjet shqiptare, si
       dhe nga lëvizjet çlirimtare që zienin në Itali, në të cilat mori
       pjesë vetë, vinte në dukje traditat luftarake e liridashëse të
       popullit shqiptar.
       Me këto vepra ai u bënte të njohur bashkatdhetarëve dhe
       nëpërmjet përkthimit italisht gjithë botës historinë e lavdishme
       të popullit shqiptar. Me këtë intelektualët arbëreshë filluan të
       sendërtonin atë që e quajtën si detyrë të madhe ndaj mëmëdheut
       të tyre të lashtë: "të ringjallnin përpara opinionit publik
       ndjenjat e një kombi të lavdishëm, por të panjohur", siç
       shkruante më 1847 në parathënien e veprës së vet "Mbi
       shqiptarët, kërkime dhe mendime", studiuesi arbëresh Vinçenc
       Dorsa. Ai ia kushtonte veprën e vet "kombit të tij të përndarë e
       të përçarë, por një". Me këtë Vinçenc Dorsa donte të theksonte
       se kolonitë arbëreshe e ndienin veten si "pjesë të pandara të
       një të tëre, të kombit shqiptar".
       Me gjithë kushtet e vështira, ndërmjet vatrave të veçanta të
       lëvizjes politike e kulturore shqiptare filluan të krijoheshin
       që herët lidhjet e para. Në vitin 1845 Naum Veqilharxhi dhe
       shqiptarët e tjerë të Bukureshtit e përgëzonin Jeronim de Radën
       me një letër për punimin e tij "Mbi hyjnitë e pellazgëve", të
       botuar më 1843 në të cilën poeti përpiqej të shpjegonte se një
       varg emrash të mitologjisë greke në të vërtetë ishin shqip,
       sepse shpjegoheshin, sipas tij, me anë të shqipes së sotme dhe
       se pellazgët i kishin dhënë hua kulturës së lashtë greke një
       varg elementesh. Mendime të ngjashme në lidhje me prejardhjen
       pellazgjike të gjuhës shqipe të popullit shqiptar shfaqën edhe
       një varg albanologësh të huaj.
       Këto mendime të De Radës dhe të albanologëve në lidhje me
       teorinë pellazgjike u përqafuan nga Naum Veqilharxhi dhe
       atdhetarë të tjerë shqiptarë. Ato luajtën një rol për ngritjen e
       ndërgjegjes kombëtare të shqiptarëve dhe u përdorën për të
       vërtetuar autoktoninë e popullit shqiptar në trojet e veta dhe
       për të shtruar përpara opinionit ndërkombëtar njohjen e të
       drejtave të shqiptarëve si komb më vete.
       Intelektualët arbëreshë ndiqnin me vëmendje ngjarjet që po
       zhvilloheshin në vitet 30-40 të shek. XIX në Shqipëri. Veprat e
       tyre jo vetëm u bënin jehonë këtyre ngjarjeve, por edhe, duke
       evokuar të kaluarën, ngrinin probleme të rëndësishme, si ato të
       luftës së armatosur për liri, të bashkimit të popullit shqiptar
       etj. Duke vënë në dukje rëndësinë e kryengritjeve që po ndodhnin
       në mëmëdheun e tyre të lashtë dhe duke i interpretuar ato si
       shenja të një kthese Vinçenc Dorsa i përshëndeste "këto
       kërcënime të vazhdueshme, inkursione, rebelime, mosbindje ndaj
       ligjeve, bashkimin e shpejtë nën flamurin e një kryetari dhe
       tërheqjen e vëmendjes që i bëjnë Portës së Lartë". "
       Në këto fakte, unë lexoj, - vazhdonte ai, - përgatitjen e
       furtunës së afërme dhe agimin e ditës së kthjellët që do të vijë
       pas saj". Dhe më poshtë: "Shqipëria beson se kjo ditë (e
       rilindjes së saj - shën. i aut.) është e afërme dhe besimi i vë
       asaj në lëvizje shpirtin për ta arritur. Ajo nuk flet veçse për
       rilindje...".
       #Post#: 264--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:25 am
       ---------------------------------------------------------
       4. KUNDËRSHTIMI I PLANEVE EKSPANSIONISTE TË SHTETEVE FQINJE.
       SHQIPËRIA DHE KRIZA LINDORE E VITEVE 1853-1856
       "Megali Idea" greke dhe "Naçertania" serbe
       Kryengritjet për autonomi të viteve 30-40, si pjesë përbërëse
       dhe element aktiv i lëvizjes çlirimtare në Ballkan, e dobësuan
       sundimin e Portës së Lartë dhe krijuan kushte objektive për
       bashkëpunimin ushtarak të popujve të shtypur të gadishullit dhe
       për shpejtimin e çlirimit të tyre nga zgjedha osmane. Por ky
       bashkëpunim u minua nga politika ekspansioniste e Greqisë dhe e
       Serbisë.
       Në vitet 40 shteti serb dhe ai grek nuk e kishin përfunduar ende
       bashkimin e tyre kombëtar. Një pjesë e territoreve me popullsi
       serbe e greke ndodhej ende nën sundimin osman. Për këtë arsye,
       një nga drejtimet e politikës së këtyre vendeve ishte ai i
       çlirimit të territoreve dhe i bashkimit të tyre me shtetet
       kombëtare përkatëse. Por, krahas këtij synimi të drejtë, te
       qeveritë greke e serbe që drejtonin këto shtete ishin shfaqur
       prirje të frymëzuara nga ide shoviniste, të cilat u zhvilluan e
       u shndërruan në një vijë themelore të politikës së tyre.
       Në fillim të vitit 1844 kryeministri grek J. Koleti e formuloi
       dhe e shpalli zyrtarisht programin politik ekspansionist, i cili
       hyri në histori me emrin "Megali Idea" ("Megali Idhea" - "Ideja
       e Madhe"). Sipas këtij programi, Greqia si trashëgimtare e
       Bizantit duhej të shndërrohej në një shtet të madh me kryeqytet
       Stambollin (Konstandinopojën), ku do të bënin pjesë jo vetëm
       tokat greke, por edhe të gjitha territoret me popullsi ortodokse
       jogreke të Ballkanit, që kishin qenë nën Perandorinë Bizantine
       dhe vareshin fetarisht nga Patrikana e Stambollit. "Megali Idea"
       përfshinte në kufijtë e Greqisë së Madhe edhe tokat shqiptare.
       Me këtë projekt, në veri në fillim përfshihej në kufijtë e
       Greqisë gjithë Shqipëria, kurse pas viteve 60 caktohej si kufi
       verior herë lumi Drin, herë Shkumbini, ndërsa shovinistët më të
       moderuar grekë e çonin atë deri te lumi Vjosë.
       Për realizimin e kësaj platforme qeveria greke parashikonte të
       hidhte në Shqipërinë e Jugut çeta të armatosura, të cilat do të
       provokonin kryengritje dhe do të përgatisnin truallin për
       aneksimin e këtyre territoreve nga Greqia. Ajo u orvat të
       shfrytëzonte për qëllimet e saj edhe kryengritjet shqiptare,
       sidomos ato të Shqipërisë së Jugut, siç ishte ajo e vitit 1847,
       kur kryeministri grek J. Koletis hyri në bisedime me Zenel
       Gjolekën, të cilat, për shkak të synimeve ekspansioniste të
       Athinës, dështuan.
       "Megali Idea" greke gjeti një mbështetje të fuqishme te
       Patrikana ortodokse e Stambollit. Me formimin e shtetit grek,
       Patrikana e humbi dora-dorës karakterin ekumenik që kishte më
       parë dhe u kthye në një kishë greke, në një aleate e Greqisë.
       Kështu që kisha ortodokse dhe shkollat në gjuhën greke u kthyen
       në vatra për të helenizuar besnikët e nxënësit që i frekuentonin
       ato.
       Po atë vit, më 1844, ministri i Serbisë I. Garashanin shpalli
       programin që do të vihej në themel të politikës serbe e që është
       i njohur në histori me emrin "Naçertanie" ("Projekt"). Edhe
       qarqet politike drejtuese të Serbisë, ashtu si ato të Greqisë,
       me pretekstin e çlirimit të tokave të sllavëve të jugut nga
       zgjedha osmane, synonin të krijonin një shtet të madh, që do të
       përtërinte perandorinë mesjetare të Stefan Dushanit. Në kufijtë
       e kësaj perandorie të re, sipas "Naçertanies", do të hynin edhe
       viset e Shqipërisë së Veriut së bashku me Kosovën, që ministri
       serb e pagëzoi me emrin "Serbi e Vjetër".
       Të dyja programet kishin karakter shovinist dhe shprehnin
       aspiratat ekspansioniste të borgjezisë greke e serbe. Ato nuk e
       njihnin ekzistencën e kombit e të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare
       dhe si pasojë kundërshtonin idenë e krijimit të shtetit
       shqiptar. Sipas këtyre programeve, tokat shqiptare ishin të
       destinuara të ndaheshin midis Greqisë dhe Serbisë.
       Këto synime të shteteve fqinje, që ishin shfaqur edhe më parë, u
       shndërruan prej viteve 40 të shek. XIX në një politikë të
       përhershme zyrtare, pasojat e së cilës u ndien shumë shpejt në
       Shqipëri.
       Lufta kundër "turkomanizmit" dhe "grekomanizmit"
       Duke filluar prej viteve 50 Lëvizja Kombëtare Shqiptare bëri një
       luftë gjithnjë e më të ashpër kundër ideologjisë së
       panislamizmit, të propaganduar nga Porta e Lartë, dhe të
       panhelenizmit, të përhapur nga qarqet shoviniste të Athinës.
       Qeveria e Stambollit ua mohonte kombësinë shtetasve myslimanë
       joturq të Perandorisë, të cilët i quante osmanllinj dhe ndiqte
       me këmbëngulje parimin, sipas të cilit Perandoria teokratike
       Osmane duhej të mbështetej mbi gjithë shtetasit myslimanë pa
       dallim.
       Me qëllim që të përforconin pozitat e tyre në Shqipëri, të
       rrezikuara nga kryengritjet e vazhdueshme shqiptare dhe nga
       lëvizja e përgjithshme kryengritëse e popujve të tjerë ballkanas
       dhe për t'i lidhur sa më ngushtë masat e prapambetura të
       popullsisë myslimane shqiptare me fatet e Perandorisë,
       qeveritarët e Stambollit filluan të zhvillonin një fushatë me
       parulla panislamike për të nxitur fanatizmin e përçarjen fetare
       midis shqiptarëve. Ata dërguan në Shqipëri për këtë qëllim edhe
       klerikë myslimanë nga Anadolli e nga vende të tjera lindore.
       Këtij qëllimi i shërbenin edhe shkollat shtetërore turke që po
       ngriheshin në vitet 50-60 në Shqipëri, të cilat, edhe pse
       quheshin formalisht shkolla laike, pjesën më të madhe të
       programit e kishin me lëndë fetare islamike.
       Kundërshtimi që i bënte Porta lëvizjes shqiptare gjente
       mbështetje te disa shtresa të caktuara të shoqërisë shqiptare,
       te "turkomanët". Këta përbëheshin, në radhë të parë, nga
       elementët fanatikë të klerit mysliman shqiptar, si dhe nga një
       pjesë e feudalëve të vendit, të cilët pozitën e privilegjuar që
       kishin si funksionarë fetarë ose shtetërorë ia detyronin
       sulltanit dhe prandaj ishin të interesuar të mos prisheshin e as
       të prekeshin lidhjet me të. Ndër turkomanët bënin pjesë edhe
       disa elementë të borgjezisë së pasur qytetare, të cilët, jo
       vetëm nën ndikimin e parullave fetare islamike, por edhe si
       sipërmarrës shtetërorë e pjesëmarrës në spekulime të përbashkëta
       me funksionarët e Perandorisë, kishin interes të ruanin gjendjen
       ekzistuese, që u siguronte atyre një varg fitimesh. Qarqet e
       turkomanëve përpiqeshin të shfrytëzonin për qëllimet e tyre
       prapambetjen arsimore e kulturore të shtresave të gjera të
       popullsisë shqiptare, ndjenjat e tyre të natyrshme fetare islame
       dhe sidomos ndikimin mbi to të sulltanit si Kalif.
       Kundërshtim të ashpër gjeti Lëvizja Kombëtare Shqiptare, si edhe
       ajo e disa popujve të tjerë ballkanas, edhe nga prirjet
       shoviniste të disa qarqeve të borgjezisë greke, që propagandonin
       "panhelenizmin" si armë ideologjike për të përgatitur realizimin
       e planit ekspansionist të "Idesë së Madhe".
       Një rol të veçantë në këtë lëvizje luante edhe kleri i
       Patrikanës greke të Stambollit. Ideologjia panheleniste u
       mbështet edhe nga disa shtresa të caktuara të shoqërisë
       shqiptare, nga "grekomanët", siç u quajtën përfaqësuesit e këtij
       orientimi, që vinin në radhë të parë nga një pjesë e tregtarëve
       ortodoksë të Shqipërisë së Jugut, që kishin lidhje me tregjet e
       Selanikut, të Korfuzit etj.
       Dobësia e borgjezisë shqiptare si klasë e re dhe ndikimi i
       parullave fetare të përhapura me anë të kishës e të shkollave
       greke u bënë shkak që "grekomanët" të shihnin te borgjezia
       greke, e cila kishte krijuar shtetin e vet kombëtar, të vetmen
       mbështetje për t'u çliruar nga zgjedha osmane.
       Protagonistët e "Idesë së Madhe" në Shqipëri u përpoqën të
       shfrytëzonin për qëllimet e tyre edhe dasitë fetare midis
       borgjezisë e fshatarësisë së krishtere shqiptare dhe bejlerëve
       çifligarë të vendit, që në shumicën dërrmuese ishin myslimanë,
       si edhe nevojën e madhe për arsim që kishte popullsia shqiptare,
       nevojë e cila, për mungesë shkollash në gjuhën shqipe, nuk
       kishte mundësi të plotësohej atëherë veçse në shkolla greqisht.
       Duke luftuar kundër këtyre rrymave mendimtarët rilindës
       përpunuan platformën e vet, që u bë baza e veprimit të mëtejshëm
       politik-kulturor të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Të nisur nga
       fakti se në bazë kriteresh objektive populli shqiptar, me gjithë
       ndarjen fetare, përbënte një komb më vete dhe si i tillë kishte
       një rrugë të veçantë të formimit historik që e shpinte në
       mëvetësinë e tij kulturore e politike, ideologët e lëvizjes
       kombëtare e drejtuan propagandën e tyre kundër përpjekjeve të
       "panislamistëve"dhe "panhelenistëve" për të bërë për vete
       politikisht, sipas parimit fetar, pjesë të veçanta të popullit
       shqiptar.
       Një luftë të posaçme bënë ata, ndër të tjera, kundër tezave
       politike të panhelenistëve, që, duke i mbështetur synimet e tyre
       në teorinë pellazgjike, propagandonin se shqiptarët dhe grekët
       kishin origjinë të përbashkët, ishin pasardhës të pellazgëve nga
       gjuha e nga prejardhja dhe si rrjedhim ishin vëllezër, e arrinin
       kështu në përfundimin se shqiptarët duhej të shkriheshin jo
       vetëm nga pikëpamja kulturore, por edhe politikisht në gjirin e
       "helenizmit".
       Megjithatë, vështirësitë e krijuara nga një propagandë e tillë
       armiqësore ndaj kombit shqiptar, nuk i penguan Naum Veqilharxhin
       dhe aktivistët e tjerë të çështjes kombëtare të vijonin rrugën e
       nisur. Naum Veqilharxhi iu drejtua pasanikëve shqiptarë në
       Rumani, Vangjel Zhapës nga Labova e Lunxhërisë (Gjirokastër) dhe
       Apostol Arsaqit nga Hotova e Përmetit, të njohur si dhurues
       shumash të mëdha për qëllime mirëbërëse në Greqi, që të jepnin
       përkrahjen e tyre për të shtypur libra shkollorë në gjuhën
       amtare, të hartuar prej tij dhe për të hapur shkolla shqipe. Por
       Vangjel Zhapa doli kundër orientimit të pavarur të veprimtarisë
       arsimore shqiptare.
       Kur po zhvillonte një veprimtari të dendur për çështjen
       shqiptare, Naum Veqilharxhi vdiq (në vitin 1854). Si fajtor për
       vdekjen e tij shqiptarët akuzuan në radhë të parë Patrikanën e
       Stambollit, e cila, për të ruajtur "unitetin" e fesë së
       krishterë që gjoja ishte vënë në rrezik nga veprimtaria e Naum
       Veqilharxhit, kishte nxitur Portën për të marrë masa kundër tij.
       Rrugën e veprimtarit të palodhur e vijuan shumë dishepuj, midis
       të cilëve edhe Thimi Mitkoja nga Korça.
       Një rrugë të veçantë filluan të ndiqnin në këto vite disa
       intelektualë ortodoksë nga Shqipëria e Jugut e në radhë të parë
       Anastas Byku nga Lekli i Tepelenës (veproi në vitet 1859-1878).
       Duke u nisur nga bindja se pa përparim kulturor, pa lëvrimin e
       mësimin e gjuhës amtare populli shqiptar nuk do të kishte
       mundësi të zinte vendin që i përkiste midis popujve të tjerë,
       Anastas Byku botoi në vitet 1861-1862 në Lamia të Greqisë
       gazetën greqisht-shqip "Pellasgos", kushtuar çështjes shqiptare.
       Të njëjtit qëllim i shërbente edhe abetarja e vogël me titull
       "Gramë për shqiptarët" (1861), në të cilën përdorej alfabeti
       greqisht për shkrimin e shqipes. Më tej Anastas Byku punoi për
       ngritjen e një rrjeti të gjerë shkollash fillore e të mesme në
       gjuhën shqipe, për të cilat u përpoq të fitonte përkrahjen
       financiare edhe të Vangjel Zhapës. Por Anastas Byku, ndonëse
       ishte për ruajtjen e karakterit të veçantë të popullit shqiptar,
       u shpreh kundër zhvillimit të tij të pavarur dhe për përfshirjen
       e tij në gjirin e helenizmit. Rrugën e Anastas Bykut e ndoqi në
       fillim të veprimtarisë së vet edhe Jani Vretoja nga Postenani i
       Leskovikut (1822-1900), si dhe Eftim Brandi nga Korça (veproi në
       vitet 1860-1880).
       Mendimi i Anastas Bykut, i cili e vinte lëvizjen shqiptare në
       vartësi të synimeve të qarqeve panheleniste, u kundërshtua nga
       veprimtarët e lëvizjes shqiptare, midis tyre nga Thimi Mitkoja.
       Lufta që zhvillonte Lëvizja Kombëtare Shqiptare në fronte të
       ndryshme dëshmonte për rritjen e saj ideologjike. Mendimi i
       rilindësve, i formuar qysh në këtë kohë, në lidhje me rrugën e
       veçantë historike të popullit shqiptar, u bënte jehonë kërkesave
       të kryengritjeve popullore kundërosmane për autonominë e
       Shqipërisë. Me forcimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare filluan
       të diferencoheshin edhe radhët e rretheve borgjeze "turkomane" e
       "grekomane", një pjesë e anëtarëve të të cilave u bashkua me të.
       #Post#: 265--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:27 am
       ---------------------------------------------------------
       Kriza Lindore e viteve 1853-1856 dhe Shqipëria
       Kryengritjet kundër Tanzimatit dhe sidomos kryengritja e madhe e
       vitit 1847 i kishin treguar Stambollit rrezikun që i kanosej
       Perandorisë nga një acarim i ri i gjendjes në Shqipëri në një
       kohë kur kishte filluar të rritej edhe lëvizja e përgjithshme
       për çlirimin kombëtar të popujve të Ballkanit dhe ishin acaruar
       kontradiktat e Fuqive të Mëdha lidhur me trashëgimin e "të
       sëmurit të Bosforit", siç quhej tashmë Perandoria Osmane.
       Shqetësimi i Portës ishte shtuar edhe nga interesimi që kishin
       filluar të tregonin për Shqipërinë shtetet e reja ballkanike dhe
       nga orvatjet e tyre për t'i shfrytëzuar lëvizjet kundërosmane të
       shqiptarëve.
       Në këto rrethana, kur mund të shpërthente një konflikt
       ndërkombëtar, Stambolli, duke dashur të kishte në krahun e vet
       forcën ushtarake të shqiptarëve, që e çmonte shumë, krahas
       zgjerimit të propagandës panislamike mori edhe disa masa për të
       ulur tensionin në marrëdhëniet me shqiptarët. Autoritetet osmane
       në Shqipëri u urdhëruan të mos përdornin përkohësisht forcën për
       të zbatuar reformat. Sulltani fali një varg krerësh të burgosur
       ose të internuar të kryengritjes, si dhe Zenel Gjolekën. Më 1849
       kapedanit të Mirditës Bibë Doda iu dha titulli pashë dhe iu njoh
       e drejta që të merrte pjesë në luftë me një repart të vetin, të
       përbërë prej afër 10 mijë luftëtarësh. Si komandantë repartesh
       të çrregullta u njohën edhe feudalë të tjerë, të cilëve Porta u
       siguroi shpërblime e grada.
       Nga ana tjetër, në Shqipëri kishte filluar të shtohej gjithnjë e
       më shumë shqetësimi i shkaktuar nga synimet ekspansioniste të
       shteteve fqinje, i cili e kishte rritur gatishmërinë e
       popullsisë për të mbrojtur trojet e veta. Këtë rrethanë u përpoq
       me të gjitha mënyrat ta shfrytëzonte qeveria osmane për të
       nxitur urrejtjen e shqiptarëve kundër vendeve fqinje dhe për të
       siguruar një bashkëpunim sa më të ngushtë me ta.
       Një rast i tillë u paraqit më 1852, kur Turqia i shpalli luftë
       Malit të Zi duke marrë shkas nga disa ndryshime në formën e
       shtetit që kishte bërë princi i ri Danilo. Thirrjes së sulltanit
       për të marrë pjesë në luftë iu përgjigjën një varg krerësh
       feudalë dhe bajraktarë shqiptarë, midis tyre edhe Bibë Doda,
       Zenel Gjoleka etj., të cilët shkuan me repartet e tyre në ndihmë
       të ushtrisë osmane. Por lufta nuk i solli ndonjë përfitim
       Stambollit. Ndonëse u sulmua edhe nga Shqipëria e nga
       Hercegovina, Mali i Zi, me ndërhyrjen e Fuqive të Mëdha, doli
       nga lufta i padëmtuar. Repartet shqiptare nga ana e tyre patën
       humbje të ndjeshme në njerëz, midis të tjerëve u vra edhe Zenel
       Gjoleka.
       Përleshjet e përgjakshme në kufirin turko-malazez vijuan edhe
       pas luftës. Ato nxiteshin nga krerët e Malit të Zi për të
       përgatitur truallin për aneksimin e trojeve veriore të
       Shqipërisë. Por sulmet malazeze ndeshën në qëndresën e vendosur
       të popullsisë shqiptare të këtyre krahinave.
       Në mesin e shek. XIX u acarua edhe më shumë rivaliteti ndërmjet
       Fuqive të Mëdha evropiane për ndikimin në vendet e Lindjes së
       Afërme. Në këtë kohë Anglia e Franca e kishin dëbuar pothuajse
       krejtësisht Rusinë e prapambetur nga tregjet e kësaj zone. Por
       Rusia nuk kishte hequr dorë nga synimi për të shtënë në dorë
       Ngushticat e Dardaneleve dhe vetë Stambollin, që të shtrinte
       kështu më tej praninë e saj në Lindjen e Afërme e në Ballkan.
       Ajo priste të krijohej një gjendje ndërkombëtare e përshtatshme
       për ta shembur Perandorinë e sulltanëve dhe për të arritur këto
       qëllime. Në projektet e saj për rregullimin e ardhshëm të
       Turqisë Evropiane, Rusia parashikonte krijimin e forcimin e
       shteteve të pavarura, sllave ose përgjithësisht të krishtere, të
       cilat do të ishin nën ndikimin e Rusisë. Por në këto projekte
       nuk figuronte Shqipëria. Qeveria cariste nuk parashikonte
       krijimin e një shteti shqiptar dhe prandaj qëllimisht i
       identifikonte shqiptarët myslimanë me turqit, ndërsa ata të
       krishterë ortodoksë me grekët.
       Politika ruse e copëtimit të Perandorisë Osmane ndeshi në
       kundërshtimin e vendosur të fuqive perëndimore e në radhë të
       parë të Anglisë e të Francës. Këto fuqi vijonin të garantonin e
       të përkrahnin status quo-në dhe paprekshmërinë e Turqisë, sepse
       po e kthenin atë në një gjysmëkoloni të tyre dhe sepse me
       ruajtjen e Turqisë pengohej dalja e Rusisë në Mesdhe. Kur në
       korrik 1853 qeveria cariste i shpalli luftë Perandorisë Osmane
       (Lufta e Krimesë, 1853-1856), ajo u gjend shumë shpejt përpara
       një konflikti të madh, në të cilin Anglia e Franca dhe më vonë
       edhe Mbretëria e Sardenjës morën anën e Turqisë. Pas një vargu
       fitoresh fillestare të Rusisë në frontin e Danubit e në det,
       operacionet e aleatëve të Turqisë u përqendruan në gadishullin e
       Krimesë dhe prandaj konflikti mori emrin Lufta e Krimesë.
       Duke pasur ushtritë e saj në brigjet e Danubit, Rusia u bëri
       thirrje popujve ortodoksë të Ballkanit të rrëmbenin armët kundër
       shtypësit shekullor. Duke shpresuar se me fitoren e Rusisë
       ortodokse do të përmirësohej gjendja e tyre, kësaj thirrjeje iu
       përgjigjën vullnetarë nga vende të ndryshme ballkanike, si edhe
       shqiptarë ortodoksë nga Shqipëria e Jugut.
       Edhe Turqia nga ana e saj u përpoq të mobilizonte forcat
       shqiptare me parullën e mbrojtjes së fesë islame, por nuk arriti
       ndonjë sukses të madh. Ajo nuk mundi të nxirrte nga Shqipëria
       veçse pak nizamë. Nuk dhanë fryte të dukshme edhe përpjekjet e
       saj për të dërguar krerët shqiptarë me forcat e tyre në frontin
       rus. Shumica e tyre nuk pranoi të shkonte në një front kaq të
       largët, siç ishte fronti i Danubit dhe preferoi t'i mbante
       forcat gati në rastin e një sulmi të mundshëm nga Mali i Zi ose
       nga Greqia. Vetëm Bibë Doda me një numër mirditasish u nis për
       në front, por pas disa kohësh edhe ai u kthye në vendin e vet
       për shkak të mosmarrëveshjeve që lindën midis tij dhe
       komandantit turk, Omer Pashës.
       Lufta e Krimesë nxiti Malin e Zi dhe Greqinë të ndërmerrnin
       veprime luftarake kundër Perandorisë Osmane. Mali i Zi ndërmori
       disa sulme në Hercegovinë e në tokat shqiptare dhe përgatiste
       një goditje kundër Tivarit. Por përballë qëndresës së vendosur
       të shqiptarëve dhe nën presionin e fortë të Austrisë e të
       Francës, princi Danilo u detyrua të hiqte dorë nga kjo
       ndërmarrje.
       Më larg shkuan veprimet e Greqisë. Megjithëse Anglia e Franca
       nuk e lanë të hynte në luftë kundër Portës, qeveria greke
       organizoi çeta të shumta të komanduara nga oficerë të ushtrisë,
       të cilët u futën fshehurazi në Thesali dhe në krahinat e
       vilajetit të Janinës për të organizuar një kryengritje
       kundërosmane. Ata hynë edhe në krahina të Shqipërisë, duke bërë
       kështu një hap të parë drejt sendërtimit me forcën e armëve të
       "Megali Idesë". Për këtë qëllim ajo u përpoq të shfrytëzonte
       urrejtjen e shqiptarëve ortodoksë kundër sundimtarëve osmanë dhe
       prandaj vuri në krye të lëvizjes figura të shquara të luftës për
       pavarësi me prejardhje arbëreshe ose nga Suli, si Theodhor Griva
       e Nikollë Zerva, të cilët do t'i jepnin kryengritjes në tokat
       shqiptare dukjen e një aleance greko-shqiptare.
       Më 2 janar 1854, pasi shpallën "lirinë dhe pavarësinë" e gjithë
       provincave të "Greqisë së Vjetër", udhëheqësit e kryengritjes,
       me parullën "perandori greke ose vdekje", i ftuan banorët e
       këtyre krahinave të rrëmbenin armët. Kryengritësit arritën në
       fillim disa suksese në ato krahina ku nuk kishte ushtri të
       rregullt dhe ku vepronin disa feudalë shqiptarë me forcat e tyre
       lokale. Arta ra në duart e kryengritësve dhe një çetë e madhe
       andartësh?, e komanduar nga gjenerali Griva, arriti deri në
       Mecovë. Gjatë marshimit në viset e brendshme të vilajetit të
       Janinës, andartët grekë përdorën edhe forcën për t'i detyruar
       vendasit të bashkoheshin me ta, ndërsa në Filat persekutuan në
       prill të vitit 1854 disa familje shqiptare, midis të cilave edhe
       atë të Xhafer pashë Demit.
       Por synimet aneksioniste të qeverisë greke bënë që shqiptarët
       t'i shmangeshin bashkëpunimit me ta dhe kryengritja të mos
       merrte karakter të përgjithshëm. Për më tepër, krerët shqiptarë
       të Jugut, ndër të cilët çelo Picari, Halit bej Frashëri, Ahmet
       çapari etj., duke njohur synimet pushtuese të Athinës,
       mobilizuan forcat e tyre dhe i thyen andartët grekë në krahinën
       e Artës dhe në Thesali. Nga ana tjetër, Anglia me Francën, pas
       protestave të Turqisë që e akuzoi Athinën për ndërhyrje në punët
       e brendshme të Perandorisë Osmane, e detyruan qeverinë e Athinës
       të hiqte dorë nga këto veprime, që ishin në dobi të Rusisë; si
       masë shtrënguese kundër saj, ato pushtuan me flotën e tyre
       Pireun, limanin kryesor të Greqisë.
       Krizën e shkaktuar nga lufta ruso-turke e shfrytëzoi edhe Vjena
       për t'i shkëputur Portës së Lartë një varg koncensionesh dhe për
       të përforcuar pozitat në Shqipërinë e Veriut ku, në bazë të
       traktateve ndërkombëtare, ajo kishte fituar të drejtën e
       mbrojtjes së popullsisë katolike (i ashtuquaturi
       kultusprotektorat)??.
       Me ndërhyrjen e Austrisë u kthye përsëri në Shkodër urdhri i
       jezuitëve, i dëbuar prej andej 11 vjet më parë. Me anë të një
       demonstrate detare përpara grykës së Bunës më 1853, Vjena e
       detyroi Portën të lejonte ngritjen e një seminari të jezuitëve.
       Disa vjet më vonë u themelua në Shkodër nën mbrojtjen e Austrisë
       edhe një kuvend françeskan. Nga ana tjetër, kapitali tregtar
       austriak po bëhej veçanërisht aktiv në Shqipëri dhe në trevat e
       tjera perëndimore të Gadishullit Ballkanik. Kjo u pasqyrua edhe
       në shtimin e numrit të anijeve austriake që vinin në limanet
       shqiptare. Me forcimin e pozitave ekonomike e politike Austria
       fitoi në Shqipëri dhe në Ballkanin Perëndimor një pozitë të
       privilegjuar ndër Fuqitë e Mëdha.
       Edhe Franca u përpoq të përforconte me këtë rast pozitat në
       Ballkan e të vinte nën ndikimin e saj princin Danilo të Malit të
       Zi dhe kapedanin e Mirditës Bibë Dodën.
       Lufta e Krimesë mori fund në mars 1856 me nënshkrimin nga
       ndërluftuesit të Traktatit të Paqes në Paris. Në këtë Traktat u
       përfshinë edhe parimet themelore të Dekretit të ri perandorak
       (Hat-i Humajun), që sulltan Abdyl Mexhiti ishte detyruar të
       shpallte më 15 shkurt 1856 me shtytjen e drejtpërdrejtë të
       Anglisë e të Francës dhe që shënonte fillimin e periudhës së
       dytë të Tanzimatit. Ky dekret ritheksonte, përveç të tjerave,
       detyrimin e Portës së Lartë për t'u njohur popullsive të
       krishtere nën sundimin e saj disa të drejta administrative. Duke
       e përfshirë thelbin e Hat-i Humajunit në Traktatin e Paqes të
       Parisit (mars 1856), Anglia dhe Franca synonin t'i hiqnin Rusisë
       mundësinë që të ndërhynte në favor të këtyre popullsive dhe të
       vendosnin një kontroll të përbashkët mbi Perandorinë Osmane.
       Shqipëria gjatë krizës ballkanike të viteve 60
       çështja e çlirimit dhe e bashkimit kombëtar të popujve ballkanas
       nuk gjeti zgjidhje as me Hat-i Humajunin dhe as me Traktatin e
       Paqes të Parisit të vitit 1856. Përkundrazi, me këtë Traktat,
       Anglia, Franca dhe Austro-Hungaria u bënë garante të tërësisë
       territoriale dhe të pavarësisë së Perandorisë Osmane. Popujt e
       shtypur të Ballkanit nuk u pajtuan me këtë përmbajtje të
       Traktatit të Parisit, që përbënte një pengesë në luftën e tyre
       për çlirimin nga robëria osmane.
       Një varg kryengritjesh çlirimtare shpërthyen gjatë viteve 60 në
       Hercegovinë, në Bullgari etj. Vetëm përpjekjet e diplomacisë së
       Fuqive të Mëdha perëndimore dhe prirjet shoviniste të shteteve
       ballkanike e shmangën mundësinë e një lufte të përbashkët të
       popujve të shtypur të Ballkanit kundër Perandorisë së
       sulltanëve.
       Porta e Lartë nga ana e saj bënte çmos që ta nënshtronte
       principatën e vogël të Malit të Zi, e cila i kishte shkaktuar
       asaj kaq telashe, kurse princi Danilo organizonte vazhdimisht
       provokacione në kufirin turko-malazez kundër viseve shqiptare,
       të cilat synonte t'i aneksonte. Popullsia e Shkodrës dhe viset
       kufitare në veri u shqetësuan nga sulmet e çetave malazeze drejt
       tokave shqiptare. Edhe qarqet patriotike të vendit, me Pashko
       Vasën, Zef Jubanin, Oso Kukën etj. në krye, arritën në
       përfundimin se shqiptarët duhej të ndërmerrnin veprime mbrojtëse
       kundër sulmeve malazeze.
       Drejt qëndresës kundër Malit të Zi i nxiste shqiptarët edhe
       Porta e Lartë, që ishte e interesuar të përdorte në luftë forcat
       e tyre. Në fillim të vitit 1862 këto provokacione çuan në
       shpërthimin e një konflikti kufitar, të një lufte ndërmjet Malit
       të Zi dhe Perandorisë Osmane. Njësitë malazeze sulmuan kullat
       kufitare në drejtim të fshatit Vraninë, duke djegur dhjetëra
       shtëpi të shqiptarëve. Në këto rrethana, disa reparte
       vullnetarësh u nisën për në front. Në krye të tyre u vu Oso
       Kuka, që qe vendosur në Vraninë si komandant i forcave
       vullnetare, së bashku me M. Golemin, M. Begenë, I. Koplikun etj.
       Forcat vullnetare mbrojtën me vendosmëri një nga kullat kryesore
       kufitare në Vraninë.
       Më 26 shkurt 1862, pas disa ndeshjesh paraprake, u zhvilluan
       luftime të rrepta kundër çetave malazeze në Kërnicë. Megjithëse
       pësuan humbje të mëdha, forcat vullnetare, me Oso Kukën në krye,
       qëndruan deri në fund, vendosën të mbronin vendin qoftë edhe me
       flijimin e jetës së tyre. I rrethuar në një kullë të ishullit të
       Vraninës (buzë liqenit të Shkodrës), Osoja, për të mos rënë në
       duart e malazezëve, u vuri zjarr fuçive të barutit dhe u hodh në
       erë bashkë me luftëtarë të tjerë shqiptarë, duke vrarë edhe
       kundërshtarët malazezë që sulmonin kullën. Akti i tij u bë një
       shembull vetëmohimi për mbrojtjen e trojeve shqiptare.
       Në vitet 60 qeveritë e Serbisë e të Greqisë u aktivizuan përsëri
       për ndarjen e trojeve të Perandorisë Osmane në Gadishullin
       Ballkanik, ku përfshihej edhe Shqipëria. Qysh në vitin 1861 ato
       hynë në bisedime për një aleancë politiko-ushtarake kundër
       Turqisë. Në këto bisedime, të cilat nuk patën sukses, të dyja
       palët i jepnin rëndësi qëndrimit të shqiptarëve si për
       potencialin e tyre ushtarak që e çmonin shumë, ashtu edhe për
       faktin se territori i Shqipërisë do të formonte hallkën
       ndërlidhëse midis frontit jugor grek dhe atij verior serb. Sipas
       fjalëve të kryeministrit serb I. Garashanin, pjesëmarrja e
       shqiptarëve në luftë ishte një kusht i domosdoshëm për fitoren
       mbi Turqinë.
       Një mendim të tillë kishin edhe shumë diplomatë rusë. Njëri prej
       tyre, M. Hitrov, duke vlerësuar gjendjen në Shqipëri, ku vihej
       re një pakënaqësi e përgjithshme jo vetëm në malësitë dhe në
       radhët e borgjezisë së qyteteve, por edhe midis bejlerëve e
       pashallarëve të prekur nga administrata e re, deklaronte më
       1862: "Turqia jo vetëm nuk mund të shpresojë shumë në përkrahjen
       e shqiptarëve, por, përkundrazi, në disa kushte të caktuara,
       pikërisht këtu përgatitet mbarimi i saj i shpejtë. çdo gjë varet
       nga kjo: A do të përgatitet Shqipëria me kohë për ngjarjet e
       ardhshme? A do t'i kushtohet asaj vëmendja e duhur?".
       Në gjendjen e krijuar në Gadishullin Ballkanik ndikuan edhe
       ngjarjet që kishin ndodhur në Italinë e afërt. Në vitet
       1859-1861, si pasojë e një lëvizjeje të gjerë popullore, ishte
       realizuar, ndonëse akoma jo plotësisht, çlirimi dhe bashkimi i
       Italisë në një shtet. Një rol të rëndësishëm në këto ngjarje
       kishte luajtur demokrati revolucionar Xhuzepe Garibaldi. Në
       luftë me diplomacitë e Fuqive të Mëdha, Xh. Garibaldi mendonte
       të zgjidhte çështjen e çlirimit dhe të bashkimit kombëtar jo
       vetëm të Italisë, por të të gjitha kombeve të shtypura,
       veçanërisht të Evropës Juglindore e Lindore, me anë të një
       lëvizjeje të gjerë revolucionare të vetë popujve, të cilët,
       sipas tij, ishin aleatë dhe duhej të harronin urrejtjet,
       grindjet e paragjykimet kombëtare e fetare. "çështja e lirisë
       është një e vetme, cilido që të jetë populli që e mbron. Kur ta
       kenë kuptuar të gjithë popujt këtë të vërtetë ..., atëherë
       mbretëria e despotizmit do të marrë fund përgjithmonë ... Kur të
       jetë përmbysur më në fund krenaria e Habsburgëve dhe të jetë
       dëbuar osmani barbar në shkretëtirat e tij, Adriatiku do të
       banohet në të dy brigjet prej popujsh të lirë, të denjë të duhen
       e të kuptohen si vëllezër ...", deklaronte Garibaldi në një
       proklamatë të vitit 1862.
       Vëmendja e revolucionarëve italianë u drejtua edhe nga
       Shqipëria. Arbëreshët e Sicilisë e të Kalabrisë, të cilët kishin
       luajtur një rol me rëndësi në lëvizjen për çlirimin dhe
       bashkimin kombëtar të Italisë dhe ishin të lidhur me Garibaldin,
       shërbyen në këtë rast si ndërmjetës për vendosjen e lidhjeve
       ndërmjet revolucionarëve italianë e shqiptarë.
       Qendra kryesore për organizimin e bashkëpunimit ndërmjet Italisë
       dhe Ballkanit u krijua në Korfuz. Emisarët italianë filluan të
       përshkonin Shqipërinë dhe provincat e tjera ballkanike të
       Perandorisë Omane. Me kërkesën e shqiptarëve, Garibaldi filloi
       të dërgonte armë në Shqipëri. Ai parashikonte t'i zbarkonte
       forcat e veta diku në bregun e Shqipërisë dhe, duke u bashkuar
       me forcat vendase, të niste marshimin drejt veriut.
       Kjo ekspeditë, sipas mendimit të revolucionarit të shquar
       italian, do ta ndihmonte popullin shqiptar, që ai e çmonte si
       popull trim, të fitonte lirinë dhe do ta vinte diplomacinë
       evropiane, që nuk ishte për një kryengritje, përpara një fakti
       të kryer.
       Por diplomacia evropiane dhe vështirësitë e brendshme e penguan
       një zhvillim të tillë të ngjarjeve. Këtë lëvizje u përpoqën ta
       shfrytëzonin qarqet qeveritare italiane për shtrirjen e ndikimit
       të Romës në bregun lindor të Adriatikut, ndërsa qeveria greke me
       anën e saj shpresonte të realizonte "Idenë e Madhe". Greqia
       dërgoi emisarët e vet në Thesali dhe në vilajetin e Janinës për
       të drejtuar veprimet e bandave të andartëve grekë në këto
       krahina. Përpjekjet e saj për të gjetur mbështetje te
       shqiptarët, që tanimë i njihnin synimet aneksioniste të Athinës,
       nuk dhanë rezultat, ndërsa komitetet greko-shqiptare, që arriti
       të ngrejë ajo më 1862, siç ishin ai i Janinës dhe i Durrësit,
       nuk u vunë në shërbim të politikës së Athinës. Komiteti i
       Durrësit, më 15 korrik 1862, doli botërisht me anën e një
       promemorjeje, drejtuar opinionit publik evropian, kundër
       synimeve të Athinës për aneksimin e Shqipërisë së Jugut, shpalli
       se shqiptarët, edhe pse çështja e tyre nuk po përkrahej nga
       diplomacia evropiane, ishin të vendosur të luftonin, nën
       flamurin e Skënderbeut për të çliruar atdheun e tyre.
       Porta e Lartë, e alarmuar nga mundësia e një zbarkimi të
       garibaldinëve, mori masa ushtarake duke bllokuar me flotën e saj
       bregdetin shqiptar dhe duke lidhur një marrëveshje me Austrinë
       për të luftuar së bashku çdo lëvizje revolucionare në Ballkan.
       Pas disfatës që pësoi Austria në luftën kundër Prusisë më 1866
       dhe duke marrë shkas nga kryengritja e popullsisë greke të
       Kretës që shpërtheu po atë vit kundër zgjedhës osmane, Rusia
       filloi të bënte përsëri një politikë aktive në Ballkan. Duke
       synuar të vendoste ndikimin e saj në këtë zonë, diplomacia ruse
       kërkoi nga Porta njohjen e autonomisë së popujve të krishterë të
       Perandorisë.
       Me memorandumet e kancelarit Gorshakov të datës 12 mars dhe 18
       prill 1866, qeveria ruse, duke u bërë një kritikë të ashpër
       reformave të deriatëhershme centraliste, paraqiste një projekt
       për krijimin e katër provincave të mëdha autonome në Turqinë
       Evropiane, që do të kishin të drejta mjaft të gjera
       vetëqeverisjeje. Por projekti rus e mbështeste parimin e
       autonomisë mbi fenë e popullsisë. Asnjëra nga provincat nuk do
       të kishte karakter homogjen nga pikëpamja etnike.
       Shqipëria e Veriut dhe Kosova parashikohej të bashkoheshin me
       Bosnjën dhe Hercegovinën me popullsi sllave, kurse Shqipëria e
       Jugut me Thesalinë dhe me krahinat e vilajetit të Janinës.
       Politika ruse përpiqej njëkohësisht të krijonte në Shqipëri edhe
       një vatër të dytë kryengritjesh pranë Kretës, për ta ashpërsuar
       edhe më tej krizën. Diplomatët rusë u vunë në lidhje me disa
       feudalë shqiptarë të pakënaqur; ndër ta ishte edhe Xhelal pashë
       Mati, i cili rronte në Stamboll nën vëzhgimin e Portës. Pashai
       shqiptar i premtoi Rusisë se do të mobilizonte forca të
       rëndësishme shqiptare për një kryengritje me kusht që të kishte
       përkrahjen financiare dhe politike të Rusisë. Qeveria ruse e
       vuri pashën e Matit në lidhje me qeverinë serbe, e cila e
       siguroi se do ta përkrahte në përpjekjet për t'u bërë sundimtar
       i pavarur i vendit të tij. Lidhje të tilla qeveria serbe krijoi
       edhe me disa krerë bajraktarë të Veriut e të Dibrës.
       Meqë ndërhyrja energjike e Anglisë nuk e lejoi të merrte pjesë
       haptazi në konfliktin midis Portës dhe kretasve, qeveria greke
       filloi të hidhte andartë në Thesali dhe në vilajetin e Janinës.
       Qeveria e Athinës edhe kësaj radhe u përpoq të gjente mbështetje
       në viset e banuara nga shqiptarët. Por propaganda e saj, ashtu
       si edhe më parë, doli me parullën për formimin e një Greqie të
       Madhe, që kësaj here shtrihej "nga gjiri i Burgasit në Detin e
       Zi e deri në Shkodrën e Shqipërisë në detin Adriatik", gjë që jo
       vetëm e bëri të pamundur çdo afrim me shqiptarët, por shkaktoi
       edhe kundërshtimin e vendosur të tyre.
       Pas dështimit të bisedimeve serbo-greke të vitit 1861 dhe të
       nismave të tjera që u morën më 1862 e më 1863 për një luftë të
       përbashkët kundër Turqisë, qeveritë e Athinës e të Beogradit i
       rifilluan ato në janar të vitit 1867 dhe i përfunduan më 26
       korrik të atij viti me një traktat të nënshkruar në qytetin
       austriak Vëslau dhe me një konventë ushtarake që u nënshkrua në
       Athinë më 28 shkurt 1868.
       Gjatë këtyre bisedimeve të dy palët hynë në pazarllëqe për
       ndarjen e territoreve dhe i trajtuan si plaçkë tregu sidomos
       tokat shqiptare. Qysh në fillim ato u morën vesh që Greqia nuk
       do ta kundërshtonte aneksimin nga Serbia të Bosnjës, të
       Hercegovinës dhe të Shqipërisë Veriore gjer në Durrës, kurse
       Serbia do të pranonte bashkimin e Thesalisë, të Epirit (ku
       përfshihej Shqipëria Jugore dhe e Mesme deri në Durrës), të
       Maqedonisë, të Thrakës dhe të ishujve të Egjeut me Greqinë. Këto
       ishin kërkesat e tyre maksimale që do të shërbenin si bazë për
       ndarjen territoriale pas fitores së luftës kundër Turqisë, kurse
       në traktat u përfshinë zyrtarisht kërkesa më të moderuara. Gjatë
       të gjitha bisedimeve, si edhe në dokumentet përfundimtare,
       shqiptarëve u kushtohej një vëmendje e veçantë. Të dy palët
       merrnin përsipër të punonin me të gjitha mjetet për t'i pasur
       ata me vete në rastin e konfliktit me Turqinë, d.m.th. për t'i
       hedhur shqiptarët në një luftë, fitorja e së cilës do të çonte
       në copëtimin e atdheut të tyre.
       Megjithatë, këto projekte për ndarjen e Shqipërisë ndërmjet
       Serbisë e Greqisë nuk u realizuan në atë kohë. Ato do të
       ringjalleshin për t'u vënë në jetë gjatë Krizës Lindore të
       viteve 70 dhe luftës ruso-turke të 1877-1878-ës, që përfundoi me
       disfatën e plotë të Perandorisë Osmane.
       *****************************************************
       Page 3 of 4
   DIR Previous Page
   DIR Next Page