DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 246--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:10 am
       ---------------------------------------------------------
       K R E U II
       ZHVILLIMI EKONOMIK DHE SHOQËROR I SHQIPËRISË
       GJATË SHEK. XIX - FILLIMI I SHEK. XX
       1. TROJET SHQIPTARE
       Shtrirja e trojeve shqiptare
       Gjatë çerekut të dytë të shek. XIX, me gjithë disfatat e
       shpeshta që kishte pësuar në të kaluarën, Perandoria Osmane
       zotëronte ende territore të gjera në Lindjen e Afërme, në
       Gadishullin Arabik, në Afrikën Veriore dhe në Gadishullin
       Ballkanik. Brenda këtyre territoreve banonin afërsisht 33
       milionë banorë. Në Evropën Juglindore Perandoria Osmane kishte
       humbur territore të rëndësishme (Hungarinë, Kroacinë, Besarabinë
       etj.). Veç kësaj, pak kohë më parë Greqia kishte fituar
       pavarësinë kombëtare në një pjesë të territoreve të saj, ku
       banonin rreth 850 mijë frymë. Më 1840 në viset ballkanike, të
       cilat ndodheshin ende nën kontrollin e Perandorisë Osmane,
       banonin rreth 10,5 milionë frymë. Prej tyre, Mali i Zi, Serbia,
       Vllahia e Moldavia, me gjithsej 4,8 milionë frymë, kishin fituar
       autonominë nën suzerenitetin e sulltanit?. Viset e tjera (me
       gjithsej 5,8 milionë banorë), përfshirë edhe trojet shqiptare,
       ndodheshin nën sundimin e plotë të Perandorisë Osmane.
       Si edhe më parë, popullsia e Perandorisë përbëhej nga një mori
       kombësish, të cilat ndryshonin nga gjuha, nga feja, nga zakonet
       dhe nga mënyra e jetesës. Shteti osman vijonte të mos e pranonte
       konceptin e kombësisë. Duke qëndruar e lidhur pas konceptit
       teokratik mesjetar, që e identifikonte kombësinë me fenë, Porta
       e Lartë vazhdoi t'i ndante shtetasit e vet, pavarësisht nga
       përkatësia e tyre etnike, në "myslimanë", në "rumë" (ku
       përfshinte ortodoksët), në "latinë" (ku përfshinte katolikët
       etj.) dhe në "jahudi" (çifutë). Ajo nuk u kishte dhënë asnjëherë
       rast atyre të deklaronin të paktën gjuhën e tyre amtare, as kur
       bëhej regjistrimi i popullsisë. Për këtë arsye qeveria turke nuk
       e shpalli ndonjëherë numrin e popullsisë së saj sipas përbërjes
       kombëtare, rrjedhimisht as numrin e banorëve të kombësisë
       shqiptare.
       Qysh në pjesën e parë të shek. XIX, me lindjen e lëvizjeve
       kombëtare të popujve ballkanikë, filloi interesimi i qarqeve të
       ndryshme evropiane për strukturën etnike të Perandorisë Osmane.
       Por, nga mungesa e të dhënave zyrtare të sakta, autorë të
       ndryshëm shpallën njoftime që binin në kundërshtim ndërmjet
       tyre, ndërsa qarqet politike greke, serbe e bullgare, të cilat,
       për të përligjur pretendimet e tyre ndaj territoreve shqiptare,
       filluan t'i konsideronin shqiptarët ortodoksë në jug si grekë,
       në veri si serbë, në lindje si bullgarë, kurse shqiptarët
       myslimanë të këtyre viseve herë si turq, herë si grekë, si serbë
       a si bullgarë të islamizuar dhe pastaj të shqiptarizuar.
       Megjithatë, një shumicë studiuesish dhe udhëtarësh të huaj, të
       cilët gjatë shek. XIX e njohën nga afër strukturën etnike të
       Gadishullit të Ballkanit, vunë në dukje se, me gjithë sundimin
       katërshekullor osman, popullsia shqiptare e ruante gjithnjë të
       paprekur identitetin e kombësisë së vet. Këtë identitet nuk e
       kishte cenuar as kthimi i shumicës së shqiptarëve në fenë
       islame, as politika turke e diskriminimit fetar kundrejt
       shqiptarëve të krishterë, as fryma e dasisë fetare që qendrat e
       huaja kishtare kishin përhapur në Shqipëri. Sikurse shënonte
       udhëtari anglez Xh. K. Hobhauz (J. C. Hobhouse), i cili e
       vizitoi Shqipërinë më 1809, shqiptarët e tri besimeve nuk e
       quanin veten, siç ndodhte me popullsitë e tjera të Perandorisë,
       as "myslimanë", as të "krishterë", por në radhë të parë me emrin
       e tyre etnik "shqiptarë".
       Shqiptarët banonin në të njëjtat troje ku kishin jetuar gjatë
       gjithë historisë së tyre, në pjesën perëndimore të Gadishullit
       Ballkanik. Në mes të shek. XIX trojet e tyre mbulonin një
       sipërfaqe prej rreth 75 mijë kilometra katrorë. Ato shtriheshin:
       në veri deri në Tivar, në Podgoricë, në Rozhaj e në Novi Pazar
       (Pazari i Ri), në verilindje deri në Nish, në Leskovc e në
       Vranjë, në lindje deri në Kumanovë, në Shkup e në Manastir, në
       jug deri në Konicë, në Janinë e në Prevezë. Brenda kësaj treve
       banonin 1 800 000-1 900 000 frymë.
       Megjithatë, si pasojë e kushteve historike që njohu Gadishulli
       Ballkanik gjatë sundimeve shekullore romake, bizantine,
       bullgare, serbe dhe osmane, në disa vende të trojeve shqiptare,
       kryesisht në ato periferike, kishin depërtuar si kolonistë edhe
       pjesëtarë të kombësive të tjera. Prania e këtyre kombësive nuk
       ishte e njëllojtë kudo.
       Nga kjo pikëpamje treva shqiptare ndahej në dy zona të mëdha: në
       trungun etnik, ku shqiptarët përbënin shumicën absolute të
       popullsisë, dhe në brezin anësor, ku shqiptarët përbënin pakicën
       e saj, krahas popullsive të tjera. Me gjithë ngushtimin që
       kishte pësuar gjatë shekujve mesjetarë, trungu etnik përfshinte,
       në mesin e shek. XIX, viset e Gegërisë (ku bënte pjesë edhe
       Kosova) dhe të Toskërisë (ku përfshihej edhe çamëria), me një
       sipërfaqe prej rreth 52 mijë kilometra katrorë, me rreth 1 300
       000 frymë, shumica e të cilëve qenë shqiptarë?. Së bashku me
       banorët shqiptarë të brezit anësor, numri i popullsisë shqiptare
       arrinte në atë periudhë në rreth 1 500 000 frymë. Në brezin
       anësor, me një sipërfaqe prej 23 mijë kilometra katrorë dhe me
       një popullsi e cila sipas burimeve të ndryshme arrinte në rreth
       500 000-600 000 frymë, përveç shqiptarëve, kishte popullsi
       malazeze në veriperëndim (Podgoricë, Shpuzë, Zhabjak, Moraçë),
       boshnjake në veri (Kolashin, Rozhaj, Novi Pazar), serbe në
       verilindje (Vranjë, Leskovc, Nish), maqedone në lindje (Shkup,
       Perlep, Manastir) dhe greke në jug (Artë, Prevezë, Janinë)??.
       Në kushtet e lindjes së lëvizjeve kombëtare ballkanike, kjo
       rrethanë u shfrytëzua nga qarqet nacionaliste të vendeve të
       Ballkanit dhe nga Fuqitë e Mëdha, që i përkrahnin ato për të
       realizuar lakmitë e tyre shoviniste. Pasojat negative të kësaj
       politike, e cila filloi të shfaqej qysh në vitet 40 të shek.
       XIX, i ndjeu në radhë të parë popullsia shqiptare.
       #Post#: 247--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:11 am
       ---------------------------------------------------------
       Struktura ekonomike dhe shoqërore e viseve shqiptare në vitet
       30-40
       Në çerekun e dytë të shek. XIX viset shqiptare, me gjithë
       përparimin që ishte dukur në zhvillimin e ekonomisë në periudhën
       e mëparshme, karakterizoheshin ende nga prapambetja e theksuar
       dhe ruanin gjithnjë tiparet e një vendi agrar të prapambetur.
       Shumica dërrmuese e popullsisë merrej, si edhe më parë, me
       bujqësi e blegtori. Në fshat banonin, ku më shumë e ku më pak,
       rreth 87% të banorëve të këtyre viseve.
       Shqipëria ishte e begatë nga natyra, kishte mjaft toka pjellore,
       siç ishin: fusha e Zadrimës, tokat e Rrafshit të Dukagjinit, të
       Fushë-Kosovës, të Gjilanit, trevat bregdetare fushore midis
       Shkodrës e Durrësit që bashkëkohësit i quanin "të shkëlqyera, të
       vaditura nga shumë rryma uji", fushat midis Tiranës dhe
       Elbasanit etj. Në juglindje shtrihej fusha pjellore e Korçës.
       Toka pjellore gjendeshin edhe në pellgun Strugë-Ohër-Resnjë. Për
       pjellorinë e tyre shquheshin edhe fushat e Delvinës, të Pargës,
       të Paramithisë, të Margëllëçit, të Filatit etj. Pjelloria e
       luginës së Dropullit kishte tërhequr vëmendjen e agjentëve
       konsullorë e ushtarakë anglezë, francezë dhe austriakë. Në
       trevën e çamërisë dhe në ndonjë vend tjetër merreshin dy
       prodhime në vit. Toka të përshtatshme për bujqësi kishte edhe në
       trevat malore në Guci, në luginat e Mirditës, në Malin e
       Sharrit, në viset kodrinore të Drenicës, të Podgorit, të Pejës,
       në Lugun e Drinit në viset malore midis Lezhës, Krujës, Durrësit
       dhe Elbasanit, që në mjaft raste ishin punuar më mirë se në
       viset fushore.
       Megjithatë ekonomia bujqësore karakterizohej nga një prapambetje
       e theksuar. Në viset e Shqipërisë së Ulët Bregdetare sipërfaqe
       të mëdha tokash qëndronin të përmbytura nga ujërat. Por edhe në
       fushat jomoçalore sipërfaqe të mëdha të tokave bujqësore,
       ndonëse mjaft pjellore, rrinin të papunuara, pasi, për shkak të
       zotërimit të pronave të mëdha çifligare, popullsia fshatare në
       këto fusha ishte shumë e pakët. Përqindja më e madhe e
       popullsisë fshatare ishte përqendruar në viset e brendshme.
       Kudo toka punohej kryesisht me parmendën e drunjtë të pajisur me
       një plor hekuri dhe të tërhequr nga penda e qeve ose e buajve.
       Parmenda me rrota përdorej aty-këtu vetëm në zonën e Shkodrës.
       Si në Ballkan, ashtu edhe në Shqipëri plehërimi sistematik i
       tokave ende nuk njihej. Tokat plehëroheshin vetëm rastësisht me
       pleh organik. Sipërfaqen më të madhe nën kulturë për çdo ekonomi
       agrare e kishte Kosova. Rendimentet në bujqësi ishin shumë të
       ulëta. Rendimentet më të larta siguroheshin nga misri, i cili
       zinte në gjithë Perandorinë Osmane vendin e parë në kulturat
       bujqësore. Si drithëra buke pas misrit vinin gruri, thekra dhe
       elbi. Orizi kultivohej në disa vise të Shqipërisë së Ulët
       Bregdetare (në fushat e Tiranës, të Ishmit, të Shkumbinit, të
       Kavajës e të Shkodrës). Ndër bimët industriale vendin e parë e
       zinte duhani, i cili kultivohej kudo; liri, kërpi dhe meli
       mbilleshin në sasira të kufizuara; pambuku kultivohej vetëm në
       trevën e Tiranës, të Maliqit e të Devollit. Në Shqipërinë
       Bregdetare kishte ullinj me shumicë, aq sa vaji së bashku me
       duhanin zinin vendin e parë ndër artikujt bujqësorë që
       eksportoheshin nga Shqipëria. Vreshtaria ishte mjaft e përhapur
       si në fushë, ashtu dhe në malësi. Në Shqipëri njiheshin në
       përgjithësi të gjitha perimet që kultivoheshin në Perandorinë
       Osmane. Më të përhapurat ishin fasulja, thierza, qepa, lakra,
       preshi e kungulli. Fshatarët kudo merreshin me rritjen e
       bletëve, në disa vise gjithashtu me kulturën e mëndafshit.
       Krahas bujqësisë një vend të rëndësishëm në ekonominë e vendit
       zinte, si edhe më parë, blegtoria. Madje në disa vende ajo ishte
       dega kryesore e ekonomisë. Blegtoria përbëhej kryesisht nga
       dhentë e dhitë dhe më pak nga bagëtitë e trasha. Një pjesë e
       mirë e fushave të Shqipërisë, si ajo e Ulqinit, Zadrima dhe
       Bregu i Matit, shfrytëzoheshin më shumë si kullota dimërore sesa
       si toka bujqësore. Bjeshkët kryesore të Kosovës, si Podgori,
       Rugova, Juniku, Jezeri e sidomos Sharri, të pasura me kullota e
       me lirishte pyjore, ushqenin një numër të madh bagëtish të
       imëta, kurse fushat e Kosovës e të Pollogut dalloheshin për
       numrin e madh të tufave të bagëtive. Udhëtarëve të huaj u kishte
       tërhequr vëmendjen pasuria e madhe në bagëti të imëta e të
       trasha e fushës së Myzeqesë. Treva midis Strugës, Pogradecit,
       Voskopojës, Korçës, Kolonjës, Konicës, si edhe krahina e
       Labërisë shquheshin gjithashtu për zhvillimin e blegtorisë. Në
       Shqipëri ishte zhvilluar edhe rritja e shpendëve, një pjesë e të
       cilëve eksportohej në viset më të ngrohta; në vendet ku mbillej
       mani rritej krimbi i mëndafshit.
       Nuk kishte pothuajse asnjë ekonomi fshatare pa ekonominë
       ndihmëse blegtore. Madje, në disa vise malore, mjaft familje
       fshatare të ardhurat kryesore i siguronin nga blegtoria. Në
       blegtori, ashtu si edhe në bujqësi përdoreshin mjete e metoda të
       prapambetura.
       Sikurse fshati, edhe qyteti nuk ishte shkëputur ende nga
       prapambetja ekonomike. Përqindja e ulët e popullsisë qytetare
       (rreth 13% e popullsisë së vendit) pasqyronte shthurjen me ritme
       të ngadalshme të ekonomisë natyrore në fshat dhe sundimin e
       plotë të prodhimit zejtar në qytet. Në fund të viteve 30 qytetet
       më të rëndësishme në trevën e katër vilajeteve? ishin Manastiri
       (35 000 banorë), Shkodra (25 000 banorë), Janina (25 000
       banorë), Prizreni (20 000 banorë) dhe Shkupi (15 000 banorë).
       Vinin pastaj Gjirokastra (10 000 banorë), Peja (10 000 banorë),
       Prishtina (10 000 banorë), Elbasani (8 000 banorë), Berati (8
       000 banorë), Ohri (8 000 banorë), Tirana (7 000 banorë), Gjakova
       (7 000 banorë), Tetova (5 000 banorë), Korça (5 000 banorë),
       Dibra (4 000 banorë), Kruja (4 000 banorë), Preveza (4 000
       banorë) etj. Në të gjitha qytetet zotëronte ekonomia e vogël
       zejtare. Edhe tregtia zhvillohej me vështirësi për shkak të
       rrjetit të prapambetur të komunikacionit. Në këto vise edhe
       rrugët e karrove e të qerreve nuk ishin të mjaftueshme.
       Transporti i brendshëm kryhej kryesisht me kafshë barre. Në
       Janinë, në Shkodër, në Prizren, në Manastir, në Berat e gjetkë
       ishin shfaqur prej disa dhjetëvjeçarësh më parë punishte të
       tipit manifakturor, por ato ende nuk ishin çliruar nga normat
       tradicionale esnafore.
       Edhe përsa i përket strukturës shoqërore të popullsisë, viset
       shqiptare ruanin ende tiparet e shoqërisë feudale, ndonëse
       tashmë në shthurje të shpejtë. Grupimin kryesor shoqëror në
       ekonomi e formonin, si edhe më parë, feudalët çifligarë së
       bashku me funksionarët e lartë të aparatit burokratik dhe
       shtresat e sipërme të klerit, të cilët përfaqësonin rreth 0,2%
       të popullsisë së vendit. Veç kësaj, edhe pse sistemi i timareve
       u hoq në fillim të viteve 30, një pjesë e feudalëve i ruante
       ende pozitat ekonomike të mëparshme. Krahas bejlerëve çifligarë,
       të cilët zotëronin sipërfaqe të mëdha tokash të punueshme e të
       papunueshme, sundonin ende feudalët derebej, spahinjtë e
       timareve dhe bajraktarët e malësive.
       Në radhët e prodhuesve të fshatit zotëronin gjithashtu shtresat
       e mëparshme - fshatarët pronarë, të cilët formonin gjithnjë
       shumicën dërrmuese të popullsisë agrare (84-86%). Por, sado që
       zyrtarisht ishin çliruar nga sistemi i timareve, ata ndodheshin
       gjithnjë nën varësinë e derebejve, të spahinjve ose të
       bajraktarëve. Pjesën tjetër të popullsisë agrare (14-16%) e
       përbënin fshatarët pa tokë, bujq e argatë, të cilët vazhdonin të
       mbeteshin nën varësinë ekonomike të bejlerëve çifligarë.
       Në katet e larta të popullsisë qytetare qëndronin, si edhe në
       shekullin e kaluar, krerët e esnafëve dhe reshperët e mëdhenj së
       bashku me aparatin burokratik dhe me ulematë. Pjesën dërrmuese
       (afërsisht 76-80%) të popullsisë qytetare e formonin zejtarët e
       thjeshtë dhe tregtarët e vegjël. Pjesën tjetër (afërsisht
       20-24%) e përbënin shtresat e ulëta, të zhveshura nga çdo lloj
       pasurie, të cilat formonin vegjëlinë qytetare (kallfët, çirakët,
       shegertët, muratorët, druvarët dhe punëtorët e ndryshëm të
       krahut).
       Politika obskurantiste që Perandoria Osmane kishte ndjekur për
       katër shekuj me radhë, jo vetëm e kishte lënë vendin me një
       rrjet arsimor shtetëror të prapambetur, por kishte krijuar një
       situatë mbytëse edhe për ngritjen e shkollave private të arsimit
       të përgjithshëm. Porta e Lartë kishte nxitur vetëm zhvillimin e
       arsimit fetar (islamik në turqisht, ortodoks në greqisht dhe
       katolik në italisht). Megjithatë edhe numri i shkollave fillore
       e fetare turke (mektebeve dhe medreseve) ishte shumë i kufizuar,
       kurse ai i shkollave fetare të krishtera edhe më i pakët. Brenda
       katër vilajeteve, ku bënin pjesë viset shqiptare, kishte vetëm
       një shkollë të mesme të arsimit të përgjithshëm - gjimnazi
       greqisht "Zosimea" në Janinë. Si rrjedhim, në vitet 40 gati 98%
       e popullsisë ishte analfabete. Madje në shumicën dërrmuese të
       fshatrave nuk kishte asnjë njeri të shkolluar, qoftë edhe me
       arsim të ulët, fillor.
       Shkaktare kryesore e kësaj prapambetjeje të përgjithshme ishte
       vetë Perandoria Osmane, e cila me regjimin e saj feudal-ushtarak
       kishte penguar për shekuj me radhë zhvillimin e lirë ekonomik e
       kulturor të vendit. Ndonëse gjatë njëqind vjetëve të fundit
       ekonomia natyrore kishte hyrë në rrugën e shthurjes dhe vendin e
       saj po e zinte ekonomia e tregut, qarqet sunduese osmane
       vazhdonin të ruanin regjimin e vjetruar politik feudal,
       absolutizmin sulltanor me karakter teokratik mesjetar, që nuk u
       përshtatej kushteve të reja historike. Jeta politike në Shqipëri
       ndodhej ende nën zgjedhën e derebejve, të funksionarëve
       parazitarë dhe të ulemave fanatikë, të cilët, ndryshe nga
       feudalët çifligarë, ishin të shkëputur nga sfera e prodhimit dhe
       e shkëmbimit. Ata i nxirrnin të ardhurat e tyre kryesisht duke
       grabitur popullsinë me anën e dhunës ose arkën e shtetit me anën
       e posteve qeveritare. Si rrjedhim i dhunës, i grabitjes, i
       arbitraritetit e i pasigurisë, ekonomia e viseve shqiptare
       ndodhej në një amulli të theksuar. Për këtë arsye, punishtet e
       para manifakturore që kishin filluar të lindnin nëpër qytete
       qysh në dhjetëvjeçarët e fundit të shek. XVIII mbetën në hapat
       fillestarë nuk u kthyen në industri të mirëfillta kapitaliste.
       Edhe pronësia tokësore çifligare, e cila gjithashtu ishte rritur
       qysh në shek. XVIII, në vend që të përvetësonte, siç ishte e
       natyrshme, format e ekonomisë së tregut, ishte gozhduar në
       qerthullin e marrëdhënieve feudale.
       #Post#: 248--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:12 am
       ---------------------------------------------------------
       Ndryshimet administrative. Organizimi i vilajeteve
       Pasi shtypi qëndresën e feudalëve separatistë provincialë, Porta
       e Lartë nuk e rimëkëmbi më sistemin e vjetër administrativ të
       ejaleteve, i cili ishte përmbysur në viset shqiptare qysh në
       gjysmën e dytë të shek. XVIII, pjesërisht nga anarkia feudale që
       pushtoi këto vise dhe kryesisht nga ekzistenca relativisht e
       gjatë e pashallëqeve të Shkodrës e të Janinës. Vendin e
       ejaleteve e zunë pashallëqet, të cilat u ndërtuan mbi parimet
       centraliste. Për të mos u dhënë mundësi guvernatorëve
       provincialë që të forcoheshin politikisht dhe ekonomikisht,
       njësitë e reja administrative ishin shumë më të vogla se
       ejaletet e dikurshme. Në krye të pashallëqeve tani u emëruan si
       guvernatorë pashallarë të karrierës ushtarake, të pajisur me
       grada sipas sistemit evropian.
       Në kuadrin e kësaj reforme administrative, territoret me
       popullsi shqiptare u ndanë, në fillim të viteve 30, midis 9
       pashallëqeve (pashallëqet e Manastirit, të Janinës, të Shkodrës,
       të Prizrenit, të Pejës, të Prishtinës, të Shkupit, të Vranjës e
       të Leskovcit). Kryengritjet që shpërthyen në gjysmën e parë të
       viteve 30 e detyruan Portën e Lartë t'i krijonte përsëri më 1836
       njësitë e mëdha administrative e sipas kësaj reforme, viset me
       popullsi shqiptare u ndanë midis 3 ejaleteve: në ejaletin e
       Manastirit, guvernatori i të cilit, me titullin "valiu i
       Rumelisë", tani kishte në administrim pashallëqet e Manastirit,
       të Shkodrës, të Prizrenit dhe të Pejës; në ejaletin e Sofjes, me
       në krye një mareshal (myshir), nën vartësinë e të cilit hynë
       gjithashtu pashallëqet e Prishtinës, të Shkupit, të Vranjës, të
       Leskovcit e të Nishit; në ejaletin e Janinës, me në krye një
       vezir, në kufijtë e të cilit hyri, përveç trojeve jugore
       shqiptare, edhe pashallëku i Thesalisë. Më 1846, pashallëku i
       Shkodrës dhe ai i Prizrenit u shkëputën nga valiu i Rumelisë
       (nga ejaleti i Manastirit) dhe formuan një njësi administrative
       më vete, me emrin ejaleti i Shkodrës, i varur drejtpërdrejt nga
       Stambolli.
       Me qëllim që ta forconte më tej pushtetin qendror dhe të rriste
       kontrollin e vet në provinca, Porta e Lartë ndërmori më 1864 një
       reformë tjetër administrative, sipas së cilës vendin e ejaleteve
       e zunë vilajetet, me në krye një vali (guvernator). Edhe
       vilajetet u ndanë si dikur ejaletet në sanxhakë, në kaza e në
       nahije. Vilajeti u pajis me një aparat burokratik të plotë. Në
       mënyrë të veçantë ky aparat kishte për detyrë të vilte taksat
       për shtetin, të nxirrte rekrutët për ushtrinë dhe të suprimonte
       venomet tradicionale. Sipas shembullit të shteteve evropiane,
       nën urdhrat e valiut qëndronte Mexhlisi, d.m.th. këshilli
       administrativ i vilajetit, nga i cili vareshin drejtoritë e
       ngarkuara për sektorë të veçantë të administratës (drejtoria e
       financës, e vakëfeve, e ekonomisë, e arsimit etj.). Repartet
       ushtarake të vilajetit me komandantin e tyre me gradë, sipas
       rastit, gjeneral divizioni ose gjeneral armate, tani vareshin
       drejtpërdrejt nga sulltani nëpërmjet shtatmadhorisë së
       përgjithshme të ushtrisë osmane. Krahas tyre kishte një varg
       organesh të tjera, siç ishin ato gjyqësore dhe zyrat e
       sheriatit, të cilat në disa vise mbetën përsëri në fuqi, ato të
       xhandarmërisë e të policisë, të cilat vareshin drejtpërdrejt nga
       valiu.
       Një strukturë administrative pak a shumë të njëllojtë kishte
       edhe sanxhaku me kazanë.
       Vilajetet nuk u krijuan menjëherë. Madje disa prej tyre u
       suprimuan dhe u rikrijuan përsëri më vonë. Veç kësaj, edhe
       kufijtë e tyre administrativë nuk qenë të qëndrueshëm.
       Shpeshherë krahina të tëra shkëputeshin nga një vilajet dhe
       futeshin nën vartësinë e një vilajeti tjetër.
       Trojet shqiptare u prekën pjesërisht nga reforma e re
       administrative më 1867 me krijimin e vilajetit të Selanikut, i
       cili përfshiu disa krahina të Shqipërisë Lindore (rrethet e
       Matit, të Dibrës, të Strugës, të Pogradecit e të Korçës). Dy
       vjet më vonë, më 1869, u krijua vilajeti i Shkodrës, në kufijtë
       e të cilit hynë, përveç viseve të Shqipërisë Veriore, edhe
       krahinat e Matit, të Dibrës, të Prizrenit, të Gjakovës etj. Më
       1873 kufijtë e vilajetit të Shkodrës u ngushtuan në favor të një
       vilajeti të ri, të vilajetit të Prizrenit, i cili përfshiu
       gjithë Kosovën së bashku me sanxhakët e Dibrës, të Shkupit e të
       Nishit. Gjatë kësaj kohe edhe ejaleti i Janinës u kthye në një
       vilajet.
       Megjithatë, ndryshimet më të shpeshta dhe më të thella harta e
       vilajeteve i pësoi gjatë viteve të Krizës Lindore (1875-1878).
       Në mënyrë të veçantë vilajeti i Kosovës, qendra e të cilit kaloi
       nga Prizreni në Prishtinë, pësoi ndryshime të rëndësishme në
       shtrirjen e vet territoriale pothuajse çdo vit, në ndonjë rast
       edhe dy herë në vit. Kështu, për shembull, më 1875 ai shtrihej
       vetëm në viset e Kosovës, kurse dy vjet më vonë nën
       juridiksionin e tij u përfshi një territor i gjerë, që nga Dibra
       deri në Nish. Po ashtu ndodhi edhe me vilajetin e Shkodrës, i
       cili, pasi u suprimua më 1875, u riorganizua më 1877 jo si
       vilajet, por si ejalet, me një territor gati dy herë më të vogël
       se ai që kishte katër vjet më parë. Në të njëjtën kohë, vilajeti
       i Manastirit, i cili u krijua për të parën herë më 1875, dy vjet
       më vonë u suprimua duke hyrë në juridiksionin e vilajetit të
       Selanikut.
       Pavarësisht nga këto ndryshime të thella dhe të shpeshta, trojet
       shqiptare mbetën më tepër të ndara midis katër vilajeteve. Veç
       kësaj, në secilin nga këto vilajete u përfshinë edhe kombësi të
       tjera: në vilajetin e Kosovës popullsi shqiptare, serbe e
       maqedone, në atë të Manastirit popullsi shqiptare, maqedone e
       greke, në vilajetin e Janinës popullsi shqiptare, greke dhe
       vllehe, kurse në atë të Shkodrës popullsi shqiptare e malazeze.
       Megjithatë, shqiptarët përbënin shumicën e popullsisë në
       çdonjërin prej tyre dhe në të katër vilajetet të marra së
       bashku. Më shumë se kurdoherë tani që në Ballkan kishin marrë
       hov të madh lëvizjet për çlirim kombëtar, qëllimi që ndiqte
       Porta e Lartë me këtë politikë administrative ishte t'i mbante
       të përçara popullsitë joturke të Perandorisë, duke i vënë në
       grindje kombësitë e ndryshme të një vilajeti dhe duke penguar
       bashkimin politik të popullsisë së një kombësie të vetme, që
       ishte e shpërndarë në vilajete të ndryshme.
       Harta administrative e Perandorisë Osmane në Gadishullin
       Ballkanik u bë pak a shumë e qëndrueshme vetëm pasi kaloi
       tallazi i Krizës Lindore. Por edhe tani trojet shqiptare mbetën
       të copëtuara midis katër vilajeteve. Madje, një pjesë e trungut
       etnik (krahina e Ulqinit) dhe disa vise të brezit anësor
       (krahinat e Podgoricës, të Shpuzës, të Vranjës, të Leskovcit e
       të Nishit) tani mbetën jashtë Perandorisë Osmane, pra jashtë
       katër vilajeteve, pasi u aneksuan nga Mali i Zi dhe nga Serbia
       në vitet 1878-1880. Më 1888 ndarja e katër vilajeteve në
       sanxhakë dhe e sanxhakëve të tyre në kaza, ndarje e cila mbeti
       në fuqi deri në fund të sundimit osman, ishte në këtë mënyrë:
       Vilajetet Sanxhakët dhe kazatë vilajeti i Shkodrës 1. Sanxhaku i
       Shkodrës (kazaja e Shkodrës, e Tuzit, e Lezhës, e Pukës, e
       Mirditës, e Krujës)?.
       2. Sanxhaku i Durrësit (kazaja e Durrësit, e Kavajës, e
       Shijakut, e Tiranës).
       vilajeti i Kosovës 1. Sanxhaku i Shkupit (kazaja e Shkupit, e
       Kumanovës, e Kaçanikut, e Shtipit, e Radovishtës, e Koçanës, e
       Kratovës, e Peçevës, e Egri-Palankës).
       2. Sanxhaku i Prizrenit (kazaja e Prizrenit, e Lumës, e
       Tetovës).
       3. Sanxhaku i Pejës (kazaja e Pejës, e Gjakovës, e Gucisë, e
       Beranës, e Tërgovishtës).
       4. Sanxhaku i Prishtinës (kazaja e Prishtinës, e Mitrovicës, e
       Vuçiternës (e Vushtrisë), e Gjilanit, e Preshevës).
       5. Sanxhaku i Pazarit të Ri - Novi Pazari (kazaja e Pazarit të
       Ri, e Senicës, e Kolashinit, e Akovës, e Novi Varoshit, e
       Prepoljes).
       vilajeti i Manastirit 1. Sanxhaku i Manastirit (kazaja e
       Manastirit, e Ohrit, e Follorinës, e Kërçovës, e Përlepit).
       2. Sanxhaku i Korçës (kazaja e Korçës, e Starovës, e Bilishtit,
       e Oparit, e Kolonjës, e Kosturit, e Hurupishtit).
       3. Sanxhaku i Elbasanit (kazaja e Elbasanit, e çermenikës, e
       Peqinit, e Gramshit).
       4. Sanxhaku i Dibrës (kazaja e Dibrës, e Radomirës, e Matit, e
       Rekës).
       5. Sanxhaku i Selfixhesë (kazaja e Selfixhesë, e Kozhanit, e
       Naseliçit, e Lapsishtit, e Grebenesë, e Kajlarit, e Elasonës).
       vilajeti i Janinës 1. Sanxhaku i Janinës (kazaja e Janinës, e
       Leskovikut, e Konicës, e Filatit, e Ajdonatit, e Mecovës).
       2. Sanxhaku i Gjirokastrës (kazaja e Gjirokastrës, e Tepelenës,
       e Përmetit, e Himarës, e Delvinës, e Pogonit).
       3. Sanxhaku i Beratit (kazaja e Beratit, e Vlorës, e Myzeqesë, e
       Mallakastrës, e Skraparit, e Tomorricës).
       4. Sanxhaku i Prevezës (kazaja e Prevezës, e Margëllëçit, e
       Paramithisë, e Lorosit).
       Popullsia që banonte në territoret e 4 vilajeteve ishte më 1850,
       afërsisht 1 700 000 banorë, kurse më 1912 rreth 2 354 000
       banorë*. Kjo rritje shumë e ngadalshme (40% brenda 60 vjetëve)
       përcaktohej nga niveli ekonomik e shoqëror shumë i prapambetur i
       vendit, konkretisht nga përqindja e lartë e vdekshmërisë së
       fëmijëve, nga epidemitë e shpeshta që pllakosnin Turqinë, nga
       mesatarja e ulët e moshës së popullsisë dhe nga mërgimi i dendur
       që pushtoi këto vise pas mesit të shek. XIX.
       Për nga numri i banorëve katër vilajetet kishin dallime të
       ndjeshme ndërmjet tyre. Gjatë dhjetëvjeçarëve të fundit të
       sundimit osman, popullsinë më të madhe e kishte vilajeti i
       Kosovës, i cili kishte në të njëjtën kohë edhe numrin më të madh
       të popullsisë shqiptare. Pastaj vinin me radhë vilajeti i
       Manastirit, i Janinës dhe i Shkodrës. Sipas statistikave zyrtare
       osmane të vitit 1912 popullsia e të katër vilajeteve ishte
       afërsisht kjo:
       Vilajetet Popullsia Popullsia shqiptare %
       vilajeti i Kosovës 909 700 258 900 61,4 %
       vilajeti i Manastirit 694 800 375 900 54,1 %
       vilajeti i Janinës 559 700 330 800 59,1 %
       vilajeti i Shkodrës 190 000 186 500 98,2 %
       gjithsej 2 354 200 1 452 100 61,7 %
       Sipas përllogaritjeve të përafërta, përbërja etnike e popullsisë
       së katër vilajeteve të marra bashkërisht (pa sanxhakun e
       Selfixhesë) ishte më 1912:
       shqiptarë ...... 1.452.100 "61,7%"
       maqedonë ....... 317 500 "13,5%"
       grekë ....... 170 000 "7,3%"
       serbë ....... 163 900 "6,9%"
       turq ........ 130 400 "5,5%"
       vllehë ....... 117 400 "5,4%"
       të ndryshëm .... 2 200 "0,1%"
       gjithësej ...... 2 354 200 frymë 100 %
       Raporti i shqiptarëve kundrejt kombësive të tjera ndryshonte nga
       njëri vilajet në tjetrin. Në vilajetin e Shkodrës shqiptarët
       përfaqësonin 98,2 %, kurse malazezët 0,6 %, të tjerët 2 %. Në
       vilajetin e Janinës, kundrejt shqiptarëve që zinin 59,1 %,
       grekët mbulonin 29,4 %, vllehët 10,4 %, të tjerët 1,1 %. Në
       vilajetin e Kosovës, ku qe përfshirë edhe pjesa lindore e
       Maqedonisë, me shumë pak banorë shqiptarë (kazatë e Shtipit, të
       Radovishtës, të Koçanës, të Kratovës, të Peçevës, të
       Kriva-Palankës), shqiptarët përfaqësonin 61,4 %, kurse serbët
       16,2 %, maqedonët 13,3 %, turqit 9,1 % (pa sanxhakun e Shkupit,
       në vilajetin e Kosovës, shqiptarët përfaqësonin 79,1 %. Në
       vilajetin e Manastirit, pas shqiptarëve që zinin 54,1 %, vinin
       maqedonët 27,3 %, vllehët 7,4 %, turqit 5,8 %, serbët 2,1 %, të
       tjerë 0,1 %.
       Shpërndarja e popullsisë shqiptare nuk ishte e njëllojtë as në
       16 sanxhakët e katër vilajeteve. Në 11 sanxhakë shqiptarët
       përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë, nga 62,2 % në atë të
       Prevezës deri në 98 % në atë të Shkodrës. Këta sanxhakë ishin: i
       Shkodrës, i Elbasanit, i Durrësit, i Beratit, i Dibrës, i Pejës,
       i Prizrenit, i Prishtinës, i Gjirokastrës, i Korçës dhe i
       Prevezës. Në katër sanxhakët e tjerë, raporti i shqiptarëve me
       popullsitë e tjera ishte i tillë: në atë të Novi Pazarit
       shqiptarët përbënin gjysmën e popullsisë; në atë të Shkupit
       shqiptarët përbënin shumicën e popullsisë vetëm në kazanë e
       Shkupit dhe në qytet; në sanxhakun e Manastirit po ashtu
       shqiptarët kishin shumicën vetëm në kazanë e qendrës dhe në
       qytetin e Manastirit; në sanxhakun e Janinës shqiptarët përbënin
       shumicën në pjesën perëndimore të tij; në sanxhakun e Selfixhes
       shqiptarët nuk çonin peshë.
       Me këtë strukturë etnike, katër vilajetet perëndimore të Turqisë
       Evropiane merrnin kështu, si bashkërisht ashtu dhe veçanërisht,
       karakterin e vilajeteve shqiptare. Mbi këtë bazë lindi platforma
       e rilindësve, të cilët kërkonin përfshirjen e tyre brenda
       shtetit të ardhshëm shqiptar. Megjithatë, atdhetarët
       përparimtarë, duke qenë më objektivë, pranonin që brenda kufijve
       të Shqipërisë mund të mos përfshiheshin kaza të veçanta pa
       popullsi shqiptare.
       #Post#: 249--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:12 am
       ---------------------------------------------------------
       2. ZHVILLIMI I EKONOMISË SË TREGUT NË QYTET
       Ekonomia qytetare. Shthurja e esnafeve
       Në çerekun e dytë të shek. XIX, në qytetet shqiptare mbisundonte
       ende prodhimi i vogël i mallrave. Masën dërrmuese të popullsisë
       qytetare (afërsisht 76-80%) e përbënin si dhe më parë zejtarët
       dhe tregtarët e vegjël. Në shumicën e rasteve zejtarët ua
       shisnin ende konsumatorëve prodhimet e tyre pa ndërmjetësinë e
       tregtarëve. çdo zejtar kishte punishten e vet të vogël. Masën më
       të madhe e përbënin zejtarët, të cilët kishin të angazhuar në
       punishten e tyre një kallfë dhe një çirak. Punishtet me dy a më
       tepër kallfë ishin të pakta.
       Në qytetet kryesore të vendit ekzistonin pak a shumë po ato degë
       prodhimi që ishin zhvilluar gjatë shekujve të kaluar dhe në
       mënyrë të veçantë gjatë shek. XVIII. Të tilla ishin zejtaritë që
       merreshim me përpunimin e metaleve (armëtarë, farkëtarë, kovaçë,
       bakërxhinj, kazanxhinj, teneqexhinj etj.). Shkodra, Prizreni,
       Elbasani dhe Peja ishin gjithnjë të përmendura për prodhimin e
       stolive prej ari e argjendi. Një masë e konsiderueshme e
       zejtarëve merrej me prodhimin dhe zbukurimin e artikujve të
       veshmbathjes (tabakët, shajakxhinjtë, rrobaqepësit,
       xhokaxhinjtë, opingarët etj.). Kishte pastaj një numër të madh
       zejtarësh të degëve të ndryshme, të cilët prodhonin artikuj
       ushqimorë (furrxhinj, sheqerxhinj, gjellbërës, kafexhinj,
       vajxhinj) ose merreshin me përpunimin e lëndës së drurit
       (marangozë, tavanxhinj, sëndukxhinj, vozaxhinj, çibukxhinj,
       drugdhendës, qerrexhinj etj.). Dyqanet ose punishtet e
       zejtarëve, ishin gjithnjë të grumbulluara në një lagje më vete -
       në çarshi a në pazar - të veçuara nga lagjet e banuara të
       qytetarëve. Gjithashtu çarshitë ose pazaret ruanin akoma tiparet
       e mëparshme. Brenda tyre, dyqanet dhe punishtet zejtare të një
       dege prodhimi ishin të rreshtuara në të njëjtën rrugë.
       Në vitet 30-40 qëndronin gjithnjë në këmbë organizatat esnafore
       të zejtarëve. Formalisht çdo esnaf e ruante ende monopolin e
       prodhimit të vet. Askush nuk kishte të drejtë të hapte një
       punishte të re zejtare pa lejen e këshillit të esnafit. Në
       përgjithësi, esnafët vazhdonin sipas traditës të caktonin çmimin
       e shitjes së artikujve që prodhonin zejtarët e tyre. Megjithatë
       disiplina e vjetër esnafore kishte filluar prej kohësh të
       shkelej. Ku më shumë e ku më pak, zejtarët nuk i respektonin më
       rregullat e dikurshme në lidhje me sasinë, cilësinë dhe çmimin e
       artikujve që prodhonin për treg. Monopoli esnafor i prodhimit
       kishte pësuar një goditje të rëndë dhe në një drejtim tjetër. Në
       disa lloje zejesh, zejtarët kishin fituar të drejtën të shisnin
       prodhimet e tyre edhe në viset e tjera. Madje, në disa raste,
       nën presionin e zejtarëve, Porta e Lartë kishte filluar ta hiqte
       krejtësisht monopolin esfanor për një varg prodhimesh. Qysh në
       vitin 1841, sulltan Abdyl Mexhiti, me një ferman perandorak
       drejtuar gjithë ejaleteve, hidhte poshtë lutjen e esnafit të
       opingarëve të zonës së Përmetit, të cilët kërkonin ta ruanin më
       tej monopolin e prodhimit të tyre, mbasi ky pretendim, siç
       thuhej në ferman, ishte në kundërshtim me sistemin e Tanzimatit.
       Pasojat e zhvillimit të ekonomisë monetare ishin ndier në mënyrë
       të veçantë në radhët e esnafëve, të tregtarëve apo të tyxharëve,
       siç quheshin në atë kohë. Disiplina esnafore në gjirin e tyre
       ishte shthurur qysh në shek. XVIII. Reshperët e mëdhenj, të
       cilët kishin dalë nga radhët e borgjezisë tregtare, ishin
       pasuruar sidomos me veprimtarinë tregtare që zhvillonin me
       tregun e huaj. Rreth mesit të shek. XIX, reshperët e mëdhenj, si
       pronarë të kapitalit tregtar monetar, mund të mateshin, për nga
       fuqia ekonomike, me çifligarët e vendit. Të tillë reshperë
       kishte në të gjitha qytetet e rëndësishme, por masa e tyre
       kryesore ishte përqendruar në Shkodër, ku disa firma tregtare e
       vazhdonin veprimtarinë e tyre qysh nga shekulli i kaluar. Firmat
       e mëdha shkodrane shquheshin për rrezen e gjerë të veprimtarisë
       tregtare në të cilën hynin jo vetëm Shqipëria Veriore, Qendrore
       dhe Verilindore (Kosova), por edhe treva e Malit të Zi, madje
       edhe pjesa veriore e Maqedonisë. Reshperët e Shkodrës kishin
       agjenci tregtare në Durrës, Tiranë, Prizren, Pejë, Ulqin, Tivar,
       Shkup, kurse rreth 60 firma shkodrane kishin agjentë ose
       korrespondentë tregtarë në Trieste, prej nga ata lidheshin me
       tregun evropian. Në radhë të dytë vinin tregtarët e Beratit, të
       cilët kishin agjensi ose korrespondentë të tyre në Durrës e
       Vlorë, kurse jashtë vendit në Trieste, Korfuz e Maltë. Reshperët
       ushtronin edhe veprimtarinë kamatare dhe valutore (kambiste).
       Megjithatë, si kudo në Perandorinë Osmane, edhe në viset
       shqiptare funksionin ekonomik kryesor borgjezia reshpere e
       kryente si ndërmjetëse midis tregut të brendshëm dhe tregut të
       jashtëm, duke u varur kryesisht nga tregu i huaj.
       Zhvillimi i pandërprerë i ekonomisë monetare, i cili mori një
       hov të madh sidomos gjatë viteve 40 e 50, e shpejtoi ritmin e
       shthurjes së esnafëve. Nën nxitjen e kërkesave të qytetarëve e
       të fshatarëve për prodhimin e qytetit, regjimi i vjetër esnafor
       mori nga vetë zejtarët dhe tregtarët vendas goditjen
       përfundimtare. Komisionet lokale, të cilat për hir të traditës
       vazhdonin në çdo kaza të caktonin akoma çmimet javore të
       prodhimeve qytetare e fshatare, u suprimuan përfundimisht gjatë
       viteve 50. Më 1861 u hoq zyrtarish me dekret perandorak edhe
       privilegji i fundit që u kishte mbetur organizatave esnafore, e
       drejta e lejes për ushtrimin e zejeve, e cila tani kaloi në
       kompetencë të organeve shtetërore lokale. Organizatat esnafore
       vazhduan të ekzistonin edhe më vonë, por tani ato nuk e kryenin
       më funksionin ekonomik që kishin gëzuar, si institucione të
       rendit feudal, gjatë shekujve të kaluar. Tani esnafët morën
       pamjen e organizatave shoqërore dhe ndikimi tradicional, që ato
       ushtronin akoma mbi zejtarët dhe tregtarët, erdhi përherë e më
       tepër duke u dobësuar.
       Si përfundim, qysh gjatë viteve 40 punishtet zejtare u kthyen në
       njësi ekonomike në pronësi të plotë të mjeshtrave zejtarë, të
       pavarura nga disiplina esnafore. Me shthurjen dhe pastaj me
       heqjen e esnafeve u hap përfundimisht rruga e konkurrencës së
       zejtarëve dhe e tregtarëve në fushën e çmimeve. Më parë në
       qytetet kryesore, dhe pastaj në tregjet e vogla, filloi të
       vepronte lirisht ligji i vlerës, lëvizja e çmimeve sipas ofertës
       dhe kërkesës, lufta për të ulur koston dhe për të shtuar
       prodhimin. Kështu në tregun shqiptar filluan dalngadalë të
       vepronin ligjet e ekonomisë së tregut.
       #Post#: 250--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:13 am
       ---------------------------------------------------------
       Zhvillimi i mëtejshëm i tregut të brendshëm
       Mbisundimi për një kohë të gjatë i ekonomisë natyrore dhe i
       regjimit të timareve që mbështetej në të e kishte vonuar së
       tepërmi zhvillimin e tregut të brendshëm shqiptar. Deri një
       shekull më parë lidhjet e fshatit me qytetin ishin shumë të
       dobëta.
       Në treg shkonin kryesisht prodhimet fshatare, të grumbulluara në
       formën e rentës feudale nga ana e spahinjve. Gjithashtu nevojat
       e fshatarëve për prodhimet zejtare të qytetit ishin të pakëta,
       sepse këto nevoja ata i plotësonin brenda ekonomisë së tyre
       individuale. Veç kësaj, sa kohë sundonte regjimi i timareve,
       nevojat, që u lindnin herë pas here fshatarëve për tokë
       suplementare, ata i siguronin me anën e tokave "vakante" që
       ndodheshin brenda timarit, të cilat spahiu i dikurshëm ua jepte
       pa ndonjë vështirësi me tapi, mbasi këto sillnin rritjen e të
       ardhurave edhe për vetë spahiun.
       Por qysh gjatë shek. XVIII, me shthurjen e vazhdueshme të
       regjimit të timareve, mundësia për të zgjeruar bashtinën
       individuale mori fund për fshatarët, sepse tokat "vakante"
       filluan të binin në duart e bejlerëve çifligarë. Fshatarët e
       vegjël, që mbetën me toka të pakëta, u detyruan ose të
       vendoseshin në çifligjet e bejlerëve feudalë, ose të kërkonin
       burime jetese suplementare. Meqenëse zgjedhja feudale në
       çifligje ishte shumë e rëndë, fshatarët e varfër përpiqeshin me
       çdo kusht t'i shmangeshin kthimit të tyre në bujq-çifçinj. Por
       edhe nëpër qytete, fronti i punës ishte shumë i kufizuar qoftë
       për nivelin jo aq të zhvilluar të ekonomisë monetare, qoftë për
       pengesat që vinin nga regjimi feudal esnafor. Për këto arsye,
       deri në vitet 40, burimet suplementare të jetesës fshatarët e
       vegjël i siguronin, në një masë të kufizuar, me anën e
       mercenarizmit, kurse shumica e tyre dërrmuese me anën e një
       veprimtarie të dytë ekonomike. Këtë veprimtari suplementare
       ekonomike ata e zhvillonin brenda ose jashtë fshatit, brenda ose
       jashtë sferës bujqësore. Për fshatarët e vegjël që zotëronin pak
       dynymë tokë shpeshherë të ardhurat nga veprimtaria suplementare
       zinin vendin e parë në buxhetin e varfër të familjes. Sipas
       veprimtarisë së dytë që zhvillonin, fshatarët e varfër kishin
       fituar tiparet e reja social-ekonomike. Një pjesë e tyre ishte
       kthyer në paraqendarë - fshatarë, të cilët pjesën e tokës që u
       nevojitej e merrnin me qira nga pronarët çifligarë duke u kthyer
       kështu në gjysmëpronarë dhe gjysmëbujq. Një pjesë tjetër qe
       kthyer në argatë (fshatarë gjysmëpronarë e gjysmëpunëtorë), të
       cilët largoheshin gjatë disa muajve të vitit nga toka e tyre e
       pamjaftueshme dhe punonin me mëditje pranë ekonomive të tjera
       bujqësore, si druvarë, shataxhinj, lamaxhinj, kosaxhinj,
       belaxhinj, kazmaxhinj, sharrëxhinj etj. Krahas tyre në fshatin
       shqiptar kishte edhe fshatarë-zejtarë, të cilët pranë ekonomisë
       së vogël bujqësore organizonin brenda në familje një punishte të
       vogël zejtare për prodhime artikujsh të caktuar të destinuar për
       treg?. Kishte më në fund edhe një kategori tjetër banorësh të
       fshatit, fshatarët-kurbetlinj, të cilët nevojat e tyre i
       plotësonin me të ardhurat që një ose dy nga anëtarët e familjes
       u dërgonin nga kurbeti qytetar, brenda ose jashtë vendit, ku ata
       qëndronin për periudha të gjata dhe punonin si punëtorë, si
       zejtarë ose si tregtarë.
       Diferencimi i radhëve të fshatarësisë tregonte se ekonomia
       natyrore, mbështetja e rendit feudal, tashmë kishte hyrë në
       rrugën e shthurjes së shpejtë. Masa të konsiderueshme fshatarësh
       kishin filluar të shisnin në treg jo vetëm prodhimet e tyre
       bujqësore, blegtorale, zejtare, por në mjaft raste, siç ndodhte
       me argatët ose kurbetlinjtë, edhe fuqinë e tyre të punës.
       Heqja e regjimit feudal-ushtarak, sanksionimi i pronësisë
       tokësore çifligare, lënia e lirë e çmimeve të tregut, rritja e
       vazhdueshme e peshës së taksave dhe vendosja e shërbimit të
       gjatë ushtarak e shpejtuan më tej procesin e varfërimit të
       fshatarëve. Ky varfërim e rriti numrin e prodhuesve të vegjël,
       të cilët, për të siguruar burime të tjera jetese, ishin gati të
       shisnin kudo fuqinë e tyre të punës. Si rrjedhim, pas viteve 40,
       zhvillimi i tregut të brendshëm të fuqisë punëtore u krye me
       ritme më të shpejta.
       Tani që mundësitë për të rritur tokën pa blerje u prenë dhe
       kërkesat fiskale shtetërore u shtuan, fshatarët u detyruan t'i
       kushtonin më tepër kujdes edhe shfrytëzimit të ekonomisë së
       tyre. Kjo solli rritjen, ndonëse me ritme të ngadalshme, të
       prodhimit bujqësor dhe të kontaktit të fshatarëve me tregun. Pas
       viteve 40 fshatarët filluan të vinin gjithnjë e më shpesh në
       qytet për të shitur prodhimet e tyre. Tani atyre u nevojiteshin
       të holla më tepër se më parë për të paguar taksat shtetërore që
       erdhën duke u shtuar, qoftë për të blerë artikuj industrialë për
       të cilat tani kishin nevojë më tepër se më parë.
       Zgjerimi i lidhjeve të fshatit me qytetin i dha gjithashtu hov
       prodhimit zejtar. Hov morën sidomos zejtaritë që përpunonin
       prodhimet e fshatarëve (lëkurë, lesh, li, pambuk, mëndafsh,
       ullinj, duhan), po edhe zejtaritë që prodhonin artikuj për
       fshatin (vegla, enë, veshje, mbathje, pajime të ndryshme). Kjo
       solli rritjen e numrit të zejtarëve dhe të tregtarëve. Nga viti
       1842 në vitin 1888 numri i punishteve zejtare dhe i dyqaneve
       tregtare në qytet u rrit: në Shkodër nga 2 600 në 3 500, në
       Prizren nga 950 në 1 560, në Korçë nga 480 në 840, në Berat nga
       680 në 820, në Elbasan nga 580 në 730, në Tiranë nga 610 në 720,
       në Tetovë nga 450 në 610, në Prishtinë nga 380 në 530 etj. Një
       rritje të tillë patën të gjitha qytetet e vendit duke përfshirë
       këtu edhe qytetet e vogla (për shembull, brenda të njëjtës
       periudhë numri i dyqaneve u rrit në Përmet nga 84 në 188, në
       Gostivar nga 40 në 97, në Starovë nga 45 në 85, në Peqin nga 48
       në 96, në Tepelenë nga 15 në 45 etj.). Veç kësaj, në çdo krahinë
       fushore ose malore lindi tregu lokal ku fshatarët vinin çdo
       javë, ditën e pazarit, për të shitur prodhimet e tyre dhe për të
       blerë sendet e nevojshme. Disa nga këto qendra të vogla, të
       cilat në vitet 40 e ruanin akoma karakterin e fshatit, si Fieri,
       Lushnja, Ballshi, Këlcyra, Frashëri, Kukësi, Shijaku, tani
       kishin me dhjetëra dyqane zejtarie e tregtie.
       Depërtimi me ritme më të shpejta i ekonomisë monetare në fshat u
       pasqyrua gjithashtu me rritjen e marrëdhënieve të shkëmbimit me
       vendet e huaja. Brenda 50 vjetëve (që nga viti 1842 deri në
       vitin 1892) lëvizja tregtare u rrit afërsisht katër herë. Si dhe
       më parë, ajo filloi të zhvillohej kryesisht me anën e detit.
       Numri i anijeve që preknin skelat shqiptare erdhi gjithnjë duke
       u rritur. Nga rreth 160 ngarkesa e shkarkesa anijesh në vit që
       kryheshin në mesin e shekullit, numri i tyre arriti, në fund të
       shekullit, në rreth 400. Nga interesi që paraqisnin tani viset
       shqiptare për tregun evropian, anijet e shoqërive të mëdha të
       lundrimit të Austrisë e të Italisë, siç ishin "Llojdi", "Pulia"
       (Puglia), "Adria" filluan të frekuentonin rregullisht, një herë,
       pastaj dy herë dhe më tutje tri herë në javë skelat e
       Shëngjinit, të Durrësit, të Vlorës e të Sarandës. Madje qysh në
       vitet 50 e 60 edhe familjet reshpere shkodrane Daragjati, Bianki
       dhe Muzhani blenë me fondet e tyre anije me avull, me të cilat
       kryenin lundrime tregtare të rregullta midis skelave shqiptare
       dhe skelave të Adriatikut.
       Një zhvillim relativisht të madh mori gjatë kësaj periudhe edhe
       lëvizja tregtare me viset e brendshme të Gadishullit Ballkanik,
       e cila, edhe pse kryhej gjithnjë me karvane kuajsh, kishte
       përsëri leverdi për tregun e brendshëm shqiptar. Lidhjet
       gjithnjë e më të shpeshta të fshatit me tregun i tregon sidomos
       rritja e vëllimit të artikujve bujqësorë e blegtoralë, nga rreth
       6 milionë franga ari më 1850 në afërsisht 12 milionë franga ari
       më 1898, që eksportoheshin nga skelat shqiptare në tregjet
       evropiane. Atë e tregon gjithashtu lista gjithnjë në rritje e
       artikujve që importoheshin nga tregjet e huaja, të cilat vinin
       nga jashtë ose në gjendje të gatshme (vajguri, sheqer, kafe,
       pëlhura, vegla, armë, llamba, sapunë, kinkaleri etj.) ose si
       lëndë e parë dhe përpunoheshin nga zejtarët vendas (hekur,
       çelik, plumb, kallaj, zink, lëkurë, stofë etj).
       Zhvillimi i tregut të brendshëm solli si kudo edhe në Shqipëri
       nevojën e veprimeve më të lehta financiare dhe të lëvizjes më të
       shpejtë të mallrave. Nën ndikimin e këtyre nevojave, filluan të
       ngrihen dhoma e tregtisë, gjykata tregtare, zyra postare dhe
       agjenci lundrimi. Qysh në vitet 80, Banka Perandorake Osmane
       çeli degë të saj në qendrat e katër vilajeteve, të cilat nga ana
       e tyre krijuan korrespondentë bankarë në qytetet e tjera të
       vendit. Në të njëjtën kohë u ngritën në të gjitha qendrat e
       sanxhakëve dhe të kazave degë ose arka të Bankës Bujqësore
       osmane (Ziraat Bankasi), të cilat kryenin edhe veprime krediti.
       Gjithashtu krijuan agjenci në Shkodër, në Durrës e në Vlorë edhe
       disa nga shoqëritë e mëdha të sigurimeve të Triestes e të
       Venedikut. Nga 2 shtete të huaja që kishin më 1840 konsullata në
       viset shqiptare (Franca, Anglia), në fund të shek. XIX kishin
       konsullatat e tyre në këto vise 9 shtete (Franca, Anglia,
       Austria, Italia, Rusia, Greqia, Serbia, Rumania, Mali i Zi). Që
       nga pjesa e fundit e shek. XIX, nën presionin e kërkesave të
       reshperëve shqiptarë, u dukën edhe hapat e parë në ndërtimin e
       rrugëve të komunikacionit, nga të cilat patën një farë interesi
       rrugët e qerreve që lidhën Shkodrën me Lezhën e Shëngjinin,
       Tiranën me Durrësin e Kavajën, Sarandën dhe Gjirokastrën me
       Janinën, Manastirin me Korçën dhe Janinën, Elbasanin me Kavajën
       e Durrësin. Gjatë viteve 70 u ndërtua gjithashtu hekurudha
       Selanik-Shkup-Mitrovicë, e cila kalonte përmes viseve të
       Kosovës.
       Shthurjen gjatë kësaj periudhe me ritme më të shpejta të
       ekonomisë natyrore dhe zhvillimin e mëtejshëm të tregut të
       brendshëm e tregon më në fund ngritja e dyqaneve tregtare dhe e
       punishteve zejtare nëpër fshatrat e vendit. Në vitet 40 të tilla
       dyqane jashtë qyteteve ishin shumë të rralla, gjë që ndodhte
       pjesërisht edhe nga pasiguria që sundonte në këto vise.
       Gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX, edhe pse pasiguria nuk u
       likuidua plotësisht, numri i tyre erdhi vazhdimisht duke u
       rritur, në mënyrë të veçantë në ato krahina të Shqipërisë së
       Jugut ku ekonomia monetare kishte depërtuar me ritme më të
       shpejta se gjetkë. Sipas njoftimeve zyrtare turke, në vitet 80
       kishte jashtë qyteteve: në kazanë e Korçës me 168 fshatra 1 175
       dyqane, në atë të Beratit me 175 fshatra 360 dyqane, në kazanë e
       Përmetit me 140 fshatra 340 dyqane, në atë të Gjirokastrës me 62
       fshatra 240 dyqane, në atë të Delvinës me 130 fshatra 140
       dyqane, në kazanë e Vlorës me 64 fshatra 45 dyqane, në atë të
       Tepelenës me 61 fshatra 35 dyqane. Rrjeti i dyqaneve u ngrit,
       ndonëse me përpjestime më të vogla, edhe në vise të tjera të
       vendit. Për shembull, po atë vit kishte: në kazanë e Peqinit me
       97 fshatra 80 dyqane, në atë të Dibrës së Epërme me 142 fshatra
       76 dyqane, në kazanë e Dibrës së Poshtme me 38 fshatra 25
       dyqane, në kazanë e Elbasanit me 97 fshatra 20 dyqane, në atë të
       Matit me 33 fshatra 15 dyqane, në atë të Gramshit me 66 fshatra
       5 dyqane etj.
       Shtrirja e rrjetit të tregtisë në fshat i dha një shtytje të
       madhe forcimit të lidhjeve ekonomike midis tregjeve lokale dhe
       qyteteve kryesore, njëkohësisht edhe midis vetë qyteteve
       kryesore të vendit. Me gjithë pengesat që vinin nga vështirësitë
       e komunikacionit dhe nga pasiguria e qarkullimit, qendrat
       kryesore ekonomike të vendit tashmë u lidhën me njëra-tjetrën
       ose drejtpërdrejt, ose tërthorazi, duke u kthyer në hallka të
       veçanta të tregut të brendshëm kombëtar. Si rezultat i këtij
       zhvillimi, gjatë kësaj periudhe u formua bashkësia e jetesës
       ekonomike në viset shqiptare.
       #Post#: 251--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:13 am
       ---------------------------------------------------------
       Punishtet manifakturore dhe fabrikat e para
       Zhvillimi i ekonomisë monetare dhe shthurja e disiplinës
       esnafore i dhanë një shtytje shtimit të prodhimit të punishteve
       zejtare. Ky proces pushtoi sidomos punishtet zejtare të
       këpucëve, të opingave, të lëkurëve, të shajakëve, të qilimave,
       të armëve, të argjendarisë, të qëndistarisë etj. Rreth mesit të
       shek. XIX në Shkodër, Prizren, Berat, Elbasan, Korçë e gjetkë
       kishte mjaft punishte ku punonin 5 deri 10 krahë pune, madje në
       disa prej tyre deri në 15 krahë pune. Në këto punishte procesi i
       prodhimit vijoi të kryhej, si edhe më parë, me po ato vegla
       dore, por tani mori një përmbajtje të re social-ekonomike. Si
       trajtimi i krahëve të punës, ashtu dhe shitja e prodhimeve të
       tyre, nuk vareshin më nga disiplina esnafore, por nga ligjet e
       tregut të lirë. Kallfa dhe çiraku i djeshëm u kthyen në një
       shitës të "lirë" të krahut të tyre të punës, kurse mjeshtri
       zejtar në një pronar i plotë i mjeteve të prodhimit. Si
       rrjedhim, pas viteve 40 në gjirin e punishteve të mëdha zejtare
       filluan të lindnin, ku më parë e ku më pas, elementet e para të
       marrëdhënieve të ekonomisë së tregut.
       Por në punishtet e mëdha zejtare të kësaj periudhe mbeti për
       disa kohë në fuqi ndarja e mëparshme e punës. Procesi i
       kooperimit të thjeshtë hyri me vështirësi në gjirin e tyre.
       Megjithatë, nën nxitjen e konkurrencës së lirë, që u zhvillua
       gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX, qoftë midis prodhimeve të
       zejtarëve lokalë, qoftë midis tyre dhe prodhimeve evropiane, nga
       radhët e borgjezisë tregtare dolën nisma për të ngritur punishte
       manifakturore me një bazë teknike më të përparuar se ajo e
       punishteve zejtare. Filluan të duken makineritë e para të sjella
       nga jashtë për punimin e lëndës së parë vendase. Nga vitet 70 të
       shek. XIX lindën elementet e para të industrisë me motor, u
       ngritën ndërmarrjet industriale të mekanizuara (fabrikat), që
       punonin me fuqi motorike. Por këto ndërmarrje kishin më shumë
       pamjen e punishteve të zgjeruara me disa makina. Të tilla qenë
       për shembull flandrat për përpunimin dhe endjen e mëndafshit, që
       tregtari shkodran Filip Parruca solli qysh në vitin 1860 nga
       Italia, filatura mekanike me avull që sollën nga jashtë
       afërsisht në atë kohë vëllezërit Bianki në Shkodër, makinat e
       dorës për përpunimin e gajtanëve ose çarqet për prodhimin e
       shiritave, që disa pronarë punishtesh sollën gjithashtu nga
       jashtë pak vite më vonë. Por ndërmarrjet më të rëndësishme të
       industrisë në Shkodër ishin fabrika e sapunit (e ndërtuar nga
       Stefan Bianki dhe Engjëll çoba, e cila prodhonte afër 180 tonë
       sapun në vit), fabrika e makaronave, ajo e brezave, e tisazhit,
       e cigareve (ku punonin mbi 100 punëtore), fabrika e tullave,
       mullinjtë e blojes me fuqi motorike, shtypshkronja, fabrika e
       uthullës dhe e verës, një kantier i vogël për ndërtimin e
       riparimin e barkave, furra moderne Hofman etj. Në Ulqin ishin
       ngritur kantieret e ndërtimit të anijeve, në njërin prej të
       cilëve punonin deri në 50 punëtorë.
       Në qendrat e tjera të vendit lindën gjithashtu ndërmarrjet e
       para industriale për përpunimin e artikujve të konsumit, si
       fabrika mielli, vaji, sapuni, të pëlhurave, të cigareve, të
       lëkurës, të tisazhit etj. Më 1870 u ndërtuan në Korçë dy furra
       moderne për prodhimin e gëlqeres, një mulli drithi me kapacitet
       bluarjeje 150 kv në 24 orë, një fabrikë miellit etj. Në fundin e
       shek. XIX u ndërtuan në Prishtinë dy fabrika mielli dhe disa
       mullinj me motorë, ndërsa në viset e tjera të vilajetit të
       Kosovës u ngritën një fabrikë sapuni, një sharrë mekanike për
       përpunimin e drurit (me kapital shqiptaro-gjerman), fabrika e
       birrës, e miellit, e tullave dhe e tjegullave; në Tetovë ishte
       ngritur fabrika e gajtanit, 15 punishte për prodhimin e
       pëlhurave dhe fabrika e miellit (e ndërtuar nga një firmë
       hungareze); në Prizren dhe në Plevlje kishte dy fabrika të tjera
       gajtani. Në Durrës ishte ngritur një sharrë mekanike (që i
       përkiste një shoqërie franceze) dhe disa mullinj me fuqi
       motorike; në Vlorë ishte ngritur industria nxjerrëse e bitumit
       të Selenicës, kriporja, një poçeri (ku punonin më shumë se 100
       punëtorë), disa fabrika të kohës për prodhimin e vajit; në
       Elbasan ishin ndërtuar dy presa moderne dhe një makinë
       hidraulike për prodhimin e vajit, një fabrikë sapuni, fabrika e
       duhanit dhe ajo e miellit; në Gjirokastër ishte ngritur fabrika
       e përpunimit të lëkurës; në Kavajë kishte kripore, punishte të
       qeramikës, dy mullinj me fuqi motorike; në Prevezë u ngrit një
       fabrikë sapuni etj.
       Gjatë kësaj periudhe u dukën edhe investimet e huaja, të cilat u
       kufizuan vetëm në sferën e shfrytëzimit të minierave dhe të
       pyjeve. Qysh më 1875 Shoqëria angleze "Mejers" (Mayers) mori për
       shfrytëzim minierat e serës në Selenicë; më pas (më 1891) këtë
       koncesion e mori nga Shoqëria "Mejers", një shoqëri frënge, e
       formuar në Paris posaçërisht për shfrytëzimin e kësaj miniere
       (Société des bitumes de Selenitza). Më 1904
       Shoqëria italiane "Firpo e Berberis" mori për shfrytëzim pyjet e
       Thumanës afër Durrësit dhe solli këtu sharra mekanike moderne.
       Më 1910 Shoqëria tjetër italiane "Vismara" filloi, gjithashtu,
       me anën e sharrave moderne shfrytëzimin e pyjeve të Mirditës. Në
       vitet e fundit të sundimit osman u ngritën nga investitorë të
       huaj një fabrikë makaronash në Shkodër, një fabrikë vaji në
       Vlorë etj.
       Ngritja e fabrikave, sado që u krye me ritme të ngadalshme,
       tregonte se Shqipëria kishte hyrë në rrugën e lindjes së
       ndërmarrjeve kapitaliste. Megjithëse me një teknikë më të
       përparuar, të gjitha këto fabrika kishin pa përjashtim një
       kapacitet të vogël prodhimi dhe secila kishte një numër të
       kufizuar punëtorësh, madje disa prej tyre më pak se punishtet e
       mëdha zejtare. Pesha e prodhimit të tyre industrial, së bashku
       me atë të punishteve manifakturore, zinte një vend fare të
       parëndësishëm kundrejt prodhimit që dilte nga duart e zejtarëve
       të vegjël, të cilët mbushnin si edhe më parë tregjet lokale të
       vendit. Veç kësaj, megjithëse borgjezia reshpere zotëronte fonde
       monetare të mëdha dhe ndonëse kishte një treg të lirë krahësh
       pune, as fabrikat e reja, as punishtet manifakturore nuk e
       rritën më tej prodhimin dhe nuk u kthyen në industri moderne.
       Për më tepër, disa prej tyre e pushuan pas disa kohësh
       veprimtarinë ekonomike. Arsyeja kryesore e zhvillimit shumë të
       ulët të prodhimit industrial kapitalist në Shqipëri qe varfërimi
       me ritme shumë të shpejta që i shkaktuan tregut të brendshëm,
       nga njëra anë sistemi fiskal parazitar i sunduesit osman, nga
       ana tjetër vërshimi i pandalshëm i mallrave të huaja të vendeve
       të zhvilluara të Evropës.
       çdo vit me miliona groshë mblidheshin në formë taksash nga
       Shqipëria dhe merrnin rrugën e Stambollit, ndërsa në vend
       shpenzoheshin shuma tepër të pakëta vetëm për mbajtjen e
       administratës shtetërore. Kështu, për shembull, në vitin 1888,
       sipas të dhënave të salnamesë osmane për vilajetin e Manastirit,
       nga tre sanxhakët shqiptarë të këtij vilajeti (sanxhakët e
       Korçës, të Elbasanit dhe të Dibrës) shuma e taksave të vjela
       ishte 13,8 milionë groshë, kurse pjesa e shpenzuar në vend vetëm
       3,7 milionë groshë. Po kështu ndodhte edhe në viset e tjera.
       Sipas salnamesë turke për vilajetin e Janinës, në vitin 1900 në
       sanxhakët e Gjirokastrës, të Beratit e të Prevezës u grumbulluan
       atë vit 16,4 milionë groshë dhe u shpenzuan në vend vetëm 2,7
       milionë groshë. Kjo grabitje e vazhdueshme, e cila bëhej në
       kurriz të shtresave të gjera të popullsisë, që ishin pothuajse
       të vetmit kontribuesë të buxhetit turk dhe konsumatorë kryesorë
       të prodhimeve industriale, solli si pasojë dobësimin e
       vazhdueshëm të tregut të brendshëm shqiptar.
       Faktori tjetër që shpuri në dobësimin e tregut të brendshëm
       shqiptar ishte konkurrenca e mallrave evropiane, të cilat në
       bazë të kapitulacioneve hynin në Shqipëri me një tagër tepër të
       ulët doganor. Si rrjedhim i këtyre faktorëve, prodhimi i
       punishteve zejtare e manifakturore lokale, duke mos qenë në
       gjendje t'i bënte ballë konkurrencës së prodhimeve industriale
       të huaja, hyri në një krizë të rëndë, e cila e çoi në një rënie
       të vazhdueshme. Goditjen e parë e pësuan prodhimet e tekstileve,
       siç qenë tekstilet e linjta, të leshta dhe të mëndafshta. Me
       vërshimin e mallrave të huaja, eksportimi i këtyre prodhimeve
       nga Shqipëria u ndërpre, madje këto prodhime filluan të mos
       gjenin treg as brenda vendit. Si pasojë, filandrat dhe
       makineritë, që u sollën në vitet 60-80 në Shkodër, në Korçë e në
       Berat për prodhimin e tekstileve të leshta e të mëndafshta
       filluan të mbylleshin njëra pas tjetrës. Në fillim të shek. XX
       jetonte ende prodhimi i vogël i grave shtëpiake (shajaku në
       Korçë e në Berat, mëndafshi në Tiranë e në Shkodër), por edhe
       këtu ky prodhim ishte në rënie të plotë. Për të njëjtat arsye,
       rënia që ishte shfaqur qysh më parë në prodhimin e armëve të
       zjarrit (pushkë, kobure, fishekë) tani u thellua më tej. Pas
       mesit të shek. XIX zejtarët armëtarë, që mbushnin ende pazaret e
       Shkodrës, të Prizrenit dhe të Elbasanit nuk i prodhonin më të
       gjitha pjesët e armëve. Disa prej tyre, siç qenë për shembull
       tytat e pushkëve e të kobureve, filluan t'i sillnin nga jashtë.
       Por edhe kjo nuk vijoi gjatë. Me vërshimin në Shqipëri të armëve
       martina, më të lira dhe më moderne, prodhimi vendas i pushkëve e
       i kobureve, me gjithë traditat e lashta, ra përfundimisht,
       derisa u zhduk fare gjatë çerekut të fundit të shek. XIX. Gjatë
       kësaj periudhe filloi të binte edhe zejtaria e tabakëve, e cila
       gjithashtu nuk qe më në gjendje t'i konkurronte nga çmimi
       lëkurët e regjura në fabrikat moderne evropiane. Këtë fat pësuan
       edhe degë të tjera, siç qenë zejtaritë e argjendarëve, të
       remtarëve, të drugdhendësve etj.
       Nga ana tjetër, me vërshimin e mallrave të huaja dhe me rrënimin
       e punishteve të vendit, u përmbys raporti që ekzistonte më parë
       në bilancin e tregtisë së jashtme të viseve shqiptare.
       Gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX vëllimi i mallrave të
       importuara nga tregjet evropiane erdhi duke u rritur. Në listat
       e tyre tani bënin pjesë edhe artikuj të cilët më parë
       prodhoheshin nga zejtarët shqiptarë, madje edhe artikuj të cilët
       më parë figuronin në listat e mallrave që eksportonte Shqipëria
       (fije mëndafshi, fije pambuku, stofra të leshta, pëlhura
       mëndafshi, enë shtëpiake, lëkurë të punuara, shuall e këpucë,
       armë e barut, brava e gozhdë, feste e breza, kazma e lopata
       etj.). Për më tepër, në listën e mallrave që tani eksportoheshin
       nuk figuronin më si dikur artikuj të përpunuar dhe aq më pak
       mallra të gatshme, por vetëm bagëti të imëta e të trasha, shumë
       pak prodhime bujqësore dhe kryesisht lëndë të para në gjendje
       natyrore (lesh, lëkurë, duhan, ullinj, dyllë i papunuar etj.).
       Diferenca midis importimeve dhe eksportimeve erdhi kështu
       vazhdimisht duke u rritur. Në fund të shek. XIX vlefta e
       mallrave të importuara nga skelat bregdetare ishte tri herë më e
       madhe se ajo e mallrave të eksportuara (më 1898 nga skelat e
       Shqipërisë u importuan mallra me një vleftë prej 34 milionë
       franga ari, kurse vlefta e mallrave të eksportuara ishte rreth
       12 milionë franga ari). Ky deficit i theksuar që vazhdoi me
       dhjetëra vjet e varfëroi edhe më shumë pasurinë monetare të
       vendit. Shterrimin e plotë të kësaj pasurie e frenuan deri në
       një farë shkalle vetëm dërgesat periodike valutore të
       kurbetlinjve (emigrantëve) shqiptarë, që punonin në vise të
       huaja dhe që i kishin lënë familjet në Shqipëri.
       Karakteri parazitar i administratës osmane dhe konkurrenca
       tregtare e shteteve evropiane, duke varfëruar sistematikisht
       pasurinë monetare vendase, e dobësuan thellësisht fuqinë blerëse
       të masave popullore dhe krijuan kështu një situatë mbytëse për
       zhvillimin e industrisë kombëtare shqiptare. Për këtë arsye
       trojet shqiptare mbetën deri në fund të sundimit osman pa asnjë
       industri të zhvilluar.
       Më 1912 në trojet e trungut etnik shqiptar kishte, përveç
       punishteve manifakturore, shumë pak fabrika të vogla me motorë:
       Mullinj drithi ……………………. 26 njësi
       Fabrika vaji ……………………... 4 "
       Fabrika sapuni ………………….. 2 "
       Fabrika lëkurësh ………………... 2 "
       Fabrikë tisazhi ………………….. 1 "
       Fabrika cigaresh ………………... 2 "
       Fabrikë makaronash ……………. 1 "
       Shtypshkronja …………………... 5 "
       Sharra mekanike ………………... 7 "
       50 "
       Të gjitha këto fabrika kishin pa përjashtim një kapacitet shumë
       të kufizuar prodhimi. Numri i punëtorëve të këtyre njësive ishte
       gjithashtu fare i vogël. Në secilën prej tyre punonin 3-15
       punëtorë dhe fare rrallë mbi 16 punëtorë, kurse numri i tyre i
       përgjithshëm llogaritej në disa qindra punëtorë. Si përfundim,
       marrëdhëniet karakteristike për ekonominë e tregut në u dukën
       Shqipëri jo aq në rritjen e ndërmarrjeve moderne kapitaliste,
       por kryesisht në veprimin e ligjeve të ekonomisë së tregut.
       #Post#: 252--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:14 am
       ---------------------------------------------------------
       Struktura shoqërore e qyteteve
       Ekonomia e re e tregut, që lindi në Shqipëri gjatë shek. XIX
       solli ndryshime në strukturën shoqërore të qyteteve. Por për
       shkak të ruajtjes së strukturës shtetërore feudale të
       Perandorisë Osmane, e cila qëndronte në fuqi vetëm në saje të
       dhunës, qytetet shqiptare nuk u çliruan dot nga zgjedha e
       shtresës së vjetër feudale sunduese. Përfaqësuesit kryesorë të
       saj, funksionarët e lartë të administratës shtetërore, shtresat
       e sipërme të klerit islamik dhe feudalët e fuqishëm derebej, të
       shkëputur si edhe më parë nga sfera e prodhimit, vijuan të
       grabisnin popullsinë dhe arkën e shtetit me anën e dhunës, të
       arbitraritetit, të mashtrimit dhe të spekulimeve. Për këtë arsye
       ata nuk ishin aspak të interesuar për ta ndryshuar strukturën
       ekonomike, shoqërore e politike të Perandorisë Osmane. Në
       kushtet e reja të krijuara nga veprimi i ligjeve ekonomike
       kapitaliste, karakteri parazitar i tyre u bë më i theksuar.
       Nga pjesëtarët e klasës së vjetër sunduese qenë prekur vetëm
       krerët e feudalizuar të esnafeve, të cilët, me heqjen e
       monopolit esnafor, humbën bazën e tyre ekonomike, si rrjedhim
       burimin e pushtetit të tyre të dikurshëm. Deri në vitet 60 ata
       vazhduan të bënin pjesë në shtresat e larta të popullsisë
       qytetare, vetëm për hir të traditës shekullore ose përkrahjes
       politike që Porta e Lartë u detyrua t'u jepte për të shuar
       trazirat e shkaktuara prej tyre.
       Borgjezia tregtare, sidomos reshperët e mëdhenj, me rritjen e
       mëtejshme të tregtisë grosiste, u fuqizuan më shumë. Me krizën
       që shkaktoi ndër prodhuesit shqiptarë vërshimi i mallrave të
       huaja, edhe burimi tjetër i fitimit të tyre, fajdeja, erdhi
       gjithashtu duke u rritur (në vitet 80 në tregun e Shkodrës
       fajdeja kapte normalisht 50-60%). Në qytetet e pajisura me
       garnizone ushtarake reshperët nxorën fitime të mëdha edhe nga
       kontratat për furnizimin e ushtrisë me ushqime, veshmbathje e
       pajime të ndryshme. Në tregjet kryesore të vendit ata futën nën
       varësinë e tyre shumë nga zejtarët e vegjël dhe nga gratë
       shtëpiake, të cilat tani përpunonin lëndën e parë vendase të
       grumbulluar prej reshperëve dhe të destinuar për eksport (lesh,
       lëkurë, mëndafsh, bimë, fruta etj.). Reshperët u pajisën me
       anije lundrimi (12 anije deri më 1912) dhe përqendruan në duart
       e tyre kapitale tregtare e monetare të mëdha. Por kjo pjesë e
       borgjezisë, në kushtet e arbitraritetit të administratës osmane
       dhe të zhvillimit të dobët të tregtisë, nuk arriti të kalonte
       kapitalet e saj nga sfera e qarkullimit në atë të prodhimit,
       mbeti e lidhur deri në fund të sundimit osman me veprimtarinë
       tregtare e kamatare, duke i akorduar kredi edhe vetë financës
       shtetërore lokale. Veç kësaj, me hyrjen gjithnjë e më shumë të
       tokës në sferën e qarkullimit të mallrave, një pjesë e
       tregtarëve u bënë njëkohësisht pronarë çifligjesh, duke u kthyer
       kështu në një borgjezi reshpero-çifligare.
       Forca e re shoqërore që lindi në këtë kohë, borgjezia
       industriale, për shkak të klimës mbytëse që sundoi për
       zhvillimin e ekonomisë së tregut, sidomos pas viteve 70, pati
       deri në fund të sundimit osman një peshë të parëndësishme.
       Me zhvillimin e ekonomisë së tregut filloi të shfaqej në viset
       shqiptare edhe një shtresë tjetër shoqërore, punëtorët,
       bërthamën e së cilës e përbënin mëditësit e thjeshtë që punonin
       në fabrikat, minierat, kriporet, anijet, sharrat dhe punishtet e
       ndryshme. Por në radhët e kësaj shtrese shoqërore hynin edhe
       prodhuesit e tjerë të qytetit, siç ishin kallfët, çirakët,
       shegertët, muratorët, qiraxhinjtë, hamejtë, druvarët, prodhuesit
       e vegjël të pazarit e të shtëpisë që punonin për reshperët e
       mëdhenj dhe, së bashku me ta, shtresa e të papunëve. Punëtorët e
       të gjitha kategorive punonin pa përjashtim deri 14 orë në ditë
       dhe merrnin një pagë shumë të ulët, që shpesh jepej në formën e
       qesimit. Deri në fund të sundimit osman nuk doli asnjë
       legjislacion që të mbronte të drejtat më elementare të
       punëtorëve.
       Me gjithë pasojat që pati për prodhimim e vogël vërshimi i
       mallrave të huaja, masën dërrmuese të popullsisë së qyteteve e
       formonin, si edhe më parë, zejtarët e tregtarët e vegjël. Edhe
       pse disa nga zejtaritë e vjetra u zhdukën nga pazaret e qyteteve
       ose ishin në rënie të plotë, forcimi i vazhdueshëm i lidhjeve të
       fshatit me qytetin u dha mundësi zejtarëve që merreshin me
       veshmbathjet fshatare t'i shpëtonin rrënimit ekonomik (zejtarët
       që prodhonin tirqe, shallvare, poture, kallca, opinga, breza,
       qeleshe etj.). Veç kësaj, në disa degë të prodhimit zejtar
       artikujt evropianë nuk arritën ta konkurronin prodhimin vendas,
       i cili shitej më lirë se prodhimi i huaj (prodhimet e remtarëve,
       të farkëtarëve, të poçarëve, të saraçëve, të këpucëtarëve etj.).
       Më në fund, rritja e kërkesave të vetë popullsisë qytetare solli
       në disa fusha shtimin e numrit të zejtarëve (rrobaqepës,
       marangozë, furrxhinj, sheqerxhinj, sahatçinj etj.). Zhvillimi i
       tregut të brendshëm, vërshimi i mallrave të huaja dhe zhvillimi
       i jetës qytetare sollën nga ana e tyre rritjen e mëtejshme të
       dyqaneve të tregtarëve të vegjël dhe të lokaleve të shërbimit
       social (hotele, hane, restorante, pijetore etj.). Por rritja e
       numrit të zejtarëve të vegjël nuk tregonte aspak lulëzimin e
       tyre ekonomik. Sikurse shënonte një udhëtar i huaj, që kaloi në
       Shqipëri më 1910, shumica e zejtarëve ishte e zhytur në varfëri
       të thellë dhe qëndronte në dyqanet e veta vetëm sepse nuk gjente
       punë tjetër.
       Megjithëse ekonomia feudale ishte shthurur, sundimtari osman
       vijonte ta ruante të paprekur sistemin politik e shtetëror
       feudal. Ndërsa zhvillimi ekonomik e shoqëror i vendit kërkonte
       shkëputjen e viseve shqiptare nga grabitja sistematike e huaj,
       sundimtari osman përpiqej ta forconte më tej shtypjen e vet
       shekullore në Shqipëri.
       #Post#: 253--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:14 am
       ---------------------------------------------------------
       3. DEPËRTIMI I EKONOMISË SË TREGUT NË FSHAT
       Rritja dhe copëzimi i pronës çifligare
       Në fillim të viteve 40 timari feudal turk zyrtarisht nuk
       ekzistonte më në Perandorinë Osmane. Ai ishte suprimuar me ligj
       nga Porta e Lartë qysh në vitin 1834. Në të vërtetë, timari
       ishte zhdukur nga tokat më pjellore të viseve shqiptare, të
       cilat kishin hyrë në sistemin e çifligut, përpara se të hiqej
       zyrtarisht. Timari qëndronte ende vetëm në fshatrat me toka buke
       të pakëta, por edhe këtu zotëruesit e tyre, spahinjtë, në
       shumicën e rasteve ishin kthyer prej kohësh në feudalë-derebej.
       Si të tillë ata i ruanin pozitat sunduese vetëm në saje të
       përkrahjes që u detyrua t'u jepte sulltani me anën e sistemit të
       "harxheve". Sipas këtij sistemi, feudalët spahinj gëzonin të
       drejtën në kohë lufte të rekrutonin kundrejt "harxheve"
       (shpërblimeve) mercenarë për në luftë dhe në kohë paqeje të
       vilnin, kundrejt një shume të caktuar, taksat shtetërore brenda
       timarit të tyre.
       Megjithatë, pas vitit 1834 spahinjtë nuk u ngjanin atyre të
       shekujve të kaluar, pasi tani nuk e gëzonin tesarrufin
       (zotërimin) mbi tokat e fshatarit. Si rrjedhim ata e kishin
       humbur zotërimin feudal mbi tokën. Por edhe pse e humbën
       tesarrufin, spahinjtë derebej, duke u mbështetur në forcat e
       tyre të armatosura dhe në përkrahjen e Portës së Lartë, vijuan
       të ushtronin pushtet mbi fshatarët e zonës së tyre.
       Për të njëjtat arsye Porta e Lartë nuk preku as bajraktarët e
       krahinave malore të veriut. Ata vijuan të gëzonin si në kohë
       lufte, ashtu edhe në kohë paqeje po ato detyra dhe po ato të
       drejta që kishin pasur gjatë shekullit të kaluar. Megjithatë, në
       viset malore të Veriut, për shkak të mbeturinave ende të gjalla
       të normave fisnore, dhuna dhe arbitrariteti i bajraktarëve nuk
       morën përpjesëtime aq të mëdha, sa ato të derebejve në viset e
       tjera të vendit.
       Me heqjen e sistemit të timarit dhe me njohjen zyrtarisht të
       pronësisë private mbi tokën, pronësia çifligare u njoh
       ligjërisht nga shteti osman. Bejlerët çifligarë fituan të
       drejtën jo vetëm ta administronin, por edhe ta zgjeronin lirisht
       pronën e tyre, e cila për më tepër hyri nën mbrojtjen e
       dretpërdrejtë të Perandorisë Osmane. Madje Porta e Lartë,
       shumicën e çifligjeve që ua kishte konfiskuar dikur feudalëve të
       dënuar si kryengritës, në radhë të parë Ali pashë Tepelenës,
       Ibrahim pashë Vërlacit, Ibrahim bej Alltunit, Osman bej
       Kryekuqit, i shpalli pronësi private shtetërore, duke e kthyer
       kështu vetë Perandorinë Osmane në një pronare të madhe
       çifligare. Të drejtën e pronësisë e fituan edhe institucionet
       fetare islamike e të krishtera. Si rrjedhim, me likuidimin e
       pronësisë feudale-ushtarake, ajo feudale-çifligare u bë forma
       kryesore e pronësisë tokësore, mbi të cilën tani mbështetej
       shteti feudal turk.
       Në vitet 40 çifligjet kapnin në viset e katër vilajeteve rreth
       700 mijë hektarë ose rreth 55 për qind të tokave të punueshme.
       Por shpërndarja e tyre nuk ishte e njëjtë kudo. Në krahinat e
       vilajetit të Janinës çifligjet zinin rreth 70 për qind të tokave
       të punueshme, në viset e vilajetit të Shkodrës rreth 60 për
       qind, në të Manastirit rreth 52 për qind dhe në viset e Kosovës
       rreth 40 për qind.
       Pronësia çifligare nuk ishte rritur njësoj as brenda secilit
       vilajet. Ajo ishte shtrirë kryesisht në viset fushore, aty ku
       ndodhej pjesa më e madhe e tokave të punueshme. Nga të dhënat
       për ejaletin e Janinës del, se më 1850 në rrethet e sotme të
       Fierit dhe të Lushnjës të gjitha fshatrat pa përjashtim (184
       fshatra) ishin kthyer në çifligje. Në disa vise të tjera të
       ejaletit, si në rrethin e Pogonit, pronësia çifligare zinte 93
       për qind të fshatrave, në atë të Paramithisë 91 për qind, në atë
       të Filatit 64 për qind, në kazanë e Delvinës 58 për qind, në atë
       të Gjirokastrës 35 për qind, në atë të Vlorës 29 për qind, në
       krahinën e Mallakastrës 20 për qind, në kazanë e Përmetit 12 për
       qind, kurse në kazanë e Tepelenës 9 për qind. Brenda ejaletit të
       Janinës kishte gjithashtu vise, siç ishte kazaja e Skraparit dhe
       ajo e Tomoricës me 43 fshatra, të cilat nuk e njihnin fare
       institucionin e çifligut.
       Shumica dërrmuese e pronës çifligare, rreth 76 për qind e
       sipërfaqes së saj, ishte në pronësi private të bejlerëve
       feudalë, mjaft nga të cilët e kishin grumbulluar me grabitje
       gjatë dyqind vjetëve të kaluar. Gjatë viteve 40 ajo ndodhej e
       përqendruar ende në duart e pak familjeve feudale, që të gjitha
       me origjinë shqiptare. Disa prej tyre zotëronin sipërfaqe të
       mëdha jo vetëm në viset shqiptare, por edhe në krahinat e tjera
       të Turqisë Evropiane: p.sh., familja e Skyfterajve të Libohovës
       zotëronte rreth 28 000 ha tokë në Toskëri, në çamëri e në
       Thesali, kurse ajo e Begollajve të Pejës rreth 22 mijë ha në
       Kosovë, në Bosnjë e në Serbi. Pronarë të mëdhenj feudalë, të
       cilët zotëronin çifligje në viset shqiptare, ishin Kokatët e
       Delvinës (rreth 18 000 ha), Gjinollët e Prishtinës (rreth 16 000
       ha), Toptanët e Tiranës (rreth 15 000 ha), Dërrallat e Tetovës
       (rreth 12 000 ha), Rrotullat e Prizrenit (rreth 10 000 ha),
       Bushatllinjtë e Shkodrës (rreth 8 500 ha), Okllapajt e Gjilanit
       (rreth 8 000 ha), Alizotët e Gjirokastrës (rreth 7 500 ha) etj.
       Pas bejlerëve feudalë, vendin e dytë si pronar latifondist e
       zinte vetë shteti osman, i cili zotëronte rreth 20 për qind të
       pronës çifligare. Pjesa dërrmuese e çifligjeve shtetërore, rreth
       105 000 ha (afërsisht 75 për qind e sipërfaqes së tyre), ndodhej
       në vilajetin e Janinës, kurse pjesa tjetër ishte e shpërndarë në
       vilajetet e Manastirit, të Shkodrës dhe të Kosovës.
       Institucionet fetare myslimane, të cilat zinin vendin e tretë,
       zotëronin rreth 4 për qind të sipërfaqes së përgjithshme
       çifligare. Afërsisht gjysma e tyre ndodhej në vilajetin e
       Janinës, kurse në vilajetet e tjera çifligjet vakëfore ishin
       shumë të copëzuara.
       U rritën edhe zotërimet tokësore të kishave ortodokse e
       katolike. Në vitet 60-70 të shek. XIX 23 kisha e manastire
       zotëronin rreth 1 300 ha tokë të punueshme dhe pyje.
       Me gjithë shtrirjen e madhe të pronësisë çifligare numri i
       bujqve të vendosur nëpër çifligje ishte i vogël në krahasim me
       mundësitë e shfrytëzimit të saj. Në të vërtetë, ndërsa çifligjet
       zinin rreth 55 për qind të tokave të punueshme, në këto toka
       punonin rreth 25 për qind të familjeve fshatare. Më shumë se 2/3
       e tokave çifligare ishin lënë djerr. Kështu në fushën e Myzeqesë
       në 184 fshatra qenë vendosur vetëm 2 616 familje bujqish
       çifçinj.
       Me përfshirjen e tokës në sferën e qarkullimit të mallrave,
       vlefta e saj si burim të ardhurash për pronarin erdhi
       vazhdimisht duke u rritur. Kjo pati pasoja të thella në fushën e
       pronësisë tokësore.
       Te bejlerët çifligarë, të cilët nuk iu përshtatën kushteve të
       reja që u krijuan me zhvillimin e ekonomisë monetare, përfshirja
       e tokës në sferën e tregtisë solli copëzimin e saj në duart e
       trashëgimtarëve të ndryshëm dhe pastaj shitjen e saj
       pjesë-pjesë. Ky proces, i cili vijoi deri në fund të sundimit
       osman, dobësoi, si pronarë çifligarë, mjaft nga familjet e
       vjetra feudale të vendit, siç ishin Kokatët, Skyfterajt,
       Alizotët, Delvinajt, Toptanët, Bushatllinjtë etj.?
       Përkundrazi, familjet feudale, të cilat u lidhën me ekonominë
       çifligare, i pushtoi lakmia për të shtënë në dorë toka
       bujqësore. Si rrjedhim, çifligjet e tyre u rritën me ritme të
       shpejta. Kjo rritje u bë me rrugë të ndryshme. Njëra prej tyre
       ishte rruga e vjetër e përvetësimit të tokave shtetërore
       "vakante", siç quheshin tokat e mbetura prej kohësh të
       papunuara. Kjo ndodhi sidomos në fushat e Shqipërisë së Ulët, ku
       të ashtuquajturat toka vakante zinin sipërfaqe të mëdha. Me anën
       e ryshfeteve mjaft pronarë të rinj siguruan pa ndonjë
       vështirësi, nga administrata e korruptuar osmane, tapitë
       përkatëse, duke u kthyer kështu në pronarë të këtyre tokave.??
       Rrugë tjetër e rritjes së pronës çifligare ishte shtënia në dorë
       e tokave të fshatarëve të vegjël nga ana e bejlerëve të pasur.
       Kjo mënyrë, e cila ishte zbatuar edhe më parë, gjatë gjysmës së
       dytë të shek. XIX mori një përhapje më të madhe. Shumë fshatarë
       të vegjël i humbën tokat e tyre ngase i shitën për të shlyer
       borxhet e rënda ose u konfiskuan me anë gjyqi nga kreditorët.
       Ata që përfituan më shumë nga shitja e këtyre qenë jo vetëm
       bejlerët e mëdhenj (Toptanët, Vrionët, Vlorajt, Vërlacët,
       Biçakçinjtë), por edhe mjaft bejlerë të dorës së dytë, të cilët
       me këtë mënyrë u kthyen në pronarë të mëdhenj (Vokopolat,
       Bonotët, Hamzarajt, Resulajt etj.).
       Prirja për të grabitur tokat pushtoi edhe feudalët derebej.
       Zakonisht, pasi vinin njërën këmbë në një fshat, bejlerët
       derebej e vijonin dhunën përpara syve të administratës
       shtetërore derisa e kthenin fshatin në çiflig, duke u kthyer
       kështu dhe ata vetë në pronarë çifligarë. Me anën e këtij
       sistemi pronësia çifligare u shtri jo vetëm në viset e ulëta,
       por edhe në krahinat e brendshme, si në rrethet e Korçës, të
       Kolonjës, të Dibrës, të Matit, të Kukësit etj., ku më parë kjo
       pronësi njihej pak ose nuk njihej fare.
       Bejlerët çifligarë i rritën pronat e tyre duke blerë gjithashtu
       çifligjet që vinin në shitje feudalët e ndryshëm. Veç kësaj,
       bejlerët çifligarë përfituan edhe në kurriz të çifligjeve
       shtetërore, të cilat Porta e Lartë i vinte në shitje sa herë
       ndodhej në vështirësi financiare, sidomos çifligjet që
       ndodheshin të shpërndara andej-këtej si ishuj të rrethuar nga
       fshatra të lira. Të tilla ishin kryesisht çifligjet shtetërore
       të kazave të Delvinës, të Përmetit, të Mallakastrës, të
       Tepelenës, të Korçës, të Lezhës, të Shkodrës, të cilat në pjesën
       e tyre më të madhe fundi i sundimit turk i gjeti çifligje
       private. çifligjet private u rritën edhe në kurriz të çifligjeve
       sulltanore me anën e dhuratave që sulltan Abdyl Hamiti II u
       jepte herë pas here bejlerëve shqiptarë ose në formë shpërblimi
       për shërbime në favor të pallatit, ose në formë prike kur
       martoheshin me gratë e haremit perandorak.
       Si rrjedhim i këtij zhvillimi në krye të pronarëve të mëdhenj
       çifligarë qëndronin më 1912 familjet e Vrionëve me 16 300 ha, e
       Toptanëve me 13 500 ha, e Vlorajve me 13 000 ha, e Dërrallave me
       8 500 ha, e Vërlacëve me 7 500 ha, e Kryezinjve me 7 500 ha, e
       Dinove me 6 500 ha, e Dragave me 6 000 ha, e Biçakçinjve me 5
       400 ha dhe një numër i madh bejlerësh pak të njohur në mesin e
       shek. XIX, por që tani kishin grumbulluar me mijëra hektarë
       tokë, si Resulajt në Lushnjë (4 500 ha), Bonatët në Peqin (4 500
       ha), Vokopolajt në Lushnjë (3 000 ha), Risiliajt në Vlorë (2 000
       ha), Shaskat në Vlorë (2 000 ha) etj. Megjithatë, në radhët e
       tyre, krahas rritjes së pronës çifligare, veproi gjithashtu,
       nëpërmjet së drejtës së trashëgimisë, copëzimi i saj. Kështu,
       për shembull, më 1912 pronat e Vrionëve qenë ndarë, ndonëse në
       mënyrë jo të barabartë, në 9 pronarë, ato të Toptanëve në 8, të
       Biçakçinjve në 8, të Vlorajve në 4 e kështu me radhë.
       Copëzimi i pronësisë çifligare me anën e shitjes dhe të
       trashëgimisë shkaktoi, veç të tjerave, diferencimin ekonomik të
       çifligarëve, pasi pranë pronarëve të mëdhenj u rrit numri i
       pronarëve çifligarë të mesëm e të vegjël. Por radhët e tyre u
       rritën më shumë me pronarë të ndryshëm që nuk kishin origjinë
       feudale, pasi tokat që shitën fshatarët e varfëruar, madje edhe
       një pjesë e tokave që shitën vetë feudalët çifligarë, ranë ku më
       shumë e ku më pak, në duart e tregtarëve të qyteteve e të
       fshatarëve të pasur, të cilët në këtë mënyrë u kthyen në
       çifligarë të vegjël e të mesëm. Madje, ndonjëri prej tyre u bë
       çifligar i madh, si Iljaz Qoku (Dibër), Milto Shallvari
       (Durrës), Jaho çiniu (Gjirokastër), Muhamet Abazi (Gjirokastër),
       të cilët më 1912 zotëronin rreth 4 000 ha secili. Kjo kategori e
       re çifligarësh me origjinë jofeudale u shfaq pothuajse në të
       gjitha krahinat e vendit, në mënyrë të veçantë në rrethet e
       Shkodrës, të Korçës, të Gjirokastrës, të Elbasanit, të Tiranës e
       të Vlorës.
       Gjatë gjysmës së dytë të shek. XIX u rritën edhe çifligjet
       vakëfore, kryesisht në kurriz të pronës çifligare shtetërore (12
       fshatra të Myzeqesë u kthyen në vitet 80 nga pronësi shtetërore
       në pronë çifligare vakëfore).
       Por krahas rritjes së pronës çifligare u zhvillua edhe procesi i
       kthimit të saj në pronë fshatare. Ky proces u krye me anën e
       blerjes së tokave çifligje nga ana e fshatarëve, të cilët u bënë
       pronarë të mesëm e të vegjël (siç ndodhi, për shembull, në një
       pjesë të tokave të Kokatëve, të Alizotëve, të Toptanëve, të
       Skyfterajve) ose nga bujqit çifçinj, të cilët me sakrifica të
       mëdha u kthyen në pronarë të vegjël (siç vepruan, për shembull,
       bujqit e çifligjeve Drenovë e Boboshticë në Korçë, Kapinovë e
       Vertenik në Berat, Levan e Visokë në Mallakastër, Labovë e Glinë
       në Gjirokastër, Qilarisht e Bodar në Përmet etj.).
       Si rrjedhim, sipërfaqja e pronës çifligare filloi të ulej
       vazhdimisht. Më 1912 ajo ishte në të katër vilajetet bashkërisht
       rreth 620 mijë ha, pra rreth 100 mijë ha më pak se më 1840. Ulja
       u duk në të katër vilajetet: në vilajetin e Janinës nga 240 mijë
       ha në 228 mijë ha, në atë të Kosovës nga 216 mijë ha në 184 mijë
       ha, në atë të Manastirit nga 202 mijë ha në 160 mijë ha, kurse
       në vilajetin e Shkodrës nga 55 mijë ha në 48 mijë ha. Më 1912
       prona çifligare përfaqësonte në gjithë Shqipërinë rreth 45 për
       qind të tokës së punueshme*.
       Si pasojë e këtij procesi ndryshoi edhe raporti ndërmjet tri
       kategorive të pronës çifligare. Më 1912 prona private zinte 81
       për qind, prona shtetërore 15 për qind dhe prona vakëfore 4 për
       qind të sipërfaqes tokësore çifligare. Veç kësaj, prona private
       çifligare tani nuk ishte më aq e përqendruar si në vitet 40 në
       duart e pak familjeve feudale. Pjesa më e madhe e saj tani ishte
       e pjesëtuar në duart e disa mijëra pronarëve çifligarë të mesëm
       e të vegjël me origjinë pjesërisht feudale, pjesërisht borgjeze.
       Si përfundim, edhe pse prona çifligare zinte ende një sipërfaqe
       të madhe (rreth 45 për qind të tokës së punueshme), ajo nuk e
       ruante karakterin e pronësisë feudale. Fakti që toka kishte hyrë
       përfundimisht në sferën e qarkullimit të mallrave dhe se
       sipërfaqja çifligare rritej ose pakësohej kryesisht me anën e
       parasë, tregonte se prona çifligare tashmë kishte fituar tiparet
       e pronës borgjeze.
       #Post#: 254--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:15 am
       ---------------------------------------------------------
       Marrëdhëniet agrare brenda çifligjeve
       Deri në vitet 40 çifligjet e katër vilajeteve ruanin ende, në
       vijat e tyre të përgjithshme, tiparet themelore të çifligjeve
       feudale, pak a shumë ashtu siç ishin formuar gjatë shekujve të
       kaluar. Në gjirin e tyre ekonomia natyrore ishte shthurur me
       ritme më të ngadalshme se në fshatrat joçifligje të vendit.
       Pothuajse të gjitha karakterizoheshin nga prapambetja e theksuar
       e teknikës bujqësore. Secili bujk ishte i pajisur me një ngastër
       toke, në të cilën ai kishte ngritur ekonominë e vet. Kafshët e
       punës së bashku me veglat e tjera të prodhimit ishin pothuajse
       kudo pronë e fshatarit çifçi. Edhe pse juridikisht quhej si
       ortak me pronarin, çifçiu në të vërtetë ndodhej në vartësinë e
       plotë të feudalit të fuqishëm çifligar. Marrëdhëniet ndërmjet
       çifçinjve dhe çifligarit vijonin të ndërtoheshin sipas traditës
       mbi bazën e së tretës, të gjysmës dhe të qesimit, të praktikuara
       pothuajse në të gjitha pronat çifligare. Nga mesi i viteve 60 të
       shek. XIX filluan të përpiloheshin edhe kontrata qiraje me
       shkrim, dukuri që erdhi duke u shpeshuar. Këto marrëdhënie
       mbështeteshin tani, në ligjin agrar të vitit 1858, sipas të
       cilit fshatarët mbaheshin si qiramarrës të thjeshtë dhe
       juridikisht të lirë, ndërsa ndarja e prodhimit vijoi të bëhej
       siç kishte qenë para Tanzimatit. Nga këto sisteme, më i
       përhapuri vijoi të ishte ai i së tretës. Madje, krahas të tretës
       së prodhimit ose të qesimit në natyrë që i jepte pronarit, bujku
       ishte ngarkuar prej kohësh edhe me detyrimin e angarisë, të
       cilin kanunametë e vjetra nuk e kishin lejuar. Si rrjedhim,
       detyrimet e fshatarit çifçi ndaj çifligarit e ruanin karakterin
       e mëparshëm të detyrimit joekonomik.
       Zhvillimi ekonomik e shoqëror që u duk në viset shqiptare gjatë
       gjysmës së dytë të shek. XIX dhe viteve të para të shek. XX
       preku jo vetëm karakterin e pronësisë çifligare, por edhe
       regjimin e brendshëm të çifligjeve. Zhvillimi i tregut të
       brendshëm, rritja e popullsisë qytetare dhe zgjerimi i
       marrëdhënieve tregtare me viset e huaja e përfshiu me ritme të
       shpejta në sferën e qarkullimit të mallrave edhe prodhimin
       bujqësor të çifligjeve. Meqenëse në tregun shqiptar çmimet e
       prodhimeve bujqësore pësonin ndryshime të theksuara nga një
       stinë në tjetrën, pronarët çifligarë vijonin ta kërkonin rentën
       në natyrë dhe jo në të holla, sepse, duke e grumbulluar drithin
       në verë për ta shitur në dimër, ata nxirrnin fitime më të mëdha.
       Kështu bejlerët pronarë filluan të ktheheshin edhe në tregtarë
       hambarxhinj. Lidhja e prodhimit të çifligut me tregun ndikoi në
       ekonominë e bujkut çifçi, sepse ky tani filloi të detyrohej nga
       çifligari që të kultivonte ato kultura bujqësore, të cilat
       kishin leverdi tregtare për atë. Në këto rrethana, pas mesit të
       shek. XIX ekonomia natyrore u shthur në gjirin e çifligjeve me
       ritme të shpejta.
       Veç kësaj, disa çifligarë filluan të praktikonin jo sistemin e
       së tretës, por atë të qesimit (sasi e caktuar drithi që bujku
       detyrohej t'i jepte feudalit pavarësisht nga prodhimi i korrur).
       Sistemi i qesimit ishte në interes të çifligarit, sepse me anën
       e tij renta vjetore ishte e sigurt. Veç kësaj ai ia linte
       pronarit përherë shtegun të hapur për t'ia rritur bujkut më tej
       detyrimin. Në të vërtetë, aty ku ky sistem u zbatua, masa e
       detyrimit u rrit kohë pas kohe. Nga 2,5 deri në 3 kv drithë për
       ha që ishte më 1880, ai arriti në 4 deri 5 kv drithë për hektar
       më 1912, sasi kjo e madhe po të merret parasysh teknika e
       prapambetur e bujqësisë dhe rendimentet e ulëta të prodhimit.
       Veç kësaj, ky sistem e detyronte bujkun ta dorëzonte sasinë e
       caktuar të drithit edhe në vitet me korrje të këqija, gjë që
       sillte rrënimin e tij ekonomik. Për këto arsye shumica e bujqve
       nuk e pranoi sistemin e qesimit, prandaj ai nuk u shtri në të
       gjithë vendin, por u kufizua vetëm në disa çifligje të viseve të
       ulëta.
       Depërtimi i vazhdueshëm i ekonomisë së tregut në fshat pati edhe
       pasoja të tjera për fshatarët-bujq. Një pjesë e vogël e tyre
       arriti me sakrifica ta blinte tokën dhe të kalonte në radhët e
       fshatarësisë pronare. Megjithatë, numri i fshatarëve bujq nuk u
       pakësua, sepse radhët e tyre shtoheshin vazhdimisht me fshatarë
       të vegjël, të cilët, duke mos i bërë ballë varfërimit ekonomik,
       shisnin tokat e tyre dhe hynin si bujq nëpër çifligje. Si
       rrjedhim, në vitin 1912 fshatarët bujq përfaqësonin afërsisht
       18% të popullsisë fshatare.
       Duke mos i bërë dot ballë rritjes së kërkesave të çifligarit dhe
       lëvizjes stinore të çmimeve, ekonomia e shumicës së tyre filloi
       të lëkundej. Bujqit filluan të merrnin gjithnjë e më shumë
       borxh. Meqë nuk ishin në gjendje t'i shlyenin ato, bujqit e
       varfëruar filluan të shisnin kafshët e tyre të punës. Për ta
       mbajtur në këmbë ekonominë e tyre, u detyruan të merrnin me qira
       nga pronari së bashku me tokën e bukës edhe pendën e qeve?.
       Numri i këtyre bujqve punëtorë (gjysmatarë ose qesimtarë) që
       ishin jo vetëm pa tokë, por edhe pa veglat kryesore të punës
       (qetë), erdhi vazhdimisht duke u rritur. Më 1912 çifligjet pa të
       tillë bujq ishin shumë të rralla. Në disa raste ata formonin
       brenda çifligut edhe pakicën (për shembull, në çifligun Rreth
       afër Durrësit kishte 15 bujq pa pendën e qeve dhe 28 bujq me
       kafshët e punës). Po kishte dhe çifligje ku ata formonin
       shumicën dërrmuese (në çifligun Kullë afër Shijakut kishte atë
       vit 44 bujq pa kafshët e punës dhe vetëm 6 bujq me pendën e
       qeve).
       Në disa raste varfërimi i fshatarëve bujq shkoi edhe më tej.
       Disa prej tyre, të mbetur pa kafshë pune dhe të zhytur në
       borxhe, nuk qenë në gjendje ta mbanin në këmbë ekonominë e tyre
       individuale. Prandaj jo vetëm si individë, por edhe si familje u
       kthyen në argatë të thjeshtë, punëtorë të përhershëm bujqësorë.
       Në kushtet e zhvillimit të ekonomisë monetare dhe të vendosjes
       së pronësisë private të tokës, detyrimi që i jepte pronarit
       çifligar jo vetëm bujku i varfëruar (gjysmatari), por edhe ai që
       zotëronte ende veglat kryesore të prodhimit (tretari) pushoi së
       qeni formë e rentës feudale. Në të dy rastet ai mori karakterin
       e qirasë së tokës, kurse fshatari bujk rentar, gjysmatar ose
       qesimtar atë të një qiramarrësi të thjeshtë. Për më tepër si të
       tillë ata i njohu edhe Ligji i tokës (Eraz-i Kanuni) i vitit
       1858, me të cilin fiksoheshin marrëdhëniet e reja agrare në
       Perandorinë Osmane. Në të vërtetë, nëpër çifligjet e Shqipërisë
       filloi të përhapej gjithnjë e më shumë praktika e
       "marrëveshjeve" ndërmjet bujkut e çifligarit në lidhje me
       kushtet e punës dhe me format e detyrimit. Sipas vendeve këto
       "marrëveshje" përsëriteshin çdo 1, 2 ose 5 vjet, madje në vitet
       e fundit të sundimit osman, në disa raste, ato filluan të
       fiksoheshin me shkrim. Nevoja që kishte bujku për tokë dhe
       pozita e tij e ulët shoqërore, i jepte mundësi pronarit çifligar
       t'i diktonte atij kushte të rënda, të kërkonte, krahas të tretës
       a qesimit, edhe disa ditë pune angari ose dhurata të ndryshme në
       bagëti, shpendë, vezë etj. Megjithatë, në kushtet e krijuara pas
       mesit të shek. XIX, nënshtrimi i bujkut nuk rridhte nga vartësia
       e tij ligjore ndaj feudalit, por nga nevoja e jetës, nga po ajo
       nevojë që e shtynte punëtorin të pranonte mëditjen që i diktonte
       pronari i fabrikës. Pra, qiraja që bujku tani i jepte pronarit
       filloi të vishej me karakterin e detyrimit ekonomik.
       #Post#: 255--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:15 am
       ---------------------------------------------------------
       Lindja e borgjezisë agrare
       Tërheqja e tokës në sferën e qarkullimit të mallrave, lidhja e
       prodhimit bujqësor të çifligut me tregun, pjesëmarrja e
       çifligarëve në veprimet tregtare dhe aspirata e tyre për
       investime në fushën e industrisë i futi pronarët çifligarë në
       rrugën e borgjezimit.
       Shprehja më e thjeshtë e borgjezimit të pronarëve feudalë ishte
       prirja që pushtoi çifligarët për të përqendruar në duart e tyre
       së bashku me tokën edhe veglat kryesore të punës. Përqendrimi i
       qeve, i farës e i banesës së bujkut në duart e çifligarit ishte
       një lloj investimi që pronari i tokës bënte në fushën e
       prodhimit, të cilin nuk e njihte rendi feudal. Si rrjedhim,
       përballë bujkut që zotëronte vetëm krahët e punës, qëndronte
       çifligari si zotërues i tokës, i mjetit kryesor të prodhimit dhe
       i veglave kryesore të punës, që e bënin atë të afërt me një
       pronar kapitalist.
       Borgjezimi i pronarëve çifligarë u shpreh edhe në forma më të
       përparuara. Me qëllim që të rritnin të ardhurat nga të tretat
       ose nga qesimi, disa bejlerë çifligarë filluan të nxitnin
       përdorimin nga fshatarët çifçinj të një teknike më të përparuar
       në bujqësi. Interesimi për farë dhe për fidanë më të mirë
       filloi, me sa dihet, qysh në vitet 40. Në vitet 60 Kahreman bej
       Vrioni solli nga jashtë jo vetëm farë të zgjedhur, por edhe
       plugje të hekurta, kurse nipi i tij, Azis pashë Vrioni, u përpoq
       të përhapte gjerësisht në çifligjet e veta kulturën e orizit e
       të duhanit. Po këto nisma mbetën në mes të rrugës. Shfrytëzimi i
       bujqve ishte aq i egër, sa varfëria e thellë, në të cilën ata
       ishin zhytur, nuk u jepte asnjë mundësi për ta çuar ekonominë e
       tyre sadopak përpara. Për këtë arsye deri në fund të sundimit
       osman përdorimi i plugut të hekurt mbeti shumë i kufizuar dhe
       rendimentet në bujqësi tepër të ulëta.
       Lakmia për të siguruar fitime sa më të mëdha nxiti edhe te
       bejlerët prirjet për të kaluar në qeverisjen e drejtpërdrejtë të
       pronave të tyre. Duke zgjedhur tokën më të mirë të çifligjeve,
       bejlerët shpërngulën në toka të tjera bujq çifçinj dhe i
       zëvendësuan me familje bujqish argatë, të cilët nuk kishin as
       ekonomi individuale, as kafshë pune, as shtëpi banimi. Ata
       punonin si mëditës të thjeshtë në tokën e pronarit çifligar me
       veglat e punës të pronarit dhe nën varësinë e tij ekonomike.
       Lindën kështu mbi truallin e pronësisë çifligare fermat
       bujqësore me elementet e marrëdhënieve kapitaliste.
       Të tilla ferma bujqësore u dukën gjatë gjysmës së dytë të shek.
       XIX pothuajse kudo ku kishte latifunde çifligare. Madje, në
       ndonjë rast pronarët e tyre bënë përpjekje të mëtejshme për t'i
       kthyer ato në ferma bujqësore moderne. Qysh në vitet 80 Syrja
       bej Vlora pruri në fermën e vet, që organizoi në Skroftinë
       (Vlorë), disa bujq arbëreshë nga Italia për të përhapur kulturën
       e patates dhe pak më vonë një grup teknikësh hungarezë për të
       administruar me sistemin borgjez të qeverisjes tokat e tre
       çifligjeve (Frakull, çerven, Ferras, gjithsej 1 600 ha). Por në
       kushtet e regjimit anakronik osman, të prapambetjes së theksuar
       të vendit, të mungesës së plotë të rrugëve dhe të prirjes së
       bejlerëve pronarë për të siguruar fitime sa më të mëdha me
       investime sa më të pakëta, as fermat bujqësore nuk u zhvilluan
       më tej. Në të tilla rrethana bejlerët pronarë parapëlqyen t'i
       depozitonin kapitalet e tyre monetare nëpër bankat e huaja dhe
       të vijonin t'i administronin çifligjet, si edhe më parë, pa bërë
       investime me peshë. Kështu, për shembull, më 1912, në çifligun e
       Mifolit (Vlorë), pronë e Xhemil bej Vlorës, nga 21 familje
       bujqish vetëm 2 qenë familje argatësh; në çifligun Rreth
       (Durrës), pronë e Esat pashë Toptanit, nga 48 familje bujqësh
       vetëm 5 qenë familje argatësh etj. Madje disa bejlerë pronarë
       nuk merreshin fare me qeverisjen e drejtpërdrejtë të çifligjeve
       të tyre. Si rrjedhim, qeverisja e drejtpërdrejtë kapitaliste e
       çifligjeve nga bejlerët pronarë u frenua menjëherë, sapo filloi
       të duket në truallin e Shqipërisë. Pavarësisht nga kjo, pronarët
       çifligarë filluan të humbisnin dalëngadalë fizionominë e
       mëparshme që kishin si pronarë feudalë dhe të përvetësonin,
       ndonëse me vështirësi, tiparet e një borgjezie çifligare, të
       lidhur me metodat e vjetra të shfrytëzimit të fshatarëve bujq.
       Në të njëjtën kohë, diferencimi ekonomik që veproi pas mesit të
       shek. XIX në gjirin e çifligjeve, krijoi mundësinë që punën e
       çifçinjve të kthyer në argatë ta shfrytëzonin edhe fshatarët
       bujq, të cilët për hir të rrethanave të veçanta kishin një
       ekonomi individuale më të konsoliduar. Këto familje të veçuara
       bujqish filluan të merrnin me qira nga çifligari toka të tepërta
       për t'i punuar pjesërisht me anëtarët e familjes dhe pjesërisht
       me bujqit argatë. Më 1912 kjo dukuri vërehet në shumë çifligje,
       për të cilat ka njoftime deri diku të hollësishme. Sipas të
       dhënave të këtij viti, disa bujq kishin deri 3 nganjëherë edhe
       më shumë argatë të përhershëm të pajtuar me rrogë vjetore,
       përveç argatëve stinorë, të cilët i pajtonin me pagë ditore
       gjatë periudhës së mbjelljeve e të korrjeve. Edhe pse nuk ishin
       pronarë të tokës që qeverisnin, ata pushuan së qeni fshatarë
       çifçinj, përderisa përdornin në ekonominë e tyre individuale
       punën e të tjerëve dhe siguronin nga puna e tyre të ardhura të
       mëdha. Si të tillë këta qiramarrës të thjeshtë përvetësuan
       dalëngadalë tiparet e fermerit bujk.
       I njëjti proces ndodhi gjatë kësaj kohe edhe në radhët e
       fshatarësisë pronare. Tokat që shitën fshatarët e vegjël të
       rrënuar ekonomikisht nuk ranë të gjitha në duart e bejlerëve
       çifligarë. Pjesërisht ato u blenë nga elementë të veçuar që
       dolën prej radhëve të fshatarëve, të cilët u kthyen në pronarë
       të pasur. Kështu, nga procesi i diferencimit ekonomik që pushtoi
       vendin pas viteve 40 të shek. XIX, numri i fshatarëve të pasur
       pothuajse u pesëfishua. Në fillim tokat e tepërta ata ua jepnin
       me qira fshatarëve bujq ose fshatarëve - paraqendarë, duke u
       kthyer në çifligarë të vegjël. Por me kohë disa fshatarë të
       pasur filluan të praktikonin në tokat e tyre punën e argatëve të
       përhershëm a stinorë. Kështu, në periudhën e fundit të sundimit
       osman, krahas qiramarrësve lindën në fshatin shqiptar, si
       rrjedhim i zhvillimit të ekonomisë së tregut në bujqësi, edhe
       fshatarët e pasur.
       Fshatarët e pasur dhe fermerët bujq së bashku me pronarët
       çifligarë të fermave ishin kategori të reja shoqërore, të cilat
       fshati shqiptar nuk i njihte më parë. Ato lindën në kushtet e
       shthurjes së mëtejshme të ekonomisë feudale dhe të zhvillimit të
       shpejtë të ekonomisë monetare. Por, nga ana tjetër, ato lindën
       në kushtet e varfërisë dhe të prapambetjes së thellë, ku e
       kishte lënë vendin sundimi i gjatë osman. Për këtë arsye
       pronarët e fermave, fermerët bujq dhe fshatarët e pasur mbetën
       të vjeguar pas formave të prapambetura të qeverisjes bujqësore
       dhe nuk patën asnjë nxitje për të përvetësuar metodat e teknikën
       e përparuar të ekonomisë kapitaliste. Megjithatë ata përbënin
       borgjezinë agrare, sepse tipari i tyre themelor ishte përdorimi
       i punës së fshatarëve argatë, të cilët në këtë periudhë
       përfaqësonin mëditësit e fshatit.
       *****************************************************
       Page 2 of 4
   DIR Previous Page
   DIR Next Page