gopher.createaforum.com/1/forums/ndjenja/p/60

   DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 236--------------------------------------------------
       HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:02 am
       ---------------------------------------------------------
       PARATH�NIE
       Rilindja Komb�tare Shqiptare, s� cil�s i kushtohet v�llimi i
       dyt� i Historis� s� Popullit Shqiptar, �sht� shkruar nga k�ta
       autor�:
       Kreu I �sht� shkruar nga prof. Stefanaq Pollo dhe �sht� ripunuar
       e �sht� plot�suar nga prof. dr. Kristaq Prifti.
       Kreu II �sht� shkruar nga prof. dr. Kristo Frash�ri.
       Kreu III/1 e 2 jan� shkruar nga prof. dr. Petrika Th�ngjilli.
       Pjesa Kryengritja e vitit 1847 n� Shqip�rin� e Jugut e Kreut
       III/2 �sht� shkruar nga prof. Aleks Buda.
       Kreu III/3, 4 e 5 dhe Kreu IV jan� shkruar nga prof. Aleks Buda.
       Kreu V �sht� shkruar nga prof. dr. Kristo Frash�ri.
       Kreu VI �sht� shkruar nga prof. dr. Hysni Myzyri.
       Krer�t VII e VIII jan� shkruar nga prof. dr. Kristaq Prifti.
       Kreu IX/1 �sht� shkruar nga k�ta autor�: Pashko Vasa (1825-1892)
       nga prof. dr. Jorgo Bulo; Sami Frash�ri (1850-1904) nga prof.
       Zija Xholi; Shtypi nga prof. dr. Kristaq Prifti; L�vrimi i
       gjuh�s shqipe dhe p�rhapja e shkrimit shqip nga prof. Shaban
       Demiraj dhe prof. dr. Kristaq Prifti.
       Kreu IX/2 �sht� shkruar nga k�ta autor�: Let�rsia nga prof. dr.
       Jorgo Bulo; Folklori dhe folkloristika nga prof. dr. Agron
       Xhangolli; Artet figurative nga prof. dr. Dhorka Dhamo; Teatri
       dhe muzika nga prof. dr. Josif Papagjoni.
       Kreu X �sht� shkruar nga prof. dr. Kristaq Prifti.
       Krer�t XI, XII e XIII jan� shkruar nga prof. dr. Gazmend Shpuza.
       Kreu XIV �sht� shkruar nga prof. Stefanaq Pollo dhe �sht�
       plot�suar nga prof. dr. Kristaq Prifti.
       Redaktimi shkencor i v�llimit t� dyt� �sht� b�r� nga prof. dr.
       Kristaq Prifti.
       N� hartimin e k�tij v�llimi �sht� pasur parasysh botimi Historia
       e Shqip�ris�, v�llimi i dyt�, Tiran�, 1984.
       #Post#: 237--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:03 am
       ---------------------------------------------------------
       K R E U I
       RILINDJA KOMB�TARE SHQIPTARE DHE
       VE�ORIT� E SAJ DALLUESE
       Rilindja Komb�tare Shqiptare� nj� epok� e re historike
       Shek. XIX sh�noi p�r popullin shqiptar, ashtu si p�r popujt e
       tjer� t� Ballkanit, nj� epok� t� re, at� t� Rilindjes. Ai ka
       hyr� n� historin� moderne t� vendeve t� Ballkanit si shekulli i
       l�vizjeve dhe i revolucioneve komb�tare, q� ndoq�n nj�ri-tjetrin
       dhe q� �uan n� �lirimin e shumic�s s� popujve t� k�tij
       gadishulli nga zgjedha e Perandoris� Osmane dhe n� formimin e
       shteteve t� pavarura. K�to l�vizje u zhvilluan n� kushtet e
       r�nies s� Perandoris� Osmane, t� shthurjes s� marr�dh�nieve t�
       vjetra feudale dhe t� lindjes s� ekonomis� s� tregut, t� zgjimit
       t� m�tejsh�m t� nd�rgjegjes komb�tare t� popujve t� k�tij
       gadishulli dhe t� zgjerimit t� nd�rhyrjeve t� Fuqive t� M�dha n�
       k�t� Perandori.
       Megjith�se, p�r nj� varg rrethanash t� brendshme e t� jashtme,
       Shqip�ria ishte vendi i fundit n� Ballkan q� u shk�put nga
       Perandoria Osmane dhe q� shpalli pavar�sin� komb�tare, krahasuar
       me vendet e tjera ballkanike, ajo, q� n� fundin e shek. XVIII
       dhe n� fillimin e shek. XIX, nisi t� zhvillohej nga pik�pamja
       ekonomiko-shoq�rore e politike n� po ato drejtime si edhe
       fqinj�t e saj ballkanik�, Serbia, Greqia, Bullgaria e Rumania.
       V�shtir�sit� e ritmet e ngadalshme t� k�tij zhvillimi t�
       Shqip�ris�, t� diktuara nga kushtet e r�nda e t� nd�rlikuara, q�
       ishin karakteristike p�r vendet n�n sundimin osman, nuk e
       penguan shoq�rin� shqiptare q� n� agimin e shek. XIX t� kishte,
       krahas ndryshimeve, edhe mjaft gj�ra t� p�rbashk�ta me shtetet
       fqinje, t� krijonte premisat q� �uan n� konsolidimin e
       shqiptar�ve si komb, n� ngritjen e m�tejshme t� nd�rgjegjes
       komb�tare dhe n� zhvillimin e l�vizjes komb�tare.
       Proceset e reja, q� u shfaq�n n� jet�n politike e kulturore t�
       Shqip�ris� n� dhjet�vje�ar�t e par� t� shek. XIX, sh�nuan
       fillimin e epok�s s� Rilindjes Komb�tare Shqiptare, e cila z�
       nj� periudh� t� t�r� historike, shtrihet nga vitet 30-40 t� atij
       shekulli dhe deri n� Shpalljen e Pavar�sis� s� Shqip�ris� m�
       1912.
       Rilindja Shqiptare p�rb�n nj� l�vizje t� gjithanshme komb�tare,
       me nj� p�rmbajtje t� re ideologjike, politike, kulturore,
       ekonomiko-shoq�rore dhe organizative. Ajo synonte t� zgjidhte
       detyrat q� i takonin revolucionit komb�tar, t� �lironte vendin
       nga sundimtar�t e huaj osman�, t� bashkonte trojet shqiptare n�
       nj� shtet t� vet�m e t� pavarur, t'u hapte rrug�n zhvillimit e
       p�rparimit ekonomiko-shoq�ror, politik e kulturor t� Shqip�ris�.
       Rilindja ishte e lidhur me nj� shkall� m� t� lart� t� zhvillimit
       t� kombit shqiptar, me konsolidimin e tij, q� �oi n� lindjen e
       nj� l�vizjeje t� re nga p�rmbajtja dhe objektivat e saj, t�
       nacionalizmit, q� ishte nj� l�vizje karakteristike p�r historin�
       moderne t� t� gjith� popujve, e cila, si n� �do vend edhe n�
       Shqip�ri, kishte si synim t� formonte shtetin komb�tar, q� do t�
       p�rmbushte aspiratat politike, shoq�rore, ekonomike e kulturore
       t� popullit shqiptar. Ashtu si te popujt e tjer�, edhe te
       shqiptar�t nacionalizmi u karakterizua nga ndjenja e
       p�rbashk�sis�, e komunitetit nd�rmjet shqiptar�ve, si pjes�tar�
       t� t� nj�jtit komb. Kjo l�vizje ishte e lidhur me ndryshimet dhe
       me p�rparimet q� u b�n� n� shek. XIX n� fush�n kulturore,
       ekonomike, ideore e politike.
       Gjuha dhe kultura materiale e shpirt�rore e shqiptar�ve, t�
       formuara gjat� shekujve t� par� t� historis� s� tyre e t�
       konsoliduara ve�an�risht n� shekujt e mesjet�s, mbet�n nj�
       faktor i r�nd�sish�m, q� shprehte nj�sin� etnike t� popullit
       shqiptar, q� shtrihej n� nj� territor kompakt, dikur m� t�
       gjer�, por tashm� i rrudhur gjat� dyndjeve t� popujve n�
       Ballkan. Ky territor p�rputhej p�raf�rsisht me truallin e banuar
       n� lasht�si nga paraardh�sit e tyre, ilir�t e Jugut. Epoka e
       Rilindjes solli p�rparime t� m�dha n� kultur�n e shqiptar�ve e
       n� radh� t� par� n� l�vrimin e gjuh�s shqipe, e cila ishte
       d�shmi e bashk�sis� s� shqiptar�ve, tipari themelor i kombit
       shqiptar, nyja qendrore q� bashkonte gjith� shqiptar�t, pa
       dallim krahine e feje. N� gjuh�n shqipe u theksuan prirjet p�r
       afrimin e varianteve letrare t� dy dialekteve (t� veriut e t�
       jugut) dhe u hodh�n themelet e gjuh�s letrare shqipe.
       Konsolidimi i shqiptar�ve si komb i bashkuar shtroi si k�rkes�
       t� domosdoshme l�vrimin e m�tejsh�m t� gjuh�s shqipe, kap�rcimin
       e prapambetjes n� shkrimin e shqipes, t� trash�guar nga shekujt
       e sundimit osman, q� u shpreh n� p�rpjekjet p�r vendosjen e nj�
       alfabeti t� nj�jt� dhe n� zhvillimin gjat� shek. XIX t� nj�
       let�rsie t� gjer� artistike, didaktike e publicistike. Gjat�
       Rilindjes u hodh�n themelet e let�rsis� dhe t� kultur�s s� sotme
       shqiptare n� t�r�si. N� fundin e atij shekulli kultura e re
       komb�tare nuk ishte m� aspirat�, por p�rb�nte, me breza t� t�r�
       shkrimtar�sh, mendimtar�sh, publicist�sh e dijetar�sh t� fushave
       t� ndryshme, nj� realitet, i cili kishte provuar kat�rcip�risht
       identitetin e p�rve��m kulturor t� popullit shqiptar, si edhe
       vitalitetin e forc�n e tij krijuese kulturore.
       P�rve� k�saj, mbi baz�n e kultur�s popullore, me variantet e
       n�nvariantet e shumta, mor�n shtrirje t� gjer� mbar�shqiptare
       elemente t� r�nd�sishme t� fush�s materiale e shpirt�rore, t�
       m�nyr�s s� jetes�s, t� veshjeve, t� veglave t� prodhimit, t�
       nd�rtimeve, t� krijimtaris� artistike (t� folklorit etj.), t�
       cilat u b�n� pron� e p�rbashk�t e gjith� popullit.
       N� zhvillimin e m�tejsh�m t� kombit dhe t� nacionalizmit
       shqiptar, si n� �do vend tjet�r, ndikuan edhe ndryshimet q�
       ndodh�n n� jet�n ekonomike t� Shqip�ris� qysh n� shek. XVIII e
       sidomos n� shek. XIX. N� k�t� periudh�, kur zhvillohet procesi i
       shthurjes s� m�tejshme t� feudalizmit dhe i lindjes s� ekonomis�
       s� tregut, kur forcohen lidhjet e komunikacionit, ato ekonomike
       e tregtare nd�rmjet qytetit e fshatit dhe nd�rmjet qyteteve, si
       edhe ato nd�rkrahinore, kur formohet nj� treg i p�rbashk�t
       komb�tar dhe zgjerohen lidhjet tregtare t� Shqip�ris� me shtetet
       evropiane, vendin e ndjenjave t� izolimit e t� partikularizmit
       t� ngusht�, krahinor e provincial, e zun� ndjenjat e interesave
       t� p�rbashk�t t� t� gjith� kombit e t� territoreve t� banuara
       prej tij. U rrit roli i qyteteve, jo vet�m si qendra t�
       administrat�s osmane, por edhe si qendra t� jet�s ekonomike e
       politike t� Shqip�ris�.
       K�to zhvillime, q� ndodh�n gjat� Rilindjes, soll�n forcimin e
       nd�rgjegjes komb�tare te shqiptar�t, q� u shpreh me vet�dijen e
       tyre t� p�rbashk�t p�r p�rkat�sin� n� t� nj�jt�n etni, n� t�
       nj�jtin komb, komb q� jetonte n� nj� territor t� p�rbashk�t, q�
       kishte prejardhje, gjuh�, zakone, formim shpirt�ror, kultur� e
       histori t� nj�jt� dhe q� dallohej nga t� tjer�t. K�to elemente
       kishin fituar q�ndrueshm�ri si rrjedhim i q�ndres�s shekullore
       t� popullit shqiptar p�r t'i mbrojtur nga pushtuesit e huaj e
       sidomos nga ata osman�; ato u ruajt�n e u trash�guan nga
       shqiptar�t edhe n� epok�n e Rilindjes.
       Gjat� Rilindjes lindi dhe u zhvillua ideologjia e re komb�tare,
       e cila, duke u ngritur mbi ndarjet krahinore e fetare, shprehte
       aspiratat jo m� t� krahinave t� ve�anta, por t� t� gjith�
       Shqip�ris� dhe t� t� gjith� shqiptar�ve. Thelbin e saj e
       p�rb�nte lufta kund�r shtypjes komb�tare, jo vet�m me mjete
       materiale, t� armatosura, por n� radh� t� par� me ato
       intelektuale, me idet� q� argumentonin t� drejt�n e natyrshme
       njer�zore t� popullit shqiptar p�r t� qen� i lir� e i pavarur
       komb�tarisht. Ashtu si te popujt e tjer�, kjo do t� arrihej
       vet�m me formimin e nj� shteti komb�tar e t� ve�ant� shqiptar.
       K�to ide, t� p�rhapura gjer�sisht n� rrethet e kulturuara brenda
       e jasht� vendit n�p�rmjet librave e shtypit, u fut�n dora-dor�s
       edhe n� mendjet e njer�zve t� thjesht�, ndihmuan n� formimin te
       populli shqiptar t� nd�rgjegjes s� p�rbashk�t komb�tare, e cila
       mish�ronte vullnetin e gjith� kombit.
       Rilindja ishte nj� l�vizje e gjer�, q� t�rhoqi n� jet�n politike
       t� gjitha forcat shoq�rore t� popullit shqiptar dhe q� kishte
       rr�nj� t� thella historike. Ajo u zhvillua n� nj� truall t�
       p�rgatitur nga kryengritjet popullore, q� nuk u nd�rpren� gjat�
       kat�r shekujve t� rob�ris� osmane dhe q� drejtoheshin kund�r
       k�saj rob�rie. Gjat� k�tyre l�vizjeve ishte formuar te
       shqiptar�t ndjenja e komb�sis�, e identitetit dhe e
       individualitetit t� tyre t� ve�ant� p�rball� sundimtar�ve t�
       huaj. Por k�to l�vizje, edhe pse kishin karakter �lirimtar,
       mbet�n prej fillimit deri n� fund l�vizje t� ve�uara e t�
       palidhura nd�rmjet tyre. Epoka e Rilindjes krijoi kushtet p�r
       bashkimin e tyre, p�r t'i kanalizuar ato n� hullin� e l�vizjes
       komb�tare. Megjithat�, l�vizje organizativisht t� ve�uara e pa
       lidhje me nj�ra-tjetr�n pati edhe gjat� Rilindjes. Ato d�shmonin
       se nd�rgjegjja komb�tare nuk kishte arritur ende kudo pjekurin�
       n� shkall�n e duhur. Konsolidimi i nd�rgjegjes komb�tare kaloi
       p�rmes nj� rruge t� v�shtir�, duke kap�rcyer prirjet e
       lokalizmit, t� separatizmit patriarkal feudal, t� trash�guara
       nga e kaluara. T� zhvilluara n� rrethanat e reja, q� u krijuan
       n� shek. XIX, k�to kryengritje t� shtresave t� ndryshme t�
       popullsis� mor�n tipare t� reja, filluan t� karakterizohen nga
       ndjenja e bashk�sis� s� interesave t� t� gjith� shqiptar�ve
       kund�r sundimtar�ve osman�. Ato u shkrin� dora-dor�s n� l�vizjen
       e p�rgjithshme komb�tare dhe u b�n� pjes� e saj.
       Rilindja solli elemente t� reja edhe n� organizimin e drejtimin
       e l�vizjes �lirimtare shqiptare, duke e ngritur at� n� nj�
       shkall� m� t� lart�. Nga kuvendet e bes�lidhjet krahinore e
       nd�rkrahinore, q� drejtonin veprimet e p�rbashk�ta luftarake n�
       shkall� t� gjer�, u kalua n� formimin e organizatave udh�heq�se
       mbar�shqiptare, q� drejtonin l�vizjen n� shkall� komb�tare, si�
       qen� Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878-1881) e Lidhja Shqiptare
       e Pej�s (1899-1900) gjat� shek. XIX, si dhe komitetet komb�tare
       n� faz�n e fundit t� Rilindjes. Themelimi i organizatave t�
       tilla udh�heq�se diktohej si nga shtrirja e nj�kohshme e
       l�vizjes n� mbar� trevat shqiptare, ashtu edhe nga karakteri i
       p�rgjithsh�m komb�tar i objektivave t� saj gjat� Rilindjes.
       #Post#: 238--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:04 am
       ---------------------------------------------------------
       Programi politik i Rilindjes
       Ideologjia e Rilindjes u konkretizua n� programin e saj politik
       e komb�tar, i cili u p�rpunua gradualisht, duke filluar nga
       vitet 30-40 t� shek. XIX dhe u pasurua gjat� zhvillimit t�
       m�tejsh�m t� l�vizjes komb�tare. Thelbin e tij, si t� �do
       l�vizjeje tjet�r nacionale, e p�rb�nte formimi i shtetit
       komb�tar shqiptar.
       P�rpjekjet e para (pas atyre t� periudh�s s� Sk�nderbeut, n�
       shek. XV) p�r shk�putjen e Shqip�ris� nga sundimi osman dhe p�r
       formimin e nj� shteti shqiptar u b�n� n� vigjilje t� epok�s s�
       Rilindjes, n� fundin e shek. XVIII dhe n� fillimin e shek. XIX,
       kur u formuan dy pashall�qet shqiptare, ai i Shkodr�s n� veri
       (1771-1831) dhe i Ali pash� Tepelen�s n� jug (1787-1822).
       Megjithat�, k�to dy pashall�qe, p�r nj� varg arsyesh t�
       brendshme e t� jashtme, nuk arrit�n t� bashkoheshin (si� b�n�
       Principata e Moldavis� dhe ajo e Vllahis� m� 1859-1861) dhe t�
       themelohej k�shtu, m� her�t se n� vendet e tjera t� Ballkanit,
       nj� shtet autonom shqiptar. Shqiptar�t i shfaq�n p�rs�ri prirjet
       e tyre p�r t'u shk�putur nga Stambolli dhe, kur krer�t e Jugut
       formuan, m� 1828, Lidhjen Shqiptare, deklaruan se do t� luftonin
       kund�r Greqis� vet�m po t� rrezikohej Shqip�ria dhe jo Turqia.
       K�shtu ata nxor�n pothuajse krejt�sisht Shqip�rin� e Jugut nga
       kontrolli i Port�s s� Lart�. Ata k�rkuan t� vendosnin n�
       vilajetin e Janin�s nj� administrat� t� till� civile, e cila t'u
       njihte t� drejta t� barabarta gjith� banor�ve t� k�tij vilajeti,
       shqiptar�ve e grek�ve, mysliman�ve e t� krishter�ve.
       Bashk�koh�sit shihnin n� k�to q�ndrime t� krer�ve shqiptar� t�
       Jugut prirjet nacionaliste, madje edhe synimin e tyre p�r
       pavar�si dhe p�r t'u shk�putur nga Perandoria Osmane, gj� q�
       mund t� arrihej n�se do t� ishte vendosur nj� lidhje e ngusht�
       nd�rmjet tyre dhe Pashall�kut t� Shkodr�s, i cili shtrihej n�
       at� koh� pothuajse n� gjith� Shqip�rin� e Veriut. P�r shkak t�
       pavendosm�ris� s� vet� krer�ve feudal� shqiptar�, q� i
       tr�mbeshin shk�putjes nga Perandoria Osmane, ky bashkim nuk u
       arrit dhe Shqip�ria humbi at�her� mund�sin� p�r t� hedhur posht�
       rob�rin� osmane.
       Programi komb�tar i Rilindjes Shqiptare nuk lindi menj�her� n�
       form�n e tij t� plot�. Fillimet e tij u hodh�n nga mendimtar�t e
       shquar shqiptar�, intelektual�t rilind�s n� vitet 30-40 t� shek.
       XIX. Ata p�rpunuan dora-dor�s idet� p�r t� drejtat e kombit
       shqiptar, i plot�suan me ato iluministe p�r shkoll�n e gjuh�n
       shqipe dhe n� p�rgjith�si p�r kultur�n komb�tare, si edhe me
       k�rkesat p�r zhvillimin ekonomik t� Shqip�ris�. Edhe l�vizjet e
       para t� viteve 30-40 t� atij shekulli, q� u shtrin� pothuajse n�
       t� gjitha trevat shqiptare, si dhe idet� e tyre p�r nj�
       administrim t� ve�ant� p�r tokat shqiptare, p�r drejtimin e tyre
       nga vet� shqiptar�t, madje, si� u k�rkua gjat� kryengritjes s�
       viteve 1843-1844, p�r nj� organizim t� till� t� Shqip�ris� si ai
       i shteteve fqinje, kishin karakter �lirimtar, sh�nuan nj� hap
       p�rpara drejt programit autonomist. Me rritjen e l�vizjes
       komb�tare n� vitet 70 t� shek. XIX dhe ve�an�risht n� periudh�n
       e Lidhjes Shqiptare t� Prizrenit (1878-1881), u p�rpunua n�
       m�nyr� t� plot� programi komb�tar i Rilindjes Shqiptare p�r
       sigurimin e autonomis� territoriale-administrative dhe t�
       pavar�sis� s� vendit nga sundimi i Perandoris� Osmane, i cili u
       pasurua e u zhvillua m� tej n� fundin e shek. XIX dhe n�
       fillimin e shek. XX nga organizatat e tjera politike
       mbar�shqiptare. N� k�t� program, ideolog�t rilind�s, n�
       p�rputhje me koh�n e me rrethanat, p�rcaktuan rrug�t n�p�rmjet
       t� cilave populli shqiptar, ashtu si fqinj�t e tij ballkanas, do
       t� arrinte t� formonte shtetin e vet komb�tar e t� bashkuar.
       Organizimin e shtetit shqiptar rilind�sit e mendonin n� t� dyja
       format, t� autonomis� dhe t� pavar�sis�. Autonomia dhe pavar�sia
       jan� konceptuar gjithmon� si dy etapa t� zgjidhjes s� ��shtjes
       shqiptare, t� lidhura ngusht� me nj�ra-tjetr�n. Por p�r nj� varg
       arsyesh, q� kishin t� b�nin m� shum� me rrethanat e jashtme
       nd�rkomb�tare, por edhe me raportin e forcave shoq�rore e
       politike brenda vendit, platforma e autonomis�
       territoriale-administrative t� Shqip�ris� mbizot�roi gjat�
       gjith� Rilindjes, deri n� n�ntorin e vitit 1912.
       Shteti autonom shqiptar, n�n sovranitetin e Perandoris� Osmane,
       vler�sohej nga mendimtar�t rilind�s si nj� organizim i
       p�rkohsh�m e kalimtar, p�r t� shkuar, n� kushte m� t� favorshme
       nd�rkomb�tare drejt nj� shteti plot�sisht t� pavarur. Autonomia
       territoriale-administrative krijonte mund�sit� q� t� ngriheshin
       institucionet juridike-politike dhe strukturat
       ekonomiko-shoq�rore, q� do t� sh�rbenin si mb�shtetje p�r rendin
       shtet�ror t� pavarur, i cili do t� vendosej sapo t� krijoheshin
       kushtet e p�rshtatshme. Kjo ishte rruga q� kishin ndjekur drejt
       pavar�sis� edhe disa shtete t� tjera ballkanike; ishte e
       natyrshme q� shqiptar�t t� merrnin parasysh edhe p�rvoj�n e
       tyre.
       Por n� rastin e shqiptar�ve k�rkesa e autonomis� u kusht�zua, n�
       nj� shkall� t� konsiderueshme, nga nj� varg arsyesh t�
       karakterit nd�rkomb�tar. Rilind�sit mendonin se autonomia
       territoriale-administrative e Shqip�ris�, n�n sovranitetin e
       sulltanit, do t� ishte nj� zgjidhje m� e pranueshme p�r Port�n e
       Lart�, sesa ajo e pavar�sis� dhe e shk�putjes s� plot� t�
       Shqip�ris� nga Perandoria Osmane. Ata e shikonin autonomin� si
       nj� mas� q� mund t� pajtohej edhe me politik�n e status quo-s�
       s� Perandoris� Osmane, t� ndjekur nga Fuqit� e M�dha. Nj�
       administrim autonom i Shqip�ris� do t'u priste rrug�n lakmive
       pushtuese t� shteteve t� reja ballkanike, t� shfaqura qysh n�
       vitet 40 t� shek. XIX. Duke siguruar njohjen zyrtare nga Porta e
       Lart� dhe nga Fuqit� e M�dha t� t� drejtave t� shqiptar�ve mbi
       trojet e tyre dhe t� p�rkat�sis� s� tyre etnike shqiptare,
       autonomia territoriale-administrative e Shqip�ris� n�n
       sovranitetin e Perandoris� Osmane do t� shmangte, sa t� ishte e
       mundur m� shum�, rrezikun e cop�timit dhe t� aneksimit nga
       shtetet fqinje. Organizimi i Shqip�ris� si nj� nj�si e ve�ant�
       shtet�rore autonome, qoft� edhe brenda Perandoris� Osmane, do t�
       m�njanonte gjithashtu rrezikun e identifikimit t� saj me k�t�
       Perandori, kur kjo t� shthurej dhe zot�rimet e saj t� ndaheshin
       nd�rmjet shteteve ballkanike.
       Rilindja, edhe pse ishte n� thelb nj� l�vizje ideore,
       karakterizohej gjithashtu nga veprime t� armatosura t� shtresave
       m� t� gjera t� popullsis� kund�r sundimtar�ve osman�. Rilind�sit
       m� t� p�rparuar e vler�suan l�vizjen e armatosur si nj� mjet t�
       domosdosh�m p�r t� siguruar t� drejtat komb�tare dhe p�r
       �lirimin e vendit. K�to l�vizje t� armatosura, q� ndoq�n
       nj�ra-tjetr�n, gjat� shek. XIX dhe fillimit t� shek. XX, nis�n
       me kryengritjet kund�r reformave t� Tanzimatit n� vitet 30-40 e
       vazhduan deri te kryengritjet e m�dha t� viteve 1910-1912, q�
       �uan n� Shpalljen e Pavar�sis� s� Shqip�ris�.
       #Post#: 239--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:05 am
       ---------------------------------------------------------
       Forcat shoq�rore t� l�vizjes komb�tare
       Rilindja Komb�tare ishte nj� l�vizje e re, e cila sh�noi nj�
       etap� m� t� lart�, n� krahasim me l�vizjet e m�parshme
       �lirimtare, edhe nga p�rb�rja e forcave shoq�rore q� e udh�hoq�n
       at�. N� periudh�n e feudalizmit n� krye t� l�vizjeve �lirimtare
       q�ndronin krer� feudal� ose fshatar�. Meqen�se at�her� vendi
       ishte i ndar� n� nj�si politiko-administrative t� ve�anta, pa
       lidhje me nj�ra-tjetr�n dhe ku krer�t hynin shpeshher� n�
       konflikt me nj�ri-tjetrin, l�vizjet kund�r zgjedh�s s� huaj
       b�heshin, si rregull, n� em�r t� nj� nj�sie
       politiko-administrative t� ve�ant� dhe synonin �lirimin e k�saj
       nj�sie e jo t� t� gjitha trojeve shqiptare. Edhe k�rkesat e tyre
       ekonomike e politike ishin t� kufizuara dhe me karakter lokal.
       Ndryshe ndodhi n� epok�n e Rilindjes, kur l�vizja �lirimtare i
       kap�rceu caqet lokale e krahinore, krijoi t� gjitha kushtet e
       domosdoshme p�r bashkimin e forcave m� t� ndryshme shoq�rore t�
       kombit shqiptar rreth nj� programi dhe nj� q�llimi t� vet�m.
       Zhvillimi i ekonomis� s� re t� tregut solli ndryshime n�
       struktur�n shoq�rore t� vendit. U formua borgjezia komb�tare si
       nj� forc� e re shoq�rore, e cila, n� kushtet e nj� zhvillimi t�
       dob�t t� kapitalizmit dhe t� ruajtjes s� mbeturinave t�
       feudalizmit, ishte e lidhur edhe me pron�n mbi tok�n. Ajo
       p�rfaq�sohej kryesisht nga tregtar�t, zejtar�t e pasur dhe
       pronar�t e manifakturave, t� punishteve e t� fabrikave t� para.
       Si nj� forc� q� ishte e interesuar si p�r formimin e nj� shteti
       t� bashkuar shqiptar, ashtu edhe p�r krijimin e kushteve p�r
       sigurimin e personit e t� pron�s dhe p�r zhvillimin e ekonomis�
       s� tregut n� p�rgjith�si, borgjezia, n� radh� t� par�
       intelektual�t e dal� nga radh�t e saj, luajt�n nj� rol t�
       r�nd�sish�m si n� p�rpunimin e programit t� l�vizjes komb�tare,
       ashtu edhe n� drejtimin e saj.
       Inteligjencia, e cila vinte jo vet�m nga radh�t e borgjezis�,
       por edhe nga shtresat e tjera t� popullsis�, zuri nj� vend t�
       ve�ant� p�r nga roli i saj n� l�vizjen komb�tare t� periudh�s s�
       Rilindjes. Ajo luftoi e punoi p�r ngritjen dhe zhvillimin e
       arsimit komb�tar, p�r p�rhapjen e tij n� popull, p�r l�vrimin e
       gjuh�s e t� kultur�s shqiptare n� p�rgjith�si, p�rpunoi idet�
       nacionale e ideologjin� e Rilindjes, programin komb�tar dhe
       mendimin politik shqiptar n� t� gjitha etapat e Rilindjes. Nga
       radh�t e saj dol�n edhe mjaft nga themeluesit e drejtuesit e
       organizatave komb�tare q� udh�hoq�n l�vizjen nacionale.
       N� nj� vend si Shqip�ria, ku bujq�sia vijonte t� mbetej sektori
       kryesor i ekonomis�, forc�n m� t� madhe ekonomike e shoq�rore e
       p�rb�nin pronar�t �ifligar�, t� lidhur me pron�n mbi tok�n, por
       edhe me ekonomin� e tregut. Ndryshe nga pronar�t e m�dhenj me
       origjin� feudale, q� p�rfaq�sonin nj� shtres� konservatore, e
       cila p�rgjith�sisht mb�shteste sundimtar�t osman�, �ifligar�t,
       edhe pse nuk kishin nj� fizionomi shoq�rore homogjene, as
       pik�pamje politike t� nj�jta, ndjenin domosdoshm�rin� e
       shnd�rrimeve ekonomike e politike n� vend.
       P�rve� k�saj, �ifligar�t e rinj ishin t� pak�naqur edhe nga
       paaft�sia e Perandoris� Osmane p�r t� mbrojtur t�r�sin� tok�sore
       t� vendit nga rreziku i cop�timit dhe i zhdukjes s� shqiptar�ve
       si komb, rrezik q� filloi t'u kanosej, sidomos duke filluar nga
       mesi i shek. XIX. Grupe t� ve�anta t� k�saj force shoq�rore u
       p�rfshin� n� programin komb�tar shqiptar dhe luajt�n nj� rol t�
       duksh�m n� l�vizjen nacionale shqiptare n� epok�n e Rilindjes,
       kurse mjaft intelektual�, t� dal� nga gjiri i k�saj shtrese
       �ifligar�sh, p�rqafuan idet� e reja, u b�n� pionier� e ideolog�
       t� Rilindjes.
       P�r bashkimin politik t� t� gjitha forcave shoq�rore t� kombit,
       krahas rrezikut t� jasht�m, ndikoi edhe nj� faktor tjet�r, me
       karakter politik dhe ekonomik, si� ishte zbatimi i reformave (i
       Tanzimatit) n� vitet 30-40 t� shek. XIX. Tanzimati, krahas
       ndryshimeve n� marr�dh�niet agrare, n� administrat� dhe n�
       legjislacionin e Perandoris� Osmane, solli p�r shqiptar�t dy
       rrjedhoja: z�vend�simin e drejtuesve t� administrat�s lokale (q�
       vinin nga paria shqiptare) me funksionar� turq, t� cil�t u
       vendos�n n� krye t� administrat�s civile e ushtarake t�
       Shqip�ris�, dhe shtimin e shtypjes ekonomike e komb�tare mbi
       popullsin�. T� dy k�ta faktor� e zgjeruan baz�n shoq�rore t�
       l�vizjes komb�tare.
       Forc�n kryesore njer�zore e luftarake t� l�vizjes komb�tare t�
       periudh�s s� Rilindjes e p�rb�nin, si edhe n� l�vizjet e
       m�parshme �lirimtare, fshatar�sia dhe vegj�lia qytetare, t�
       cilat p�rfaq�sonin shumic�n d�rrmuese t� popullsis�. Nj� vend t�
       ve�ant� zinin n� k�t� l�vizje fshatar�t pronar� e mal�sor�t, q�
       ishin edhe forca kryesore m� e gjer� e l�vizjes komb�tare.
       Fshatar�t pronar�, q� p�rfaq�sonin 5/6 e popullsis� agrare, i
       ndien m� tep�r se �do shtres� tjet�r pasojat rr�nimtare t�
       centralizimit t� pushtetit perandorak osman dhe, nj�lloj si
       forcat e tjera shoq�rore, rrezikun e pushtimit t� tokave t� tyre
       nga shtetet fqinje dhe pasojat e politik�s s� k�tyre shteteve
       p�r cop�timin e atdheut. Prandaj ata mor�n pjes� aktive n�
       luft�n kund�r sundimtar�ve t� huaj osman�, si edhe p�r mbrojtjen
       e t�r�sis� territoriale t� vendit.
       Prej tyre doli edhe pjesa m� e madhe e kurbetlinjve, t� cil�t,
       duke u kthyer nga vendet e m�rgimit, ku kishin qen� n� kontakt
       me idet� e p�rparuara t� koh�s, luajt�n nj� rol t� r�nd�sish�m
       n� formimin m� t� shpejt� politik t� bashkatdhetar�ve, si
       n�p�rmjet shoq�rive t� shtypit patriotik t� m�rgimit, ashtu edhe
       me q�ndrimet e tyre t� her�pashershme n� atdhe. Me fshatar�t
       bashkoheshin zejtar�t e tregtar�t e vegj�l t� qyteteve, q� ishin
       t� af�rt nga gjendja ekonomike me ta.
       L�vizja komb�tare, me objektivat e saj themelor�, me luft�n p�r
       �lirimin e Shqip�ris� nga rob�ria e huaj dhe p�r ruajtjen e
       t�r�sis� s� territoreve t� saj, ishte nj� front i gjer�, i cili
       bashkoi shumic�n d�rrmuese t� forcave shoq�rore t� vendit. Edhe
       udh�heqja e l�vizjes komb�tare nuk i takoi nj� force t� vetme
       shoq�rore. N� krye t� saj dol�n p�rfaq�sues t� borgjezis�, t�
       inteligjencies, t� �ifligar�ve (t� bejler�ve) me prirje
       atdhetare, element� t� ve�ant� t� paris�, klerik� atdhetar�,
       p�rfaq�sues t� fshatar�sis� etj. Nga radh�t e gjith� k�tyre
       forcave dol�n nj� varg i t�r� mendimtar�sh (q� vinin sidomos nga
       inteligjencia), q� u b�n� udh�heq�s ideologjik�, kulturor� e
       politik�, nd�rsa nga grupet e tjera shoq�rore dol�n organizator�
       dhe drejtues politik� e ushtarak� t� l�vizjes komb�tare.
       #Post#: 240--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:06 am
       ---------------------------------------------------------
       Karakteri demokratik dhe antifeudal i Rilindjes
       L�vizja Komb�tare Shqiptare e periudh�s s� Rilindjes pati
       p�rgjith�sisht tipare demokratike e antifeudale, sepse drejtohej
       kund�r ideologjis� s� prapambetur mesjetare t� sundimtar�ve
       osman� dhe kund�r administrat�s s� tyre shtyp�se. P�rgjith�sisht
       programi politik i Rilindjes frym�zohej nga parimet demokratike
       t� revolucioneve t� Evrop�s Per�ndimore, n� t� cilat disa nga
       mendimtar�t rilind�s kishin qen� pjes�marr�s t� drejtp�rdrejt�.
       Lufta kund�r zgjedh�s nacionale osmane p�r krijimin e nj� shteti
       t� pavarur, q� p�rb�nte synimin themelor t� L�vizjes Komb�tare
       Shqiptare, ishte n� vetvete nj� mas� demokratike, e cila i dha
       asaj nj� p�rmbajtje t� p�rgjithshme demokratike. P�rmbushja e
       k�tij objektivi do t'i hapte rrug�n zhvillimit ekonomik e
       kulturor t� vendit. P�rve� k�saj, l�vizja komb�tare drejtohej
       kund�r nj� force t� caktuar shoq�rore, kund�r paris�
       gjysm�feudale turko-osmane (me sulltanin n� krye), q� kishte
       pushtetin politik dhe shtypte e mbante t� rob�ruar popullin
       shqiptar e ata joturq n� t�r�si. Kjo luft�, q� i shkaktoi
       goditje t� nj�pasnj�shme gjith� sistemit ekonomik e politik
       gjysm�feudal osman, e dob�soi at� dhe sundimin e tij n� Ballkan,
       i dha l�vizjes s� Rilindjes Shqiptare nj� karakter antifeudal.
       Por, n� nj� kuptim m� t� gjer�, fryma antifeudale e demokratike
       shfaqet n� gjith� p�rmbajtjen e Rilindjes Shqiptare, n�
       ideologjin� dhe n� programin e saj, n� l�vizjen kulturore, n�
       luft�n p�r lirin� e shkoll�s e t� shkrimit shqip dhe n� k�rkesat
       programatike t� organizatave komb�tare e t� kryengritjeve
       shqiptare, q� synonin ta fusnin vendin n� rrug�n e p�rparimit
       ekonomik e kulturor.
       Megjithat�, Rilindja Shqiptare nuk doli nga suazat e l�vizjes
       komb�tare, ajo synonte t� zgjidhte n� radh� t� par� ��shtjen
       nacionale dhe nuk arriti t� merrte, si n� vendet e tjera t�
       Ballkanit, karakter agrar, t� shtronte p�r zgjidhje edhe
       ��shtjen e tok�s. P�r k�t� ndikuan nj� varg faktor�sh, t� cil�t
       nuk ishin t� pranish�m n� vendet fqinje t� Ballkanit. N� k�to
       vende (n� Serbi, n� Greqi e n� Bullgari) klasa e �ifligar�ve
       feudal� osman� shtypte ekonomikisht e politikisht popujt e tyre,
       jo vet�m me an�n e pushtetit politik, por edhe si pronare e
       pjes�s m� t� madhe t� tokave. P�r m� tep�r, ajo ishte me fe
       myslimane, nd�rsa popujt e shtypur ishin t� krishter�. K�shtu q�
       n� k�to vende konflikti nacional nd�rmjet sunduesve osman� dhe
       popujve t� rob�ruar u mpleks edhe me at� shoq�ror nd�rmjet
       fshatar�sis� s� shtypur e �ifligar�ve turq, si edhe me
       kontradikt�n fetare nd�rmjet fshatarit t� krishter� e �ifligarit
       mysliman. T� tria k�to kontradikta u shkrin� n� l�vizjen
       komb�tare t� k�tyre popujve n� nj� t� vetme dhe i dhan� asaj n�
       t� v�rtet�, megjith�se jo n� m�nyr� t� shprehur, edhe karakter
       agrar.
       L�vizja Komb�tare Shqiptare u zhvillua n� rrethana t� tjera
       shoq�rore dhe n� nj� kuad�r tjet�r fetar. N� Shqip�ri �ifligar�t
       ishin me komb�si shqiptare dhe n� pjes�n m� t� madhe me fe
       myslimane, pra me t� nj�jt�n fe q� kishte shumica e popullsis�
       s� vendit. P�r m� tep�r, nj� pjes� e tyre u p�rfshi n� l�vizjen
       komb�tare. P�rve� k�saj, edhe rrethet borgjeze, q� mor�n pjes�
       n� l�vizje, pjes�risht ishin vet� pronar� tokash dhe si rrjedhim
       bashk�punuan me �ifligar�t. Nga ana tjet�r, shumica e
       fshatar�ve, q� u rreshtuan n� luft�n p�r �lirimin komb�tar,
       ishin fshatar� t� lir� individual� t� zonave malore e kodrinore.
       Ata nuk ishin n�n var�sin� social-ekonomike t� pronar�ve
       �ifligar�, por vuanin nga shtypja e shtetit osman. Prandaj, k�ta
       fshatar� individual� u ngrit�n kund�r k�saj shtypjeje t� r�nd�
       ekonomike e politike t� Port�s s� Lart�, kund�r politik�s s�
       eg�r fiskale, kund�r sh�rbimit t� detyruesh�m e t� gjat�
       ushtarak, kund�r shp�rdorimeve t� qeveritar�ve dhe t� derebejve
       q� bashk�punonin me ta p�r �lirimin e vendit. Fshatar�sia, n�
       p�rgjith�si, i drejtoi arm�t edhe kund�r �ifligar�ve e paris�
       gjysm�feudale, por n� ato raste kur k�ta bashk�punuan hapur me
       sunduesit osman� dhe me ushtrin� e tyre q� d�rgohej p�r shtypjen
       e kryengritjeve.
       N� zbehjen e konflikteve sociale dhe t� luft�s p�r tok�n ndikoi
       edhe nj� faktor tjet�r i natyr�s politike. N� kushtet kur n�
       Shqip�ri sundonte nj� regjim mesjetar e despotik pushtues, me
       tiparet m� t� sh�mtuara t� dhun�s ekonomike e politike (si�
       ishin taksat e r�nda, diskriminimi politik, q� arrinte deri n�
       mohimin e vet�qenies s� kombit shqiptar, ndalimi i m�simit t�
       gjuh�s amtare shqipe n� shkolla, mungesa e t� drejtave m�
       elementare njer�zore, madje edhe masakrimi i popullsis�
       shqiptare me an�n e ekspeditave nd�shkimore), dilnin n� plan t�
       par� kontradiktat nacionale midis popullit shqiptar dhe
       sundimtar�ve osman�. N� k�to rrethana nuk mund t� shtroheshin
       p�r zgjidhje problemet ekonomiko-shoq�rore t� luft�s kund�r
       shtypjes gjysm�feudale, duke p�rfshir� edhe ��shtjen agrare, t�
       tok�s; k�shtu Rilindja mori t�r�sisht karakterin e nj� l�vizjeje
       q� duhej t� zgjidhte, n� radh� t� par�, ��shtjen m� t� mpreht�
       politike, at� komb�tare, t� zhdukte rob�rin� osmane, duke
       krijuar nj� shtet autonom ose t� pavarur shqiptar. Si rrjedhim,
       aspiratat ekonomiko-shoq�rore t� fshatar�ve dhe posa��risht ato
       p�r tok�n nuk u p�rfshin� n� programet e Rilindjes.
       Megjithat�, lufta e fshatar�sis� dhe e vegj�lis� s� qytetit
       kund�r sistemit t� r�nd� shtyp�s ekonomik e politik osman dhe n�
       radh� t� par� kund�r taksave e detyrimeve t� tjera, kund�r
       diskriminimit n� l�min politik, t� arsimit e t� kultur�s, kishte
       karakter shoq�ror e antifeudal. Kjo e p�rforcoi edhe m� shum�
       kontradikt�n komb�tare dhe i dha p�rmasa t� gjera baz�s sociale
       t� l�vizjes rilind�se.
       #Post#: 241--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:06 am
       ---------------------------------------------------------
       Iluminizmi
       Iluminizmi ka qen� nj� l�vizje e borgjezis� evropiane n�
       periudh�n e p�rgatitjes dhe t� kryerjes s� revolucioneve t�
       shek. XVIII-XIX. Ai drejtohej kund�r rendit feudal dhe kultur�s
       s� tij, kund�r obskurantizmit mesjetar e t� gjitha formave t�
       ideologjis� s� prapambetur dhe p�rpiqej p�r p�rhapjen e arsimit
       e t� dituris�. Jehona e k�tij iluminizmi t� vendeve evropiane,
       ashtu si ajo e ideve t� m�dha t� Revolucionit francez t� 1789-s
       dhe t� revolucioneve t� 1848-s q� trondit�n Evrop�n, u ndie edhe
       n� Shqip�rin� e at�hershme, u pasqyrua n� ideologjin� dhe n�
       programin e Rilindjes Shqiptare. Shum� nga udh�heq�sit e
       L�vizjes Komb�tare Shqiptare (n� m�nyr� t� ve�ant� ideolog�t e
       Rilindjes) ishin frym�zuar nga k�to ide p�rparimtare t�
       revolucioneve evropiane dhe pat�n nxjerr� m�sime prej tyre. T�
       panum�rt ishin gjithashtu shqiptar�t, madje edhe disa nga
       rilind�sit e njohur, q� kishin marr� pjes� n� revolucionet
       komb�tare t� shteteve fqinje, n� ato grek, rumun e serb, si edhe
       n� revolucionet e vendeve t� Evrop�s. K�ta u b�n� t�
       nd�rgjegjsh�m se idet� e k�tyre revolucioneve duhej t�
       p�rhapeshin e t� p�rqafoheshin edhe nga shqiptar�t.
       Rilindja sh�noi nj� hapje ndaj kultur�s p�rparimtare bot�rore
       nga m� t� m�dhat� q� kishte njohur kultura shqiptare deri
       at�her�. Ishte koha kur kombi shqiptar vendosi lidhje m� t�
       dendura me idet� dhe kultur�n p�rparimtare t� popujve t� tjer�,
       p�rfitoi nga thesari i kultur�s s� Per�ndimit dhe sidomos nga
       Rilindja Evropiane, nga iluminizmi i saj. Pik�risht n�n ndikimin
       e k�tyre faktor�ve t� rinj u formuan mendimtar�t, ideolog�t dhe
       iluminist�t shqiptar� t� epok�s s� Rilindjes.
       P�rhapja e dijeve, e arsimit dhe e kultur�s komb�tare, q�
       p�rb�nte nj� nga drejtimet kryesore t� Rilindjes e t�
       iluminizmit shqiptar, vler�sohej nga mendimtar�t rilind�s si nj�
       nevoj� q� shtronte zhvillimi ekonomik, shoq�ror e kulturor i
       vendit, si nj� kusht i domosdosh�m i p�rparimit material e
       shpirt�ror t� kombit shqiptar. Rilind�sit e kuptuan k�t� nevoj�
       historike dhe iluminizmi i tyre i sh�rbente plot�simit t� k�saj
       k�rkese t� shoq�ris� shqiptare. P�rhapja e kultur�s dhe e
       arsimit komb�tar do t� ndihmonin n� emancipimin e popullit
       shqiptar nga fanatizmi, prapambetja, intoleranca e nga dasit�
       fetare, t� mbjella nga sundimtar�t osman�.
       Por iluminizmi shqiptar kishte disa tipare dalluese n� krahasim
       me at� t� vendeve t� tjera, duke p�rfshir� k�tu edhe vendet
       fqinje, q� diktoheshin nga gjendja e kombit shqiptar n�
       Perandorin� Osmane dhe nga politika e saj diskriminuese. Duke
       zbatuar parimin fetar n� p�rcaktimin e p�rkat�sis� etnike t�
       popullsis�, qeveria osmane nuk e njihte komb�sin� shqiptare, t�
       cil�n e ndante, sipas besimit fetar, n� tri pjes�, q� ajo i
       quante t� ndryshme: myslimane, ortodokse dhe katolike. Si
       pasoj�, sipas sistemit mesjetar e obskurantist t� "miletit" (t�
       komb�sis�), t� vendosur nga sulltan�t osman�, p�r turqit
       myslimani shqiptar, si i �do kombi tjet�r, ishte turk, ortodoksi
       grek e katoliku latin (italian).
       N� p�rputhje me k�t� parim, q� mohonte qenien e shqiptar�ve si
       nj� komb i vet�m, Porta e Lart� nuk lejoi t� hapeshin n�
       Shqip�ri shkolla shqipe, por vet�m shkolla turke, greke,
       italiane ose austriake. N� qoft� se Turqia pranoi t� hapej
       ndonj� shkoll� e ve�ant� shqipe, k�t� e b�ri kur ishte e
       detyruar ose kur ia k�rkonte interesi i �astit, madje priste
       rastin q� t'i mbyllte ato. Prandaj, p�rhapja e arsimit dhe e
       kultur�s komb�tare u b� nj� nga ��shtjet themelore t� Rilindjes
       ndryshe nga �'ndodhi, p.sh., n� tokat greke e t� kombeve t�
       tjera ballkanike t� Perandoris� Osmane, ku popullsis� i njihej e
       drejta t� arsimohej n� gjuh�n e vet. N� k�to kushte iluminizmi
       shqiptar nuk mund t� mbetej thjesht nj� l�vizje kulturore.
       Iluminizmi e ve�an�risht l�vizja p�r shkoll�n e p�r kultur�n
       shqiptare mori karakter politik, sepse drejtohej kund�r
       ideologjis� s� prapambetur obskurantiste, ku p�rfshiheshin edhe
       ato ide konservatore klerikale, q� mb�shteteshin n�
       interpretimin q�llimkeq t� dogmave t� ve�anta t� doktrinave
       fetare t� t� gjitha besimeve. Ajo drejtohej edhe kund�r
       politik�s tradicionale t� asimilimit e t� turqizimit t�
       shqiptar�ve, q� ndiqte prej shekujsh Perandoria Osmane. Me
       karakterin e saj komb�tar shkolla dhe p�rgjith�sisht kultura e
       Rilindjes u mbyllte dyert rrymave ideologjike shkomb�tarizuese
       ngado q� t� vinin.
       Shkolla komb�tare q� k�rkonin rilind�sit e q� kishte p�r q�llim
       arsimimin n� gjuh�n shqipe, duhej t� ishte laike, t� b�hej nj�
       vat�r kulture, q� t� plot�sonte nevojat e zhvillimit ekonomik e
       shoq�ror t� vendit dhe, nj�herazi, nj� vat�r e atdhetaris� dhe e
       bashkimit komb�tar t� shqiptar�ve. Rrjedhimisht, k�rkesat p�r
       shkoll�n dhe p�r let�rsin� shqipe nuk kishin karakter thjesht
       kulturor. Iluminizmi shqiptar kishte edhe nj� karakter politik,
       u b� arm� e fuqishme e luft�s �lirimtare. G�rshetimi i
       shumansh�m i veprimtaris� kulturore-arsimore me veprimtarin�
       politike p�rb�n nj� nga ve�orit� e iluminizmit t� Rilindjes
       Shqiptare dhe t� l�vizjes komb�tare t� asaj periudhe. N� faz�n e
       fundit t� saj, nga gjith� pjes�t p�rb�r�se t� kultur�s
       shqiptare, mori p�rpar�si zhvillimi i kultur�s politike, q� u
       dha tonin dhe frym�n patriotike gjith� p�rb�r�sve t� tjer�. Me
       rritjen e ngarkes�s politike t� kultur�s n� fundin e shek. XIX
       dhe n� fillimin e shek. XX u forcua roli i shtypit dhe sidomos i
       publicistik�s, jo vet�m me numrin e madh t� botimeve brenda e
       jasht� vendit, por edhe me p�rmbajtjen kryesisht atdhetare.
       Fryma patriotike u ndje edhe n� let�rsin� artistike, duke i
       dh�n� asaj nj� angazhim m� t� madh e m� t� drejtp�rdrejt� n�
       l�vizjet e m�dha politike t� koh�s, n� luft�n p�r �lirimin
       komb�tar.
       Duke p�rhapur n� popull arsimin dhe p�rgjith�sisht kultur�n n�
       gjuh�n shqipe e me frym� atdhetare, rilind�sit synonin t�
       shpejtonin zgjimin e tij komb�tar, t� ndihmonin n� ngritjen e
       m�tejshme t� nd�rgjegjes politike dhe t� arrinin aft�simin e
       shqiptar�ve p�r nj� jet� shtet�rore t� pavarur. Kjo l�vizje u b�
       pjes� e pandar� e luft�s p�r �lirimin komb�tar dhe pati jo vet�m
       ushtar�t, por edhe d�shmor�t e saj. Me k�t� mision t� shkoll�s e
       t� kultur�s shqiptare shpjegohet edhe lufta q� u b�n� atyre dhe
       atdhetar�ve rilind�s Porta e Lart�, Patrikana greke e qarqet
       shoviniste t� shteteve fqinje, t� cilat shihnin tek ato nj�
       penges� t� fort� p�r politik�n dhe p�r planet e tyre
       aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.
       #Post#: 242--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:07 am
       ---------------------------------------------------------
       ��shtja fetare
       Si rrjedhoj� e pushtimit dhe e sundimit kat�rshekullor osman,
       shqiptar�t hyn� n� historin� moderne t� ndar� n� tri besime t�
       ndryshme fetare: krahas feve t� m�parshme ortodokse e katolike,
       t� cilat i ruajti nj� pjes� e popullsis�, u shtua edhe ajo
       myslimane, s� cil�s i p�rkiste tashm� shumica e shqiptar�ve.
       Shek. XIX bashk� me k�t� ndarje fetare t� popullsis� trash�goi
       edhe pesh�n e r�nd� t� politik�s teokratike t� sulltan�ve
       osman�, q� vinte shenj�n e barazimit midis fes� e komb�sis� dhe
       e trajtonte popullin shqiptar, me tri besime, t� ndar� n� tri
       komb�si t� ndryshme. K�saj politike i b�n� jehon� Patrikana
       greke e Stambollit, si dhe qarqet drejtuese t� shteteve fqinje e
       kishat e tyre respektive. Jeta shpirt�rore (nd�rgjegjja fetare)
       e besimtar�ve shqiptar� sundohej nga tri institucione fetare,
       tri shkolla dhe tri kultura t� huaja. K�to institucione
       klerikale vareshin nga tri qendra universale t� huaja, nga
       Halifati sulltanor, Patrikana fanariote dhe Papati roman, prej
       t� cilave asnj�ra nuk e p�rkrahte iden� e nj� shteti komb�tar
       shqiptar.
       Por ndryshe nga disa vende t� tjera ballkanike, popullsia
       shqiptare nuk u nda n� aq komb�si sa edhe fe. Nd�rgjegjja fetare
       nuk e err�soi dhe nuk e mbuloi asnj�her� nd�rgjegjen e komb�sis�
       shqiptare. Udh�tar�t e huaj t� shek. XIX kan� v�n� n� dukje se,
       nd�rsa nga pik�pamja fetare n� p�rgjith�si ishte hapur nj�
       hendek midis ortodoksit, katolikut e myslimanit t� t� nj�jtit
       komb, te popullsia e Shqip�ris� mbizot�ronte ndjenja e
       komb�sis�. Nd�rmjet element�ve t� feve t� ndryshme t� vendit u
       ruajt�n lidhjet shpirt�rore, ekonomike e shoq�rore, madje edhe
       lidhjet familjare. Me k�t� shpjegohet prania e sinkretizmit
       fetar t� p�rfaq�suar nga "laraman�t" (t� krishter�t e fsheht�),
       p�rhapja e gjer� e bektashizmit me doktrinat e tij liberale dhe
       fakti q� Shqip�ria nuk njohu asnj�her� grindje e luft�ra fetare.
       Megjith�se popullsia shqiptare i pati b�r� ball� k�saj trysnie
       qindravje�are dhe, si� shkruante udh�tari anglez Th. S. Hjugs
       (Th. S. Hughes) n� vitin 1820, e ruajti t� paprekur ndjenj�n e
       komb�sis� s� vet, ndarja n� tri fe t� ndryshme e sidomos var�sia
       e tyre nga institucione t� huaja klerikale dhe politika e
       p�r�arjes fetare, e ndjekur ndaj shqiptar�ve, e v�shtir�suan
       bashkimin e popullit shqiptar dhe u b�n� penges� n� luft�n e tij
       kund�r zgjedh�s s� huaj p�r �lirimin komb�tar. P�rve� k�saj,
       Porta e Lart�, Patrikana greke prej nga vareshin kishat
       ortodokse t� Shqip�ris�, si dhe fuqit� e tjera t� huaja u
       p�rpoq�n t'i p�rdornin fet� n� Shqip�ri si nj� mjet q� i
       sh�rbente politik�s s� tyre. Rrjedhojat negative, q� vinin nga
       kjo ndarje fetare e shqiptar�ve, mund t� shihen si nj� nga
       faktor�t (pas atyre ekonomiko-shoq�ror�), q� p�rcaktuan ritmet
       disi t� ngadalshme t� procesit t� emancipimit politik dhe t�
       zgjimit komb�tar t� shqiptar�ve.
       Ndarja e popullsis� n� tri besime dhe politika e p�r�arjes
       fetare q� ndiqej ndaj saj, nuk mund t� mos shtronte p�rpara
       L�vizjes Komb�tare Shqiptare disa detyra t� ve�anta, q� nuk i ka
       njohur ajo e vendeve t� krishtere ballkanike. Feja e p�rbashk�t,
       krahas ideve komb�tare, ishte nj� faktor q� i afronte
       shpirt�risht element�t p�rb�r�s t� k�tyre popujve ballkanik� dhe
       q� shpejtoi bashkimin e tyre komb�tar n� luft�n �lirimtare
       kund�r sundimtar�ve osman�, t� cil�t ishin mysliman�. Meq�
       popullsia e k�tyre vendeve i p�rkiste t� nj�jtit besim fetar,
       udh�heqja e l�vizjes s� tyre p�rfitoi nga antagonizmi fetar me
       sundimtar�t osman� p�r ta p�rdorur kish�n si forc� ideologjike
       dhe agjitatore n� l�vizjen �lirimtare. Nd�rsa n� Shqip�rin� e
       shek. XIX, kur popullsia ishte e ndar� n� tri besime t� ndryshme
       fetare dhe kur 3/4 e saj ishte myslimane, dometh�n� kishte t�
       nj�jt�n fe me sundimtar�t osman�, nuk mund t� b�hej fjal� p�r
       k�t� antagoniz�m, t� shtruar n� rrafsh fetar.
       N� k�to kushte bashkimi i shqiptar�ve n� luft�n �lirimtare do t�
       arrihej jasht� fes�, mbi fen� dhe vet�m i mb�shtetur n� parimin
       e komb�sis�. Rrjedhimisht lufta p�r afirmimin e parimit t�
       komb�sis�, q� ishte e p�rbashk�t p�r t� gjitha l�vizjet
       komb�tare ballkanike, pati n� Shqip�ri ve�orit� e saj, u ngrit
       jo vet�m jasht� fes�, por u drejtua nj�herazi kund�r
       identifikimit t� p�rkat�sis� fetare t� element�ve t� ndrysh�m t�
       popullsis� shqiptare me at� komb�tare dhe e zhveshi ndarjen
       fetare nga petku politik. Rilind�sit b�n� nj� pun� k�mb�ngul�se
       e t� v�shtir� p�r t� kap�rcyer dasit� fetare dhe politik�n
       p�r�ar�se t� sundimtar�ve osman� e t� Patrikan�s s� Stambollit,
       q� identifikonin fen� me komb�sin�. Ata luftuan gjithashtu
       kund�r �do orvatjeje p�r ta shnd�rruar ndarjen fetare n�
       p�r�arje politike-fetare.
       Rilindja Komb�tare u ndesh edhe me konceptet fetare mbi kombin.
       Ideologjis� s� panislamizmit, t� panortodoksizmit etj., q�
       kishte gjetur mb�shtetje edhe n� disa qarqe �ifligare e borgjeze
       turkomane e grekomane shqiptare dhe q� identifikonte fen� me
       komb�sin�, ajo i kund�rvuri iluminizmin e racionalizmin e vet e,
       n� radh� t� par�, konceptin mbi kombin shqiptar si nj� kategori
       e ve�ant� historike, q� ishte nj� dhe i pandar�, megjith�se u
       takonte tri besimeve fetare, e q� dallohej nga kombet e tjera.
       Iluminist�t e vendos�n Rilindjen Komb�tare n� nj� platform� t�
       p�rparuar, bashk�koh�se dhe jasht�fetare, n� parimin e
       komb�sis�, t� shqiptaris�. Parimi "Feja e shqiptarit �sht�
       shqiptaria", q� p�rshkon nj� literatur� t� t�r� politike e
       artistike t� periudh�s s� Rilindjes, ishte pa dyshim afetar, por
       jo antifetar, nj� parim politik, q� synonte bashkimin e
       shqiptar�ve, pavar�sisht nga p�rkat�sia e tyre fetare. Ky
       koncept i shqiptaris� si feja e shqiptar�ve pushtoi gjat� epok�s
       s� Rilindjes mendjet e zemrat e shqiptar�ve, duke u b�r� nj�
       forc� ideore, q� bashkoi shpirt�risht e mend�risht shqiptar�t n�
       luft�n p�r �lirimin komb�tar.
       #Post#: 243--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:08 am
       ---------------------------------------------------------
       Tradita historike
       Rilindja trash�goi nga shekujt e m�parsh�m nj� pasuri t� �muar
       historiko-kulturore, me vlera morale e politike, mbi t� cil�n
       ajo u mb�shtet dhe t� cil�n e zhvilloi m� tej n� nj� rrafsh t�
       ri, me nj� platform� t� re ideologjike e politike. Ajo iu
       drejtua historis� dhe e p�rdori k�t� trash�gimi p�r t� afirmuar
       t� drejt�n e popullit shqiptar p�r t� jetuar i lir� e i pavarur.
       Rilind�sit i kthyen syt� nga e kaluara historike, jo vet�m pse
       kombi shqiptar, ashtu si kombet e tjera, merr prej andej burimin
       e tij, por edhe p�r t'i v�n� provat e lasht�sis� s� tij n�
       sh�rbim t� detyrave q� q�ndronin para l�vizjes komb�tare: p�r t�
       rritur krenarin� e bashkatdhetar�ve n� luft�n e v�shtir� p�r
       �lirimin komb�tar, p�r t� ndihmuar n� ngritjen e nd�rgjegjes s�
       tyre komb�tare, p�r t� forcuar m� tej individualitetin e
       shqiptar�ve si komb dhe bashkimin e tyre p�rball� sundimtar�ve
       osman�, p�r t'u dh�n� nj� mb�shtetje historiko-shoq�rore
       k�rkesave komb�tare dhe p�r t� t�rhequr v�mendjen e opinionit
       publik t� huaj ndaj ��shtjes shqiptare.
       Rilind�sit e p�rdor�n historin� si nj� mjet t� fuqish�m n�
       sh�rbim t� k�saj ��shtjeje, si edhe p�r t� hedhur posht� pohimet
       e atyre shteteve, t� cil�t, p�r t� arritur m� leht� synimet e
       tyre ekspansioniste ndaj Shqip�ris�, ua mohuan shqiptar�ve
       historin�. Rilind�sit u kap�n sidomos pas origjin�s s� lasht� t�
       shqiptar�ve dhe pas epok�s s� Sk�nderbeut. N� rastin e par� ata
       u p�rpoq�n t� argumentonin e t� p�rhapnin tez�n mbi origjin�n
       pellazgjike ose ilire t� popullit shqiptar dhe t� provonin me
       k�t� se shqiptar�t jan� nd�r banor�t m� t� vjet�r t� Ballkanit,
       autokton� dhe zot�r t� ligjsh�m t� truallit t� vet, t� cilin
       askush nuk kishte t� drejt� ta prekte. N� rastin e dyt�, duke
       evokuar e duke pasqyruar gjer�sisht n� let�rsi epok�n e
       Sk�nderbeut, luft�n e tij ngadhnjimtare kund�r ushtrive t�
       Perandoris� s� fuqishme Osmane, rilind�sit synonin t� afirmonin
       vitalitetin e popullit shqiptar, aft�sin� e tij p�r t'u bashkuar
       politikisht dhe t� drejt�n p�r t� formuar shtetin e vet
       komb�tar.
       Historis� i jan� drejtuar edhe rrethet politike t� vendeve
       fqinje, sidomos pas formimit t� shteteve komb�tare. Qarqet
       politike serbe evokuan Perandorin� e Stefan Dushanit t� shek.
       XIV, ato greke Perandorin� Bizantine dhe ato bullgare
       Perandorin� Mesjetare t� Borisit e t� Simeonit. Sipas tyre,
       shtetet serb, grek e bullgar ishin trash�gimtar� t� perandorive
       p�rkat�se mesjetare dhe rrjedhimisht kishin "t� drejt�n
       historike" t� shtriheshin n� kufijt� e dikursh�m. Mir�po asnj�
       nga k�to perandori nuk shtrihej n� gjith� Ballkanin ose n�
       pjes�n m� t� madhe t� tij, t� banuar si n� t� kaluar�n edhe n�
       shek. XIX nga popuj t� ndrysh�m, q� ishin zot�r t� trojeve ku
       jetonin. Rrjedhimisht synimi p�r t'i rikrijuar ato, q� ishte
       shprehje e politik�s ekspansioniste t� k�tyre shteteve, cenonte
       r�nd� interesat e popujve ballkanik�, nd�rsa, n� rastin e
       shqiptar�ve, �onte n� pushtimin e territoreve t� tyre etnike,
       amtare, ose n� cop�timin e tyre. Orvatjet p�r p�rmbushjen e
       k�tyre synimeve u b�n� shkak p�r luft�ra nd�rmjet vet� vendeve
       ballkanike.
       P�rdorimi i tradit�s historike nga L�vizja Komb�tare Shqiptare
       nuk kishte prirje t� tilla ekspansioniste. Shqiptar�t nuk kishin
       formuar n� t� kaluar�n ndonj� perandori, s� cil�s t'i
       referoheshin mendimtar�t e veprimtar�t rilind�s. Epoka m� e
       ndritur, t� cil�n e evokuan rilind�sit, ishte ajo e Sk�nderbeut.
       Por kufijt� e shtetit t� lir� e t� pavarur shqiptar, t� krijuar
       prej tij n� shek. XV shtriheshin n� toka shqiptare, madje nuk i
       p�rfshinin t� gjitha k�to toka; ky shtet lindi dhe q�ndroi n�
       truallin shqiptar dhe zhvilloi, derisa u shtyp, nj� luft�
       mbrojt�se kund�r agresionit osman.
       Ndryshe nga ai i vendeve fqinje ballkanike, historicizmi i
       Rilindjes Shqiptare, argumentimi i karakterit historik t�
       p�rkat�sis� etnike t� trojeve shqiptare, sh�rbeu si mb�shtetje
       p�r bashkimin politik t� shqiptar�ve dhe t� territoreve t�
       banuara prej tyre jo vet�m n� t� kaluar�n, por edhe n� periudh�n
       m� t� re, n� shek. XIX.
       #Post#: 244--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:08 am
       ---------------------------------------------------------
       Faktori nd�rkomb�tar
       Lufta p�r �lirimin komb�tar, p�r formimin e nj� shteti t�
       bashkuar shqiptar, ashtu si n� vendet e tjera t� Ballkanit, edhe
       n� Shqip�ri nuk mund t� zhvillohej jasht� ndikimit t� Fuqive t�
       M�dha dhe t� raporteve nd�rkomb�tare t� koh�s.
       N� shek. XIX Fuqit� e M�dha e kishin v�n� Perandorin� Osmane n�n
       ndikimin e tyre, ishin b�r� tanim� nj� faktor i dor�s s� par� q�
       p�rcaktonte fatin e saj dhe t� zot�rimeve t� saj duke p�rfshir�
       edhe ato ballkanike. T� bindura tanim� p�rfundimisht se kjo
       Perandori po shkonte drejt shembjes s� pashmangshme, k�to shtete
       punonin p�r t� forcuar m� tej ndikimin n� zot�rimet e saj dhe
       mbi shtetet q� do t� dilnin pas rr�nimit t� saj. N� k�to
       rrethana, si l�vizjet komb�tare, ashtu edhe procesi i formimit
       t� shteteve nacionale, nuk mund t� zhvilloheshin n� m�nyr� t�
       pavarur dhe jasht� ndikimit e vullnetit t� Fuqive t� M�dha.
       Ashtu si k�to l�vizje, edhe ajo komb�tare shqiptare, ishin b�r�
       pjes� e marr�dh�nieve nd�rkomb�tare. Zgjidhja e ��shtjes
       komb�tare n� k�to vende p�rcaktohej n� nj� shkall� t�
       konsiderueshme nga k�to marr�dh�nie nd�rkomb�tare.
       K�shtu, edhe pse pat�n shp�rthyer n� Serbi kryengritja e par� m�
       1804 dhe e dyta m� 1815, nd�rsa n� Greqi e n� Rumani m� 1821,
       k�to vende u �liruan nga rob�ria osmane vet�m pas disfat�s q�
       Turqia p�soi n� Luft�n ruso-turke t� viteve 1828-1829, kur,
       sipas traktateve t� paqes nd�rmjet Rusis� e Perandoris� Osmane,
       u njoh autonomia e principat�s serbe dhe e Malit t� Zi, u
       p�rforcua autonomia e principatave t� Vllahis� e t� Moldavis�
       dhe u njoh pavar�sia e Greqis�, e cila u sanksionua edhe me
       Traktatin e Londr�s t� Fuqive t� M�dha m� 1830. Edhe Bullgaria,
       ndon�se u p�rfshi m� 1876 nga nj� l�vizje kryengrit�se kund�r
       rob�ris� osmane, u shpall si principat� autonome (pjesa veriore
       e saj) dhe si nj�si shtet�rore n�n vasalitetin e sulltanit, me
       emrin Rumelia Lindore (pjesa jugore), pas shpartallimit t�
       Perandoris� Osmane n� Luft�n ruso-turke t� viteve 1877-1878 dhe
       pas Traktatit t� Sh�n-Stefanit dhe atij t� Berlinit m� 1878.
       Rol vendimtar ka pasur faktori i jasht�m edhe n� L�vizjen
       Komb�tare Shqiptare, si dhe n� fatin e ��shtjes shqiptare n�
       p�rgjith�si. Por, ndryshe nga vendet e tjera t� Ballkanit,
       nd�rhyrjet e k�tij faktori n� L�vizjen Komb�tare Shqiptare t�
       periudh�s s� Rilindjes kan� qen�, me ndonj� p�rjashtim, me
       rrjedhoja negative p�r zgjidhjen e ��shtjes shqiptare.
       Asnj� nga Fuqit� e M�dha nuk e mori n�n sqetull ��shtjen
       shqiptare dhe nuk u angazhua p�r zgjidhjen e saj. Ky q�ndrim
       mosp�rfill�s, madje edhe opozitar i shteteve evropiane ndaj
       ��shtjes komb�tare shqiptare, q� do t� vazhdonte edhe pas
       Rilindjes, ndon�se ka qen� diktuar nga interesat e tyre t�
       njohur politik� dhe strategjik� n� Ballkan dhe ve�an�risht n�
       Shqip�ri, si edhe nga synimi p�r t� ruajtur ekuilibrin nd�rmjet
       tyre, ka qen� p�rcaktuar edhe n�n ndikimin e faktorit fetar.
       Dihet se afria e besimit fetar ka nxitur jo vet�m Rusin�, ku
       identifikimi populist i kombit me fen� ishte m� i spikatur
       ("rus" kishte kuptimin "kristian" - i krishter�), por edhe
       Fuqit� e tjera t� M�dha evropiane t� p�rkrahnin l�vizjen
       komb�tare t� popujve t� krishter� t� Ballkanit. Nd�rkaq, l�vizja
       komb�tare e popullit shqiptar, shumica e t� cilit i p�rkiste
       fes� myslimane, p�rgjith�sisht nuk ka g�zuar nj� p�rkrahje t�
       till� edhe kur ka p�rjetuar kulmet e saj, madje t� atilla q�
       rrall� mund t� ndeshen edhe n� vendet e tjera t� Ballkanit, si�
       kan� qen� periudha e Lidhjes Shqiptare t� Prizrenit (1878-1881)
       dhe ajo e Kryengritjes s� P�rgjithshme t� vitit 1912.
       Por edhe Fuqit� e M�dha, ndon�se p�rgjith�sisht i sinkronizonin
       veprimet e tyre kur nd�rhynin n� Perandorin� Osmane dhe
       posa��risht n� Shqip�ri, nuk kan� mbajtur gjithnj� e t� gjitha
       t� nj�jtin q�ndrim ndaj ��shtjes shqiptare. Jan� t� njohura
       sidomos q�ndrimet e ve�anta t� Austro-Hungaris�, e cila, edhe
       pse kur ishte fjala p�r nd�rhyrjet n� Perandorin� Osmane
       vepronte si nj� nga gjymtyr�t m� t� r�nd�sishme t� koncertit t�
       shteteve evropiane, punonte nj�herazi p�r t� nxitur zhvillimin
       kulturor t� shqiptar�ve, q� e shihte si nj� mjet p�r forcimin
       tek ata t� ndjenjave komb�tare. Kjo politik� diktohej, pa
       dyshim, nga interesat e saj ekonomik� e politik� n� Shqip�ri, si
       vend me nj� pozicion t� r�nd�sish�m n� Adriatik, nga synimi i
       Vjen�s p�r t� shfryt�zuar p�r k�ta interesa L�vizjen Komb�tare
       Shqiptare. N� pragun dhe sidomos gjat� luft�rave ballkanike
       (1912-1913) Austro-Hungaria nisi t� p�rkrahte n� fillim iden� e
       vendosjes s� nj� administrimi autonom n� Shqip�ri e m� pas, n�
       periudh�n e p�rgatitjes s� Shpalljes s� Pavar�sis�, at� t� nj�
       shteti komb�tar shqiptar.
       Nd�rhyrja e faktorit t� jasht�m n� ��shtjen shqiptare ka qen� e
       shum�fisht�: krahas Fuqive t� M�dha n� l�vizjen shqiptare
       nd�rhynin jo vet�m me mjete propagandistike e diplomatike, por
       edhe me agresionin e hapur ushtarak, edhe shtetet fqinje
       (Serbia, Greqia dhe Mali i Zi). Duke filluar nga vitet 30 t�
       shek. XIX, k�to shtete ndiqnin nj� politik� ekspansioniste p�r
       pushtimin e tokave shqiptare. N� k�to kushte Rilindja Shqiptare
       u detyrua ta drejtonte tehun e luft�s nj�her�sh n� dy fronte:
       kund�r sunduesve osman� p�r �lirimin komb�tar dhe kund�r lakmive
       shoviniste t� shteteve fqinje, t� cilat p�rkraheshin nga Fuqit�
       e M�dha, sidomos nga Rusia, p�r mbrojtjen e t�r�sis�
       territoriale t� Shqip�ris�.
       Lufta n� dy fronte, me dy objektiva, p�rb�nte nj� ve�ori t�
       l�vizjes shqiptare t� epok�s s� Rilindjes, e cila e b�nte at� t�
       dallohej nga lufta q� zhvilluan kombet e tjera t� Ballkanit n�
       shek. XIX. Megjithat�, kjo ve�ori nuk i p�rjashtoi aspak
       shqiptar�t e l�vizjen e tyre komb�tare nga fronti i p�rbashk�t i
       q�ndres�s s� popujve t� Ballkanit kund�r zgjedh�s shekullore
       osmane, gjat� s� cil�s u treguan t� gatsh�m p�r t� bashk�punuar
       me popujt fqinj t� Gadishullit Ballkanik dhe dhan� nj� kontribut
       t� �muar.
       Pasojat e nd�rhyrjeve t� jashtme Shqip�ria i ndjeu tep�r r�nd�.
       Brenda 40 vjet�ve t� fundit para Shpalljes s� Pavar�sis� (1912),
       Fuqit� e M�dha dhe sidomos shtetet fqinje ballkanike, q�
       p�rkraheshin prej tyre, nd�rhyn�, madje edhe me mjete ushtarake,
       dy her� n� ��shtjen shqiptare: n� vitet 1878-1881, kur iu
       kund�rvun� Lidhjes s� Prizrenit dhe k�rkesave t� vazhdueshme t�
       saj p�r nj� shtet autonom shqiptar dhe kur me vendimet e
       Kongresit t� Berlinit gjymtuan r�nd� territoret shqiptare, si
       dhe m� 1912-1913, kur edhe pse e njoh�n shtetin e pavarur, t�
       porsashpallur shqiptar, i shk�put�n atij m� shum� se gjysm�n e
       territoreve dhe t� popullsis�, q� ua aneksuan shteteve fqinje.
       #Post#: 245--------------------------------------------------
       Re: HISTORIA E RILINDJES KOMBETARE 
   DIR By: Mondi
       Date: February 9, 2012, 3:09 am
       ---------------------------------------------------------
       Periodizimi i l�vizjes komb�tare
       Epoka e Rilindjes dhe l�vizja komb�tare q� u zhvillua gjat� saj
       p�rb�jn� nj� proces unik e t�r�sor. Megjithat�, sikurse �sht�
       pranuar n� historiografin� shqiptare, ajo ndahet n� disa
       periudha ose faza.
       Faza e par� fillon n� vitet 30 t� shek. XIX dhe vijon deri n�
       vitet e shp�rthimit t� Kriz�s Lindore, m� 1876-1877. Kjo �sht�
       periudha e ndryshimeve t� r�nd�sishme n� jet�n
       ekonomiko-shoq�rore, politike e kulturore t� vendit, e
       konsolidimit t� procesit t� formimit t� shqiptar�ve si komb. N�
       k�t� faz� nis t� p�rvijohet mendimi politik i Rilindjes, i
       ideologjis� dhe i programit t� saj, q� u p�rpunua nga ideolog�t
       e par� t� Rilindjes. P�rpjekjet p�r afirmimin e kombit shqiptar
       n�p�rmjet l�vrimit e p�rhapjes s� kultur�s dhe t� arsimit shqip
       u shoq�ruan me nj� zhvillim t� till� t� kultur�s komb�tare t�
       papar� deri at�her�, q� n� kushtet, n� t� cilat ndodhej
       Shqip�ria asokohe, e pati qendr�n e vet m� shum� n� kolonit�
       shqiptare t� m�rgimit, por edhe brenda vendit. N� k�t� faz� t�
       l�vizjes komb�tare u formulua, ndon�se jo n� m�nyr� t� plot�,
       edhe k�rkesa e organizimit autonom t� trojeve shqiptare. Kjo
       periudh� karakterizohet gjithashtu nga nj� varg kryengritjesh t�
       popullsis� fshatare e qytetare q� shp�rthyen n� vitet 30-40 dhe
       q� vazhduan thuajse pa nd�rprerje deri n� fillimin e Kriz�s
       Lindore, m� 1876-1877. Epoka e re historike n� t� cil�n u
       zhvilluan u dha atyre tipare t� reja, karakteristike p�r
       l�vizjet �lirimtare t� Rilindjes.
       Faza e dyt� p�rfshin vitet 1878-1881, kur n� kushtet e Kriz�s
       Lindore, nj� element i r�nd�sish�m i s� cil�s ishte edhe L�vizja
       Komb�tare Shqiptare, u sh�nua nj� kthes� e r�nd�sishme n�
       zhvillimin e saj, u krijua organizata mbar�shqiptare â�&#130;��
       Lidhja e Prizrenit. Lidhja dhe udh�heq�sit e saj p�rpunuan
       programin m� t� plot� politik t� l�vizjes komb�tare p�r
       mbrojtjen e t�r�sis� territoriale t� Shqip�ris� q� k�rc�nohej
       nga monarkit� fqinje, p�r bashkimin e t� gjitha trevave
       shqiptare n� nj� shtet autonom komb�tar. N� k�t� faz�, n�n
       drejtimin e Lidhjes s� Prizrenit dhe t� udh�heq�sve t� saj m� t�
       vendosur, u b� p�rpjekja e par� p�r t� send�rtuar me rrug�n e
       luft�s s� armatosur programin e l�vizjes komb�tare, p�r t�
       themeluar shtetin komb�tar shqiptar. Nga kjo faz� ��shtja
       shqiptare u b� nj� realitet objektiv n� politik�n ballkanike t�
       Fuqive t� M�dha, nj� element i pandar� i kombinacioneve t� tyre
       diplomatike n� Ballkan dhe n� Evrop�.
       Faza e tret� e l�vizjes komb�tare shtrihet nga vitet 1881 dhe
       mbyllet m� 1908, me revolucionin e turqve t� rinj. N� k�t�
       periudh� L�vizja Komb�tare Shqiptare, edhe pse nuk njohu pika t�
       atilla kulmore, si� ishin vitet e Lidhjes s� Prizrenit, erdhi
       duke u rritur, si nga pik�pamja cil�sore, me zhvillimin e
       m�tejsh�m t� mendimit politik e t� kultur�s, ashtu edhe nga
       organizimi i saj. N� vitet e para pas shtypjes s� Lidhjes s�
       Prizrenit mori hov lufta p�r shkoll�n dhe kultur�n komb�tare, u
       hodh�n themelet e shkoll�s komb�tare, u zhvillua let�rsia
       shqipe, u zgjerua publicistika shqiptare, zhvilloi veprimtarin�
       e vet nj� varg i t�r� shkrimtar�sh, mendimtar�sh e publicist�sh,
       q� krijuan vepra, t� cilat vun� themelet e let�rsis� dhe t�
       kultur�s s� sotme shqiptare. N� k�t� periudh� zgjerohet m� tej
       veprimtaria patriotike e kolonive shqiptare t� m�rgimit, q�
       dhan� nj� kontribut t� �muar n� l�vizjen komb�tare.
       Vitet e fundit t� shek. XIX sh�nuan nj� ngritje t� re t�
       l�vizjes p�r autonomin� e Shqip�ris�, q� u shpreh n� dy drejtime
       kryesore: s� pari, n� p�rgatitjen e nj� vargu memorandumesh,
       peticionesh e traktatesh politike (ku spikat vepra "Shqip�ria
       �'ka q�n�, �'�sht� dhe �'do t� b�het�?"), me t� cilat u pasurua
       m� tej programi politik i Rilindjes p�r formimin e shtetit
       komb�tar, p�r organizimin e kushtetut�n e tij; s� dyti, n�
       themelimin e nj� organizate t� re mbar�shqiptare, t� Lidhjes s�
       Pej�s (1899-1900), q� mori p�rsip�r t� vazhdonte, n� kushtet e
       reja, misionin historik t� Lidhjes s� Prizrenit. Themelimi i
       komiteteve "P�r lirin� e Shqip�ris�" dhe veprimtaria e tyre
       (1905-1908) ishte d�shmi e ngritjes s� m�tejshme t� shkall�s s�
       organizimit t� l�vizjes komb�tare n� k�t� faz�. Ndon�se vazhdoi
       t� zhvillohet n� m�nyr� t� pavarur, me interesat e saj t�
       ve�anta, L�vizja Komb�tare Shqiptare u bashkua me at� t� turqve
       t� rinj dhe u b� nj� faktor i r�nd�sish�m p�r fitoren e
       Revolucionit xhonturk t� vitit 1908.
       Faza e kat�rt (1908-1912) hapet me fitoren e Revolucionit
       xhonturk dhe mbaron me Shpalljen e Pavar�sis� t� Shqip�ris� m�
       28 N�ntor 1912. Kjo �sht� periudha e rritjes s� l�vizjes
       politiko-kulturore (m� 1908-1910) dhe e kryengritjeve t� m�dha
       shqiptare kund�r sundimit osman n� vitet 1910-1912, t� cilat
       dallohen si nga p�rmasat e shkalla m� e lart� e organizimit,
       ashtu edhe nga programi politik autonomist q� parashtruan.
       L�vizja komb�tare u b� n� k�to rrethana nj� faktor i r�nd�sish�m
       nd�rkomb�tar, nd�rsa kryengritjet shqiptare t� viteve 1910-1912
       e dob�suan pushtetin osman n� Ballkan dhe i hap�n rrug�n
       shkat�rrimit t� tij p�rfundimtar pas luft�rave ballkanike t�
       viteve 1912-1913.
       Kryengritjet, sidomos ajo e p�rgjithshme e vitit 1912,
       p�rgatit�n truallin p�r Shpalljen e Pavar�sis� s� Shqip�ris�, q�
       ishte nj� fitore e madhe historike me t� cil�n mbyllet epoka e
       Rilindjes Komb�tare. Por, i shpallur n� vitet e luft�rave
       ballkanike dhe p�r shkak t� vendimeve t� padrejta t� Konferenc�s
       s� Londr�s t� Ambasador�ve t� Fuqive t� M�dha (1912-1913),
       shteti i pavarur shqiptar nuk arriti t� bashkoj�, si� ishte
       p�rcaktuar n� platform�n politike t� Rilindjes, t� gjitha trojet
       e Shqip�ris�, pjesa m� e madhe e t� cilave mbeti jasht� kufijve
       t� tij, n�n rob�rin� e shteteve fqinje, t� Serbis�, t� Malit t�
       Zi e t� Greqis�. N� k�to rrethana ��shtja komb�tare shqiptare
       mbeti e pazgjidhur p�rfundimisht, duke u kthyer n� periudhat m�
       pas n� nj� problem i l�vizjes p�r �lirimin komb�tar t� asaj
       popullsie shqiptare q� mbeti n� ato shtete dhe duke u b�r�
       nj�herazi nj� faktor q� ndikoi fuqish�m n� marr�dh�niet e
       shtetit shqiptar me k�to vende fqinje.
       *****************************************************
       Page 1 of 4
   DIR Next Page