gopher.createaforum.com/1/forums/ndjenja/p/349

   DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: <b>SHKRIMTAR SHQIPTAR</b>
       *****************************************************
       #Post#: 3732--------------------------------------------------
       Gjon Buzuku
   DIR By: LoveR
       Date: August 16, 2012, 2:45 am
       ---------------------------------------------------------
       Gjon Buzuku (1555)
       Buzuku �sht� autori i par� i njohur deri m� sot i let�rsis�
       shqiptare. Veprat n� gjuh�n shqipe gjat� shekujve t� par� t�
       pushtimit osman jan� t� pakta. M� e vjetra prej tyre q� ka
       mb�ritur deri n� dit�t tona, �sht� "Meshari" i Gjon Buzukut
       (1555). Kush ishte autori, nga ishte, ku punoi, mbi �'baza
       arriti ta shkruante e ta botonte librin e vet, jan� pyetje q�
       ende nuk kan� gjetur nj� p�rgjigjje t� plot�. Ndonj� gj� t�
       pakt� q� dim� p�r jet�n e autorit, p�r v�shtir�sin� q� hasi, p�r
       pun�n, q�llimin dhe p�r koh�n kur e shkroi ose e botoi vepr�n e
       vet e m�sojm� vet�m nga pasth�nia e librit.
       Gjon Buzuku ishte nj� prift katolik, nj� famulltar i thjesht�,
       q�, me sa duket, punoi n� Shqip�rin� e Veriut, jo larg vendit ku
       e botoi vepr�n e tij ndoshta n� trev�n e Ulqinit e t� Tivarit.
       Si� na thot� vet�, vepr�n e filloi m� 20 mars 1554.
       Dhe e mbaroi m� 5 janar t� 1555, koha q� punoi p�r shqip�rimin,
       ose p�r botimin e saj nuk del e qart�.
       Libri, ashtu si� �sht� sot, ka 188 faqe, i mungojn� 16 faqet e
       para, por edhe disa t� tjera n�p�r mes. K�shtu q�, duke mos
       pasur as kopertin�, as faqen e par�, nuk dim� as titullin e tij
       t� v�rtet� dhe as vendin e botimit, etj. �sht� kjo nj� fatkeq�si
       apo fatmir�si, s'mund ta themi dot. Ndoshta, po t'a kishte
       kopertin�n ose edhe faqen e par�, libri mund t� ishte zhdukur,
       sepse, me sa duket, ka qen� n� list�n e atyre librave q� kane
       qen� ndaluar nga kisha katolike e Rom�s.
       K�shtu q� jan� zhdukur nga qarkullimi t� gjitha kopjet e tij dhe
       mbeti vet�m kjo q� �sht� e gjymtuar. Kjo, ndoshta �sht� arsyeja
       q� ajo sot gjendet vet�m n� nj� kopje, t� fshehur e t� harruar
       q� i ka shp�tuar syrit t� inkuizicionit.
       Kopja q� gjendet, me sa duket ka qen� p�rdorur shum�. Ve�
       flet�ve t� grisura, n� shum� faqe anash ka sh�nime e emra
       prift�rinjsh q�, me sa duket, e kan� pasur n�p�r duar.
       P�rmbajtja e librit �sht� fetare dhe kryesisht me pjes�
       liturgjie, pjes� q� lexohen e recitohen vet�m prej klerik�ve n�
       sh�rbesat kishtare. P�rkthim i nj� libri latinisht i shkruar me
       alfabetin latin. P�r disa disa tinguj t� shqipes, si: q, gj, th,
       dh, z, x, etj. q� nuk i ka gjuha latine, autori p�rdor pes�
       shkronja q� kan� p�rngjasim me disa shkronja t� alfabetit
       cirilik. Gjuha e vepr�s �sht� ajo e dialektit t� Shqip�ris�
       Veriore e Per�ndimore. K�t� alfabet do ta p�rdorin edhe autor�t
       pas tij, me ndonj� ndryshim t� vog�l.
       P�rmbajtja e vepr�s d�shmon p�r p�rdorimin e shqipes n�
       sh�rbesat fetare. Jemi n� koh�n kur n� Evrop� kishte shp�rthyer
       l�vizja p�r t'u shk�putur nga kisha katolike e Rom�s, l�vizja q�
       njihet me emrin protestantiz�m. Nj� nga k�rkesat kryesore t�
       k�saj l�vizje ishte q� sh�rbesat kishtare t� b�hen n� gjuh�n
       amtare. Edhe Buzuku, me sa duket, ec�n n� k�t� rrug�, edhe pse
       kjo �sht� n� kund�rshtim me urdh�rat e Vatikanit. Nga ato q�
       thot� n� pasth�nie, duket se Buzuku nuk hyri rast�sisht n� k�t�
       rrug�.
       N� rrethanat q� ishin krijuar n� Shqip�ri nga pushtimi osman,
       kisha katolike e Rom�s ishte e detyruar t� b�nte l�shime p�r t'i
       v�n� fre islamizmit t� popullsis� shqiptare. K�t� gj� e kuptoi
       dhe e shfryt�zoi Buzuku, i nisur jo vet�m nga q�llime fetare por
       edhe atdhetare.
       I ndikuar nga idet� e l�vizjes protestante, Buzuku iu vu pun�s
       q� besimtar�t shqiptar� shkrimin e shenjt� ta merrnin
       drejtp�rdrejt� n� gjuh�n amtare. Nga ana tjet�r, si atdhetar, ai
       desh t� b�nte di�ka p�r popullin e vet dhe �sht� i vet�dijsh�m
       se me pun�n e tij, do t'i sh�rbente popullit t� vet, jo vet�m
       p�r t� d�gjuar e kuptuar p�rmbajtjen e disa ceremonive kishtare,
       por edhe se ajo p�rb�n pik�nisjen e shkrimit t� gjuh�s shqipe
       drejtuar masave shqiptare. Me vepr�n e tij ai mundohej t�
       afirmonte individualitetin shqiptar. Vepra e Buzukut nuk ka
       vet�m merit� letrare, por �sht� edhe nj� hap i guximsh�m
       kulturor, q� b�n pjes� n� luft�n e popullit shqiptar p�r �lirim
       e p�rparim. K�to probleme e kan� munduar p�r nj� koh� t� gjat�
       autorin, prandaj ai shkruan n� pasth�nie "...U Dom Gjoni, biri i
       Bdek Buzukut, tue u kujtuom shum� her� se gjuha jon� nuk� kish
       gjo t� t� ndigluom (q� t� jet� d�gjuar) nse shkruomit shenjt�,
       nse dashunit nse bot�se, san�, desha me u dedigune p�rsa mujta
       me ditune, me zbritun� (me ndri�ue) pak mendet� e atyne q�
       ndiglojin�..."
       T� ndri�ojm� mendjet e njer�zve, pra ky ka qen� edhe njeri nga
       q�llimet, p�r t� cilin e shqip�roi dhe botoi Buzuku vepr�n e
       tij. Madje Buzuku ec�n edhe m� p�rpara. N� Mesharin e tij
       gjendet dhe kjo lutje q� nuk gjendet n� asnj� meshar t� bot�s:
       Gjith� popullsin� e krishten�, nd�r Arbanit ata n'mortajet
       largo, ty t� lusm�. O Zot. Te Arb�ria, pra aty i rreh zemra
       Buzukut.
       Nga t� gjitha k�to del qart� se me vepr�n e Buzukut kemi nj�
       vazhdim�si t� kultur�s shqip�tare dhe n� kushtet e v�shtira t�
       pushtimit osman, kultur� q� te humanistet u p�rfaq�sua me vepra
       kryesisht n� gjuh�n latine, q� ishte gjuha e kultur�s s� koh�s
       dhe q� u pasurua m� von� me veprat e Budit, Bardhit, Bogdanit
       etj. n� gjuh�n shqipe.
       Q� nga botimi deri m� 1740, gati dy shekuj, "Meshari" ishte nj�
       vep�r e humbur, nj� vep�r e panjohur. M� 1740, at� e zbuloi n�
       Biblotek�n e Propaganda Fides af�r Rom�s autori gjakovar Gjon
       Kazazi. Ky zbulim b�ri buj� t� madhe, sepse �sht� libri i par�
       n� gjuh�n shqipe. Pas k�saj ��shtja mbeti p�rs�ri n� heshtje
       edhe p�r m� tep�r se nj� shekull deri m� 1900, kur e rizbuloi
       arb�reshi Pal Skiroi po jo m� n� Biblotek�n Propagada Fides, por
       n� Biblotek�n e Vatikanit, n� Rom�, ku gjendet edhe sot. Me 1932
       libri u fotokopjua n� tri kopje, nj�ra nga t� cilat gjendet n�
       Biblotek�n ton� Komb�tare. M� 1968 gjuh�tari yn� i shquar Eqerem
       �abej, b�ri nj� botim shkencor t� vepr�s s� Buzukut, duke e
       shoq�ruar me nj� studim m� t� gjer� p�r gjuh�n dhe meritat e
       autorit.
       Gjuha e pasur e librit dhe drejt�shkrimi p�rgjith�sisht i
       ngulitur d�shmojn� se kjo vep�r duhet te jet� mb�shtetur n� nj�
       tradit� t� m�parshme t� shkrimit t� shqipes kishtare, tradit� q�
       rrebeshet e koh�rave t� v�shtira q� kaloi vendi yn�, me sa duket
       e kan� marr� me vehte. Por edhe libri i Buzukut krijoi padyshim
       nj� tradit� p�r autor�, q� erdh�n pas tij. T� shkruaje n� shqip
       nj� lib�r fetar n� nj� koh� kur kjo gjuh� nuk ishte l�vruar si
       gjuh� kulture, nuk ishte e leht�. Buzuku ia doli mbane ve� t�
       tjerash edhe pse shfryt�zoi pasurin� e gjuh�s pupullore si dhe
       mjaft fjal� t� lashta, q� ndoshta, i p�rkisnin tradit�s s�
       shkrimit t� shqipes para tij.
       Gjuha e vepr�s ka n� baz� t� folmen e Shqip�ris� Verilindore,
       por t� bie n� sy p�rpjekja p�r ta ngritur at� mbi dialektin nga
       �sht� nisur. N� vepr�n e Buzukut gjejm� ndonj�her� edhe pjes� t�
       nj� proze tregimtare, t� nj� proze me vlera letrare, q� dallohet
       p�r mjesht�rin� e p�rdorimit t� fjal�s, dhe sigurin� e
       nd�rtimeve gjuh�sore pak a shum� t� q�ndrueshme. Meshari i
       Buzukut ka r�nd�si shum� t� madhe p�r historin� gjuh�s s�
       shkruar shqipe. Duke krahasuar gjuh�n e Buzukut me shqipen e
       sotme, v�rehen zhvillime t� ndryshme q� ka pasur gjuha jon� q�
       nga shekulli XVI e deri m� sot, gati p�r pes� shekuj.
       *****************************************************
       Page 1 of 1