DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: HISTORIA
       *****************************************************
       #Post#: 2399--------------------------------------------------
       Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:10 am
       ---------------------------------------------------------
       Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
       Përgatitja e kryengritjes
       Edhe pas marrëveshjeve që përfundoi me udhëheqësit e
       kryengritësve në vitin 1911, Porta e Lartë nuk ndërmori asnjë
       masë që do ta përmirësonte gjendjen ekonomike e arsimore të
       vilajeteve shqiptare, që vinte duke u rënduar. Ndihej mungesa e
       ushqimeve. Çmimi i drithit ishte 2-3-fishuar. Edhe artikujt e
       tjerë të konsumit të gjerë qenë shtrenjtuar. Shtimi i taksave e
       mbledhja me dhunë e detyrimeve shtetërore e përkeqësuan edhe më
       tej gjendjen. Nga ana tjetër, shqiptarët i shqetësonte edhe
       përgatitja për krijimin e aleancës ballkanike, konturet e së
       cilës po ravijëzoheshin në horizontin ballkanik.
       Në këto rrethana qarqet e gjera atdhetare brenda dhe jashtë
       vendit filluan të mendonin për organizimin e një kryengritjeje
       të re, që duhej të fillonte në pranverën e ardhshme. Fillimi i
       luftës italo-turke (shtator 1911) që do të angazhonte një pjesë
       të madhe të forcave turke, krijonte kushte të favorshme për një
       kryengritje të përgjithshme shqiptare. Përveç kësaj, po bëhej
       gjithnjë e më e qartë se lufta italo-turke do të pasohej nga një
       luftë ballkanike, e cila do të çonte në shembjen e Perandorisë
       Osmane dhe do ta vinte Shqipërinë para rrezikut të copëtimit.
       “Aneksimi italian i Tripolit, - theksonte Ismail Qemali, -
       tregoi se parimi i tërësisë tokësore të Perandorisë Osmane nuk
       respektohej më. Tani ishte për t’u dyshuar nëse shtetet
       ballkanike do të qëndronin të qeta”.
       Gjatë një udhëtimi që ndërmori në Evropë, në tetor të vitit
       1911, Ismail Qemali, në takimet që pati në kancelaritë
       diplomatike të Francës, të Anglisë e sidomos të
       Austro-Hungarisë, u përpoq t’i bindte ato që të rishikonin
       politikën e ruajtjes së status quo-së në Ballkan, t’u provonte
       se ishte në interesin e tyre të ndiqnin një politike të re
       ballkanike, pjesë përbërëse e së cilës duhej të ishte edhe
       autonomia ose edhe pavarësia e Shqipërisë. Gjatë takimit me
       ambasadorin austro-hungarez në Paris, Ismail Qemali i foli për
       rrezikun që i kërcënohej Shqipërisë nga monarkitë fqinje.
       Shembja e sundimit osman në Ballkan, kur shqiptarët ende nuk
       njiheshin si komb më vete, i linte ata të pambrojtur përballë
       agresorëve të rinj. Një fat i tillë i shqiptarëve, theksoi ai,
       nuk ishte as në interesin e Vjenës. Ismail Qemali i propozoi
       Ballplacit të ndërhynte pranë Portës së Lartë dhe të kërkonte
       prej saj që ta njihte popullin shqiptar si “entitet etnik”.
       Ambasadori austro-hungarez në Paris, Sheçen, iu përgjigj Ismail
       Qemalit se Vjena “i jepte rëndësi të madhe ruajtjes së status
       quo-së territoriale në Ballkan dhe se nuk ndërhynte në punët e
       brendshme të Turqisë”.
       Ndërkohë gjendja politike në Shqipëri vinte duke u acaruar.
       Gjatë vjeshtës u dendësuan kontaktet ndërmjet përfaqësuesve të
       viseve të ndryshme, që kishin si objekt diskutimi organizimin e
       kryengritjes, për sendërtimin e programit politik të Lëvizjes
       Kombëtare Shqiptare, të autonomisë së vendit.
       Në dhjetor të vitit 1911 deputetët shqiptarë, midis të cilëve u
       dalluan Ismail Qemali dhe Hasan Prishtina, duke përfituar nga
       kriza që kishte mbërthyer Perandorinë Osmane dhe qeverisjen e
       xhonturqve, kërkuan edhe njëherë zbatimin e reformave politike,
       ekonomike e kulturore në Shqipëri, të cilat kishin si qëllim të
       fundit ta shtynin Portën e Lartë të njihte kombësinë shqiptare
       dhe të drejtën e saj për t’u vetëqeverisur. Në muajin janar të
       vitit 1912 Hasan Prishtina u përpoq të bindte Asim Beun,
       ministrin e Jashtëm të Perandorisë Osmane, se ishte në interesin
       e shtetit osman që qeveria të deklaronte zyrtarisht kufijtë e
       Shqipërisë. Por xhonturqit, duke menduar se kjo kërkesë do të
       çonte në shkëputjen e Shqipërisë nga Perandoria, e hodhën poshtë
       atë. Përballë këtij qëndrimi të qeverisë xhonturke, deputeti i
       Kosovës, Hasan Prishtina, më 11 janar 1912 shpalosi dhe njëherë
       në parlament kërkesat kombëtare të shqiptarëve. Pasi foli për
       mohimin e të drejtave kombëtare të shqiptarëve, shkeljen e të
       drejtave kushtetuese dhe për terrorin e pashembullt të ushtruar
       mbi popullsinë shqiptare, ai dënoi ashpër politikën e egër
       shoviniste që po ndiqte qeveria në trevat shqiptare. Hasan
       Prishtina e kërcënoi qeverinë me një kryengritje të re nëse nuk
       plotësoheshin kërkesat kombëtare të shqiptarëve.
       Fjalimi i guximshëm i Hasan Prishtinës e detyroi vezirin e madh
       që të replikonte ashpër me të, duke e akuzuar si rebel që
       kërkonte t’i vinte zjarrin Perandorisë. Në rrethet më të
       përparuara patriotike shqiptare po përforcohej gjithnjë e më
       shumë bindja se të drejtat kombëtare dhe përparimi ekonomik e
       kulturor i popullit shqiptar nuk mund të siguroheshin tashmë me
       anën e luftës parlamentare. Përvoja e luftës trivjeçare
       (1909-1911) e shqiptarëve kundër regjimit xhonturk kishte
       provuar domosdoshmërinë e krijimit të një qendre të vetme
       drejtuese dhe udhëheqëse të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.
       Përpjekja e parë për bashkërendimin e luftës së të gjitha
       trevave shqiptare kundër zgjedhës xhonturke u bë në Stamboll.
       Pas këshillimeve, që u zhvilluan ndërmjet Ismail Qemalit dhe
       Hasan Prishtinës më 12 janar 1912, u vendos të mbahej një takim
       i një grupi personalitetesh të jetës politike shqiptare. Takimi
       u bë në mesin e muajit janar, nën kryesinë e Ismail Qemalit, në
       shtëpinë e Syrja Vlorës, në lagjen Taksim të Stambollit. Në të
       morën pjesë, përveç Ismail Qemalit, Hasan Prishtinës e Syrja
       Vlorës, edhe Myfid Libohova, Esat Toptani, Aziz Vrioni, Bedri
       Pejani, Mustafa Kruja e të tjerë. Mbledhja e Taksimit ripohoi
       përfundimin se shqiptarëve, për të siguruar të drejtat kombëtare
       e politike, nuk u kishte mbetur rrugë tjetër përveç organizimit
       të një kryengritjeje të përgjithshme. Aty u diskutua gjithashtu
       për aspektet organizative të lëvizjes së armatosur në Shqipëri.
       Rol i veçantë, sidomos në fillim të veprimeve luftarake që do të
       ndërmerreshin në pranverën e ardhshme, iu caktua Kosovës.
       Kryengritja do të shtrihej edhe në viset e tjera të vendit,
       megjithatë, do të ishte Kosova ajo që do të mbante peshën
       kryesore në rrafsh ushtarak. Organizimin e forcave kryengritëse
       në verilindje të Shqipërisë e mori përsipër Hasan Prishtina.
       Esat Toptani premtoi të merrej me organizimin e kryengritjes në
       Shqipërinë e Mesme dhe në Mirditë. Myfit Libohova, Aziz Vrioni e
       Syrja Vlora u zotuan të ngrinin në luftë çetat e Jugut.
       Ismail Qemali mori përsipër të siguronte, me ndihmën materiale
       të kolonive shqiptare të mërgimit, armë dhe të holla (15 mijë
       pushkë të tipit të ri mauzer dhe 10 mijë napolona ar). Ai do të
       vijonte njëkohësisht përpjekjet për të siguruar mbështetjen e
       diplomacisë evropiane dhe të opinionit publik të jashtëm.Nga të
       gjithë pjesëmarrësit e mbledhjes së Taksimit vetëm Ismail
       Qemali, Hasan Prishtina e ndonjë tjetër u përpoqën të
       përmbushnin detyrimet e tyre.
       Përpjekjet për sigurimin e aleatëve
       Një nga detyrat parësore të kryengritjes së armatosur që po
       përgatitej mbetej sigurimi i aleatëve ose të paktën sigurimi i
       krahëve të forcave kryengritëse gjatë ndeshjes me forcat
       ushtarake osmane. Hasan Prishtina, pas shpërndarjes së
       parlamentit, hyri në bisedime me deputetë arabë e kurdë dhe u
       bëri thirrje atyre që t’i kundërviheshin me kryengritjen e
       armatosur politikës nacionaliste dhe asimiluese të xhonturqve.
       Ndërkohë, Ismail Qemali vazhdoi përçapjet diplomatike pranë
       kancelarive të Fuqive të Mëdha në disa prej kryeqyteteve
       evropiane. Duke njohur qëndrimin e shteteve fqinje ndaj çështjes
       shqiptare, ai iu shmang vizitës në kryeqytetet ballkanike. Edhe
       Hasan Prishtina, me t’u kthyer nga Stambolli në Kosovë, u përpoq
       të siguronte bashkëpunimin me lëvizjen bullgaro-maqedone në
       Shqipërinë Lindore. Për këtë qëllim pati një takim me
       ish-deputetin e Shkupit në parlamentin osman, Pavllov, të cilit
       i kumtoi se për të shpëtuar nga politika panturke e xhonturqve,
       që po u sillte pasoja shumë të rënda si shqiptarëve, ashtu edhe
       maqedonëve, ishte e domosdoshme të organizohej një kryengritje e
       përbashkët, për të arritur krijimin e një shteti autonom
       shqiptaro-maqedon. I sigurt në fitoren e forcave kryengritëse
       shqiptare, Hasan Prishtina nuk kërkoi angazhimin e menjëhershëm
       të palës maqedone. Ajo mund të bashkohej me kryengritjen pasi të
       shihte frytet e para të luftës së shqiptarëve. Por Pavllovi,
       pasi u këshillua me qendrën e lëvizjes bullgaro-maqedone (me
       verhovistët) në Sofje, u përgjigj se “bullgarët nuk mundeshin
       kurrsesi të merrnin pjesë në kryengritje”. Kjo përgjigje
       diktohej nga angazhimi i Sofjes në aleancën ballkanike që po
       përgatitej, me të cilën Bullgaria shpresonte të përmbushte
       planet e saj aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.
       Beogradi mbajti qëndrim të ndryshëm nga ai i Sofjes. Duke
       parashikuar shpërthimin e afërt të një lufte ballkanike kundër
       Perandorisë Osmane, kur edhe aleanca ballkanike ishte duke
       përfunduar, Serbia mendonte se ishte në interesin e saj që
       shqiptarët të hidheshin sërish në luftë kundër sundimit osman.
       Beogradi parashikonte që gjatë konfrontimit shqiptaro-turk do të
       dobësoheshin të dyja palët dhe kështu do t’i lehtësohej atij
       realizimi i planeve aneksioniste ndaj trevave shqiptare. Por
       Beogradi donte që kryengritja në Shqipëri të shpërthente kur
       Serbia ta ndjente veten të gatshme për t’u ndeshur me Turqinë.
       Serbia u lidh me krerë të lëvizjes shqiptare në Kosovë dhe u
       premtoi atyre t’i furnizonte me armë, por me kusht që të mos
       nguteshin për të filluar kryengritjen dhe të mos kërkonin
       autonominë e Shqipërisë.
       Rëndësi të posaçme për fatin e kryengritjes do të kishte
       qëndrimi që do të mbanin ndaj saj Fuqitë e Mëdha të Evropës dhe
       në radhë të parë ato të Adriatikut. Duke shpresuar të gjente
       mbështetje në Londër, Hasan Prishtina iu drejtua së pari
       konsullit britanik në Shkup. Hasan Prishtina i deklaroi atij se
       shqiptarët kishin zgjedhur tani si mjet për të shpëtuar nga
       dhuna xhonturke dhe nga ndjekjet që i bëheshin kulturës së tyre
       kombëtare luftën e armatosur, se kishin vendosur “me ba nji
       lëvizje t’armatosun kundra sundimit turk”. Për këtë kërkonin
       përkrahjen e Anglisë. Konsulli u shpreh i gatshëm t’ia përcillte
       menjëherë këtë kërkesë Londrës. Pas disa ditësh ai i njoftoi
       Hasan Prishtinës se vendi i tij nuk kishte interesa në Ballkan,
       prandaj as nuk do ta kundërshtonte dhe as nuk do ta përkrahte
       kryengritjen kundërosmane të shqiptarëve.
       Kujdes të veçantë udhëheqësit e kryengritjes i kushtuan
       qëndrimit të Perandorisë Dualiste. Hasan Prishtina hyri në
       lidhje edhe me kryekonsullin austro-hungarez në Selanik, Kral.
       Edhe Vjena nuk premtoi ta ndihmonte kryengritjen shqiptare. Me
       këtë rast, Krali kërkoi që Lëvizja Kombëtare Shqiptare të mbetej
       në kuadër të një lëvizjeje paqësore e kufizuar me kërkesa
       kulturore, arsimore dhe ekonomike. Ai u mundua t’i mbushte
       mendjen Hasan Prishtinës se “mirëqenia e shqiptarëve nuk
       realizohej me revolucion, por me evolucion”. Edhe përfaqësuesit
       konsullorë të Vjenës në Shkodër, në Manastir e në Prizren u bënë
       të ditur krerëve shqiptarë dhe komiteteve të fshehta se qeveria
       e tyre ishte e interesuar për ruajtjen e gjendjes ekzistuese në
       Ballkan dhe të tërësisë territoriale të Perandorisë Osmane. Si
       rrjedhim, në rast se do të shpërthente kryengritja në Shqipëri,
       ata nuk do ta ndihmonin. Përveç kësaj, kryengritësit do të
       quheshin nga Fuqitë e Mëdha fajtorë për prishjen e paqes.
       Në këto rrethana atdhetarët, deri në prag të kryengritjes, nuk
       arritën të siguronin në Evropë armët e nevojshme. Kjo i detyroi
       krerët e lëvizjes në Kosovë që t’i drejtonin sytë nga vendet
       fqinje. Mali i Zi, ndryshe nga viti i kaluar, duke qenë edhe nën
       trysninë e Austro-Hungarisë, mbajti një qëndrim të rezervuar
       ndaj përpjekjeve të shqiptarëve për organizimin e kryengritjes.
       Cetina u deklaroi krerëve të Gjakovës dhe të Pejës, që u orvatën
       të hynin në lidhje me të, se nuk do të pranonte të zhvillonte
       bisedime me ta.
       Ndryshe nga Mali i Zi, Serbia u tregua e gatshme që t’i
       furnizonte shqiptarët me armë. Qysh në vitin 1911 dhe sidomos në
       fillim të vitit 1912 autoritetet serbe hynë në lidhje me krerë
       të Kosovës, me Hasan Hysen Budakovën, Iljaz Agushin, Mahmut
       Zajmin, Bajram Daklanin, Sadik Ramën e Gjurgjevikut dhe me
       Ramadan Shabanin e më pas edhe me Isa Boletinin. Disa shkuan
       deri në Beograd, ku u takuan me funksionarë të Ministrisë së
       Jashtme dhe me Nikolla Pashiqin. Beogradi vuri përsëri si kusht
       të parë, për të siguruar ndihmën e Serbisë, dorëheqjen nga çdo
       synim për të fituar autonominë administrative të Shqipërisë.
       Edhe koha kur do të fillonte kryengritja, sipas Serbisë duhej
       përcaktuar në marrëveshje me autoritetet serbe. Prandaj edhe
       sasia e armëve të siguruara në Serbi ishte tejet e kufizuar.
       Megjithatë, Beogradi nuk nxori pengesa për kalimin e armëve në
       Shqipëri përmes kontrabandës, e cila, në pragun e shpërthimit të
       kryengritjes mori përmasa të mëdha.
       Përballë këtyre rrethanave udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare
       Shqiptare bënë të gjitha përpjekjet që kryengritja të fillonte
       sa më parë, duke pasur si kërkesë kryesore formimin e një shteti
       autonom shqiptar. Përgatitjet për kryengritjen e përgjithshme
       përkuan me zgjedhjet parlamentare. Më 18 janar 1912 xhonturqit
       shpallën shpërndarjen e parlamentit. Sipas kushtetutës,
       zgjedhjet e reja duhej të bëheshin në vjeshtë, por, për të mos i
       dhënë kohë opozitës të shtonte ndikimin në provinca, xhonturqit
       vendosën që ato të zhvilloheshin menjëherë, që në muajin shkurt.
       Ata synonin të fitonin shumicën absolute në parlamentin e ri.
       Ligji i zgjedhjeve, veç të tjerave, i kufizonte shumë të drejtat
       e kombësive joturke të Perandorisë dhe lejonte hapësira të gjera
       për manipulimin e listave të zgjedhësve nga autoritetet
       qeveritare.
       Shtypi patriotik dhe në mënyrë të veçantë gazeta “Liri e
       Shqipërisë”, si edhe shoqëritë e komitetet atdhetare brenda e
       jashtë vendit, duke u përfshirë në fushatën elektorale, i bënin
       thirrje popullit që të mos votonte për ata kandidatë që kishin
       braktisur interesat e atdheut dhe që ishin propozuar nga
       xhonturqit, por të zgjidhnin deputetë atdhetarë të sprovuar, si
       Ismail Qemali, Hasan Prishtina, Nexhip Draga, Bajram Topulli,
       Ismail Haki Strazimiri, Ibrahim Temo, Aqif pashë Elbasani, dr.
       Haki Mborja etj. Xhonturqit, nga ana e vet, mobilizuan njerëzit
       e tyre për të penguar zgjedhjen e atdhetarëve shqiptarë në
       parlament. Organet e xhandarmërisë bënin presion mbi zgjedhësit
       e dytë për t’i detyruar që të miratonin kandidatët e Komitetit
       “Bashkim e Përparim”. Malësorët e Mbishkodrës, të zhgënjyer nga
       premtimet e xhonturqve, që nuk zbatuan marrëveshjen e gushtit të
       vitit 1911, nuk morën pjesë në votime. Shpërdorimet e qeverisë
       xhonturke gjatë fushatës së zgjedhjeve e acaruan edhe më shumë
       situatën në vend. Ministri i Jashtëm turk, Asim Beu, pranoi para
       ambasadorit austro-hungarez në Stamboll se “shkaku i
       kryengritjes në Shqipëri janë gabimet e bëra në zgjedhjet”.
       Shpërthimi i kryengritjes dhe veprimet e para të armatosura
       (mars - maj 1912)
       Gjendja e vështirë e krijuar në Shqipëri i shtyu autoritetet
       xhonturke të dërgonin në Shqipëri një komision qeveritar të
       kryesuar nga ministri i Brendshëm Haxhi Adil beu. Me pretekstin
       se do të hetonte në vend nevojat e administratës dhe të
       popullsisë, kinse për të përgatitur reforma administrative,
       Komisioni u përpoq të forconte pushtetin e tronditur të
       xhonturqve, posaçërisht aparatin administrativ, ushtarak e
       gjyqësor. Por detyra e tij kryesore ishte t’i largonte
       shqiptarët nga lëvizja kryengritëse. Jo rastësisht ai e filloi
       veprimtarinë e tij në vilajetin e Kosovës e më pas në atë të
       Shkodrës, të cilat kishin qenë vatrat e kryengritjeve të mëdha
       kundërosmane.
       Shqiptarët, duke njohur qëllimet e vërteta të Komisionit, i bënë
       atij kudo një pritje të ftohtë, madje edhe armiqësore. Në
       Prishtinë ai u bojkotua nga banorët e qytetit dhe të rrethinave.
       Komisioni vizitoi qytetet kryesore të Shqipërisë i shoqëruar nga
       forca ushtarake. Ai u prit me pushkë në Kosovë, ku u detyrua të
       çante rrugën me anën e artilerisë. Më 7 mars, kur ministri turk
       po kalonte nga Peja në Gjakovë, i shoqëruar nga dy batalione, u
       sulmua nga forcat kryengritëse të komanduara nga Mahmut Zajmi në
       rrugën Pejë-Gjakovë, në afërsi të fshatit Strellc. Këtu u
       zhvilluan luftime të ashpra që zgjatën disa orë. Komisioni mundi
       të hynte në Gjakovë vetëm pasi siguroi besën e bajraktarëve të
       atjeshëm, ndërsa eskorta që e shoqëronte ndeshi përsëri në
       pritën e shqiptarëve, në rrugën e kthimit për në Pejë, afër
       fshatit Strellc ku, sipas burimeve konsullore austro-hungareze,
       la 30 të vrarë dhe 50 të plagosur.
       Edhe forcat që u dërguan në drejtim të Prizrenit për t’i hapur
       rrugën Komisionit u sulmuan nga kryengritësit më 11 mars midis
       fshatrave Racë e Moglicë. Pas tri ditë luftimesh ushtritë turke
       i sprapsën kryengritësit vetëm pasi përdorën forcat e
       artilerisë. Një sulm tjetër po aq i fuqishëm u ndërmor nga
       forcat kryengritëse, të komanduara nga Ramadan Zaskoci, kundër
       Komisionit dhe trupave që e shoqëronin në bregun e djathtë të
       Drinit, gjatë udhëtimit të tyre nga Prizreni në Shkodër.
       Përpjekjet më të ashpra gjatë kohës që ministri i Brendshëm
       qëndroi në Kosovë u bënë në Krumë të Hasit. Më 21 mars 1912, 800
       ushtarë dhe 60 xhandarë të pajisur me topa u drejtuan kundër 200
       kryengritësve, të prirë nga Mahmut Zajmi, që kishin mbështetjen
       e popullsisë së Gjakovës dhe të rrethinave të saj. Sipas
       udhëzimeve të autoriteteve xhonturke, shkoi në Has pranë
       kryengritësve katolikë, fandë e mirditas imzot Ndre Mjeda për
       t’i bindur që të ktheheshin në shtëpitë e tyre. Por ata i thanë
       se të gjithë shqiptarët ishin vëllezër, myslimanë e të
       krishterë, prandaj nuk do të veçoheshin si katolikë, por të
       gjithë së bashku, pa dallim feje, do të kërkonin zbatimin e 12
       pikave që iu dhanë malësorëve disa muaj më parë, si dhe
       shpalljen e një faljeje të përgjithshme.
       Në fillim të prillit kryengritësit e Pejës i dërguan një
       ultimatum qeverisë, në të cilin kërkonin si masa më të para
       hapjen e shkollave shqipe në Shqipëri me shkronjat kombëtare,
       caktimin e nëpunësve shqiptarë dhe kryerjen e shërbimit ushtarak
       brenda kufijve të Shqipërisë. Këto kërkesa nuk përfshinin ende
       idenë e një autonomie të plotë të Shqipërisë. Megjithatë,
       kryengritësit e Kosovës, siç shkruante shtypi, duke u bërë
       jehonë ngjarjeve në këtë trevë, ishin të gatshëm të paraqisnin
       kërkesa më të përparuara politike, të kërkonin “autonomi të
       plotë ose vetëqeverisje”.
       Sulmet e forcave kryengritëse kundër ushtrisë osmane, vazhduan
       edhe gjatë udhëtimit të ministrit të Brendshëm, Haxhi Adil beu,
       në Shqipërinë e Mesme e të Jugut, deri në Manastir e në Janinë.
       Kudo që shkoi komisioni i reformave, i kryesuar nga Haxhi Adil
       beu, ndërhyri në fushatën elektorale për të përkrahur kandidatët
       e Komitetit “Bashkim e Përparim”. Për këtë Adil Beu përdori
       gjithfarë formash, duke filluar nga ndërrimi arbitrar i
       vendvotimeve, ryshfetet, kërcënimet e shantazhet e ndryshme,
       burgosjen e ithtarëve të opozitës dhe deri te mjetet e dhunës e
       forca e armëve. Vetëm në këtë mënyrë xhonturqit arritën të
       siguronin shumicën absolute në parlament. Të gjitha masat që
       ndërmori Komisioni, si shtimi i xhandarmërisë, ngritja e
       burgjeve, forcimi i aparatit burokratik-administrativ osman,
       hapja e rrugëve të reja për lehtësimin e lëvizshmërisë së
       forcave ushtarake osmane, në vend që ta qetësonin gjendjen, i
       ashpërsuan më tej kontradiktat ndërmjet popullit shqiptar dhe
       sundimtarëve osmanë. Prandaj Luigj Gurakuqi i quajti këto
       reforma “shtypje dhe shtrëngime të reja që ndezën një zjarr të
       ri”. Pra, misioni i Haxhi Adil beut nuk bëri gjë tjetër veçse
       përshpejtoi shpërthimin në mbarë Shqipërinë të kryengritjes së
       përgjithshme, që ishte duke u përgatitur prej kohësh.
       Shpërthimi i kryengritjes
       Pas përgatitjeve të para për kryengritjen e përgjithshme u
       shtuan veprimet e armatosura dhe u kalua në krijimin e çetave,
       të cilat vepronin veçanërisht në Kosovë, ku u ndërmorën, siç u
       pa, edhe sulme kundër Komisionit të reformave. Moszbatimi i
       marrëveshjeve të gushtit të vitit 1911, vënia e taksave të reja
       dhe keqësimi i gjendjes ekonomike në vend e shtuan pakënaqësinë
       e popullit në fillim të vitit 1912. Gjendja u acarua më tej për
       shkak të përpjekjeve të autoriteteve xhonturke për manipulimin e
       zgjedhjeve, për të penguar çeljen e shkollave shqipe, si dhe për
       të imponuar alfabetin arab në shkolla. Veprimtarët më të
       përkushtuar të komiteteve të fshehta e të shoqërive atdhetare të
       mërgimit iu vunë organizimit të kryengritjes dhe furnizimit të
       luftëtarëve me armë e me municione. Brenda vendit, përveç
       komiteteve që vepronin në Kosovë, me organizimin e çetave
       merreshin edhe komitetet e Manastirit, të Korçës, të Çamërisë,
       të Vlorës, të Elbasanit, të Dibrës etj., ndërsa jashtë vijonte
       veprimtarinë e tij Komiteti italo-shqiptar me Nikollë Ivanajn në
       krye. Në muajin prill Ismail Qemali rikrijoi në Korfuz një
       komitet të ri. Në dyjavorin e dytë të muajit prill ai, së bashku
       me Luigj Gurakuqin, u hodhën në Shqipëri për të organizuar
       kryengritjen, ku qëndruan afro tri javë, i pari në Shqipërinë e
       Jugut dhe i dyti në atë të Veriut.
       Një kontribut të veçantë për blerjen e armëve dhe futjen e tyre
       në Shqipëri dhanë mërgimtarët e Rumanisë. Për përgatitjen e
       kryengritjes ndihmuan gjithashtu kolonitë shqiptare në ShBA,
       sidomos Federata “Vatra” dhe gazeta e saj “Dielli”. Një
       propagandë të gjerë për kryengritjen bëri shtypi i kolonive dhe
       veçanërisht gazeta “Liri e Shqipërisë” (Sofje), e drejtuar nga
       Kristo Luarasi. Qendër e gjithë kësaj veprimtarie organizative e
       politike vijoi të ishte vilajeti i Kosovës. Me organizimin e
       forcave të kryengritjes së përgjithshme merreshin Hasan
       Prishtina dhe komandantët e çetave, si Mahmut Zajmi, Zefi i
       Vogël e të tjerë. Për shkak të rolit të veçantë që luante në
       përgatitjen e kryengritjes shqiptare, xhonturqit u orvatën ta
       zhduknin Hasan Prishtinën me anën e një atentati, i cili mbeti
       një tentativë e dështuar. Ndërkaq u shtuan aksionet e armatosura
       të shqiptarëve kundër autoriteteve turke. Në mesin e muajit
       prill në Prizren u vra kryetari i komitetit xhonturk, u sulmua
       burgu dhe u liruan të gjithë të burgosurit. Autoritetet vendore
       të Gjakovës bënë një përpjekje për ta shtypur këtë revoltë para
       se ajo të merrte përpjesëtime të gjera. Në mesin e muajit prill
       dy batalione qeveritare sulmuan kryengritësit e përqendruar në
       Has, por u thyen keq dhe u tërhoqën në Gjakovë.
       Për të vendosur një bashkërendim të veprimeve të forcave
       kryengritëse në rrafsh krahinor, më 21 prill 1912 u mblodhën në
       Krasniqe në “Kuvendin e katër bajraqeve” krerët e Malësisë së
       Gjakovës, të Krasniqes, të Hasit, të Gashit e të Rekës, të cilët
       i parashtruan një varg kërkesash valiut të Shkupit. Duke e ndier
       veten të pafuqishëm përballë kryengritësve, kajmekami
       (nënprefekti) i Gjakovës për të fituar kohë, u premtoi atyre se
       brenda 15 ditëve do të vinte një përgjigje pozitive nga qendra e
       vilajetit për kërkesat e tyre. Ndërkaq, në drejtim të Gjakovës u
       dërguan nga Korpusi i 7-të i Shkupit dy batalione ushtarësh.
       Kryengritësit mbajtën në afërsi të Gjakovës së rrethuar një
       miting të jashtëzakonshëm, nga i cili iu dërgua një ultimatum
       nënprefektit të Gjakovës dhe komandantit të ushtrisë, Xhavit
       Pashës, ku u parashtruan edhe njëherë kërkesat e tyre: kthimi i
       armëve, hapja e shkollave shqipe, kryerja e shërbimit ushtarak
       brenda vilajeteve shqiptare, zgjedhja e mydyrëve (e krahinarëve)
       nga paria e vendit, caktimi i nëpunësve shqiptarë, ulja e taksës
       së bagëtisë, ndreqja e rrugëve etj. Në të njëjtën kohë
       kryengritësit vendosën të hynin në qytet dhe të shtinin në dorë
       depon e armatimit e të municionit.
       Pas vendimit që komandantët e forcave kryengritëse morën në
       Rekë, nisi sulmi mbi Gjakovë. Forcat e Rekës dhe të Krasniqes,
       të prirë nga Bajram Daklani, Zefi i Vogël, Ali Binaku, Qerim
       Binaku, Bajram Mani dhe Zog Abdyli, përparuan në drejtim të
       Çabratit. Forcat e Hasit, nën komandën e Miftar Sylës, sulmuan
       nga ana e Urës së Tabakëve. Sulmi mbi qytet filloi në mëngjesin
       e 11 majit. U zhvilluan luftime të përgjakshme që zgjatën tri
       ditë. Edhe pse u vunë nën zjarrin e dendur të mitralozave dhe të
       artilerisë, kryengritësit luftuan me vendosmëri. Por për mungesë
       të municioneve, u detyruan të pranonin një armëpushim
       dhjetëditor që u arrit me ndërmjetësinë e Riza bej Kryeziut.
       Megjithatë sulmi mbi Gjakovë pati jehonë në trevat e tjera dhe
       përshpejtoi përfshirjen e popullsisë së tyre në luftën e
       armatosur. Udhëheqësit shqiptarë vijuan punën për zgjerimin e
       kryengritjes. Më 5 maj 1912 mbërriti nga Shkupi në Drenicë Hasan
       Prishtina, që iu kushtua bashkimit e organizimit të forcave
       shqiptare. Ai u mbështet tek Ahmet Delia në Prekaz dhe Sadik
       Ramë Gjurgjeviku në rrethinat e Pejës.
       Më 6 maj u mbajt nën kryesinë e Nexhip Dragës mbledhja e Shalës,
       në të cilën u vendos që edhe kjo krahinë të bashkohej me
       kryengritjen. Ndërkohë, forcat kryengritëse shtuan goditjet
       kundër trupave armike në rrethinat e Pejës, afër Istogut.
       Popullsia e Pejës, më 6 maj 1912, ngriti krye. Komanda osmane
       nisi me shpejtësi në drejtim të Pejës dy batalione. Por çetat e
       Mahmut Zajmit, me të cilin tani qe bashkuar atdhetari dibran
       Hasan Ballanca, dhe ato të Zefit të Vogël, të mbështetura edhe
       nga 500 kryengritës të Prekorupës, i goditën këto batalione
       gjatë rrugës dhe i shpartalluan. Luftimet vijuan gjatë 11-14
       majit edhe pasi Istogu qe rrafshuar nga artileria osmane. Sulmet
       e kryengritësve kundër ushtrive osmane vijuan në Pejë edhe
       dhjetë ditë të tjera. Gjatë këtyre luftimeve u vranë 400 ushtarë
       osmanë. Më 20 maj repartet ushtarake ndihmëse të nisura nga
       Mitrovica hynë në Pejën e rrethuar, ku u bashkuan me garnizonin
       e ngujuar atje. Edhe këtu, ashtu si në Gjakovë, u vendos një
       armëpushim ndërmjet kryengritësve dhe autoriteteve të Pejës.
       Vetë valiu që ndodhej atëherë në Pejë pranoi një pjesë të
       kërkesave të kryengritësve dhe pikërisht që forcat osmane të
       nënprefekturës të ndryheshin në qytet dhe që kadiu e komandanti
       i xhandarmërisë të largoheshin nga postet e tyre zyrtare, por
       nuk pranoi kërkesën për largimin e mytesarifit të Pejës.
       Autoritetet lokale premtuan gjithashtu se do të kërkonin nga
       Porta e Lartë që t’u jepte përgjigje pozitive të gjitha
       kërkesave të parashtruara nga kryengritësit.
       Lëvizja kryengritëse u shtri edhe në sanxhakun e Prishtinës. Më
       9 maj 1912 një çetë shqiptare u përlesh me repartin e
       xhandarmërisë në Llap e në Koshutovë dhe u ndërmor një sulm mbi
       depon e armëve e mbi postën e xhandarmërisë në Vuçiternë.
       Prefekti i Prishtinës kërkoi të shpallej gjendja e
       jashtëzakonshme, por popullsia e këtij qyteti, ajo e Prizrenit,
       e Vuçiternës, e Mitrovicës, e Gjilanit dhe e Gjakovës i bënë të
       ditur valiut se, po të merrej kjo masë, ata të gjithë do të
       dilnin në mal. Kjo i detyroi autoritetet ta pezullonin vendimin
       për të shpallur gjendjen e jashtëzakonshme. Ndërkaq krerët e
       lëvizjes në Prishtinë kërkuan nga valiu anulimin e zgjedhjeve
       parlamentare të manipuluara nga qeveritarët xhonturq, mbylljen e
       shkollave turke dhe kthimin e armëve të grumbulluara një vit më
       parë.
       Porta e Lartë vazhdonte të përqendronte në Kosovë forca të reja
       ushtarake që dërgoheshin nga provincat e tjera të Perandorisë.
       Më 23 maj arriti në Ferizaj divizioni i nizamëve nga Stambolli,
       i specializuar për kryerjen e detyrave të veçanta dhe i pajisur
       me armatime e mjete moderne luftarake. Në fundin e majit 1912
       ishin angazhuar drejtpërsëdrejti në luftime 19 mijë ushtarë, të
       pajisur me mitroloza e topa dhe 700 kalorës, që drejtoheshin nga
       komandanti i Korpusit të 7-të të Shkupit, gjeneral Ismail Fadil
       pasha, ndërsa forcat osmane të përqendruara në Kosovë ishin
       shumë më të mëdha.
       Me gjithë mungesat në të holla, në armatime e në materiale
       luftarake, numri i kryengritësve rritej çdo ditë. Sipas shtypit
       të kohës ai kishte arritur në maj 1912 në 15 mijë veta.
       #Post#: 2400--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:11 am
       ---------------------------------------------------------
       Kuvendi i Junikut (21-25 maj 1912)
       Zgjerimi i veprimeve luftarake të kryengritësve shtroi si një
       detyrë të ngutshme bashkërendimin dhe organizimin e kryengritjes
       në shkallë kombëtare. Të parët që e ndjenë këtë nevojë të
       organizimit ishin udhëheqësit e forcave kryengritëse të Kosovës.
       Në thirrjen drejtuar popullit shqiptar në fillim të muajit maj
       nga Malësia e Gjakovës shtrohej kërkesa e bashkimit të
       kryengritësve nën drejtimin e një komiteti të vetëm kombëtar, i
       cili, duke pasur edhe një organ shtypi në gjuhë të huaj, të
       propagandonte programin e luftës së armatosur të popullit
       shqiptar: “Lirinë administratore të Shqypëniës”. Thirrja ishte
       nënshkruar nga Mahmut Zajmi, Bajram Daklani, Zefi i Vogël,
       Pjetër Çeli, Halil Mehmeti, Idriz Jaha, Hasan Ballanca dhe nga
       Sali Hoxhë Elbasani, si sekretar i përgjithshëm.
       Përmasat që po merrte lëvizja kryengritëse në trevat verilindore
       të vendit bënë të mundur organizimin e shtrirjen e kryengritjes
       në të gjithë Shqipërinë dhe bashkimin e të gjitha forcave rreth
       një programi politik kombëtar. Për këto qëllime u vendos të
       thirrej në Junik një kuvend shqiptar.
       Sulmi i kryengritësve mbi Gjakovë krijoi kushte të volitshme për
       mbajtjen e kuvendit, sepse forcat e Korparmatës së 7-të osmane
       (me qendër në Ferizaj) u detyruan të përqendroheshin atje.
       Ministri i Brendshëm turk deklaroi atëherë në parlament se
       “kryengritësit shqiptarë po u krijonin udhëheqësve të tyre
       mundësitë për të mbajtur lirisht kuvendin në Junik”.
       Kuvendi u mblodh në Junik më 21-25 maj 1912, me nismën e Hasan
       Prishtinës. Në të morën pjesë 250 delegatë nga vilajeti i
       Kosovës, si dhe nga sanxhakët e Dibrës, të Shkodrës dhe të
       Elbasanit; ishin gjithashtu disa përfaqësues nga krahinat e
       Jugut. Me përpjekjet e Hasan Prishtinës, që u mbështet nga
       Bajram Curri, Isa Boletini e të tjerë, Kuvendi arriti të
       paralizonte qëndrimet e elementëve turkomanë, të cilët kishin
       depërtuar në radhët e pjesëmarrësve, dhe të neutralizonte
       lëkundjet e krahut të moderuar. Me vendimet e Junikut do të
       bashkohej edhe Riza bej Kryeziu. Misioni “i paqes” i dërguar në
       Junik nga mytesarifi i Pejës nuk arriti t’i bindte pjesëmarrësit
       e Kuvendit të hiqnin dorë nga kryengritja e armatosur. Madje,
       anëtarët e tij u mbajtën peng në Junik për disa ditë. Shumica e
       pjesëmarrësve të Kuvendit u treguan të vendosur për vazhdimin e
       kryengritjes. Në Kuvend u lidh besa dhe u vendos të ndërmerrej
       një kryengritje e përgjithshme kundër sundimit të huaj. Krerët
       autonomistë, në kundërshtim me parinë turkomane të Kuvendit,
       shpallën këtu programin politik të kryengritjes, i cili u
       miratua nga Kuvendi dhe iu dorëzua qeverisë së Stambollit.
       Programi përmbante këto kërkesa: njohjen e autonomisë së
       Shqipërisë, vendosjen e administratës shqiptare, caktimin e
       gjuhës shqipe me alfabetin kombëtar si gjuhë zyrtare, ngritjen e
       flamurit shqiptar në të gjithë vendin, emërimin e një stërnipi
       të familjeve “princore” shqiptare si guvernator të përgjithshëm
       dhe garancinë e Fuqive të Mëdha për plotësimin e këtyre
       kërkesave.
       Vendimet e Kuvendit të Junikut i dhanë një shtytje të mëtejshme
       kryengritjes së përgjithshme shqiptare. Ato u përkrahën edhe nga
       kuvendet dhe komitetet e viseve të tjera të Shqipërisë. Pas
       këtij Kuvendi qeveria turke mori masa të reja ushtarake për të
       penguar shtrirjen e mëtejshme të kryengritjes. Krahas saj,
       xhonturqit, duke u mbështetur edhe në parinë turkomane,
       ndërmorën një fushatë shpifjesh kundër vendimeve të Junikut,
       kundër kryengritësve dhe udhëheqësve të tyre, të cilët i quajtën
       vegla të të huajve. Xhonturqit për t’iu kundërvënë këtyre
       vendimeve u përpoqën të organizonin edhe tubime të veçanta, por
       këto tubime u bojkotuan nga shqiptarët. Menjëherë pas Kuvendit u
       trilluan telegrame drejtuar qeverisë, si ai i bërë gjoja në emër
       të popullsisë së Prizrenit, në të cilin dënoheshin
       “kryengritësit dhe ngatërrestarët” e rrethinave të Gjakovës e të
       Pejës, shprehej besnikëria e parisë turkomane ndaj sunduesve
       osmanë, si edhe kundërshtimi i tyre ndaj alfabetit latin.
       Xhonturqit nxitën gjithashtu parinë turkomane të Tetovës të
       ngrihej kundër disa “rebelëve qëllimkëqinj të rajoneve të Pejës
       e të Gjakovës, (të cilët) në kuvendet e mbledhur në emër të
       Shqipërisë, kanë shfaqur haptazi kërkesa të jashtëligjshme”. Me
       protesta të tilla të sajuara u bashkuan edhe përfaqësues të
       parisë së Prishtinës. Në telegramet e elementëve turkomanë të
       Tiranës e të Durrësit vendimet e Junikut paraqiteshin si kërkesa
       të individëve a të një pakice njerëzish. Telegrame me përmbajtje
       të njëjtë iu dërguan Stambollit edhe nga paria turkomane e
       Dibrës, e Shkodrës dhe e Shkupit.
       Hasan Prishtina dhe atdhetarë të tjerë iu vunë punës për të vënë
       në jetë vendimet e Kuvendit të Junikut. Ai lëshoi një shpallje
       në gjuhën turke dhe në gjuhë të tjera, drejtuar “Shqiptarëve
       liridashës dhe botës së qytetëruar”, në të cilën theksonte se
       “pas përpjekjesh të pafrytshme për sigurimin e të drejtave
       kombëtare me mjete ligjore, përmes zbatimit të kushtetutës,
       shqiptarëve nuk u mbeti rrugë tjetër veç asaj të rrëmbimit të
       armëve. Është momenti kur vendoset fati i Shqipërisë: vdekja ose
       liria e saj”, përfundonte thirrja e Hasan Prishtinës. Pasi kaloi
       afati i armëpushimit me autoritetet turke, kryengritësit vijuan
       luftën për të vënë në jetë vendimet e Kuvendit të Junikut.
       Drejt kryengritjes së përgjithshme (31 maj - qershor 1912)
       Përballë një kryengritjeje të re shqiptare të fuqishme dhe të
       organizuar, me një program politik që u shpall botërisht në
       Kuvendin e Junikut, xhonturqit përqendruan forca të shumta
       ushtarake në Kosovë. Në Ferizaj u sollën tri regjimente të
       Divizionit I të Stambollit. Në Mitrovicë ishin përqendruar një
       regjiment i plotë, një batalion pushkatarësh dhe dy bateri
       artilerie; në Prishtinë një regjiment kalorësie dhe një bateri
       artilerie; në Prizren një regjiment kalorësie dhe në Pejë një
       regjiment tjetër këmbësorie. Në Gjakovë ndodheshin në gatishmëri
       një regjiment këmbësorie, një regjiment artilerie fushore dhe
       një batalion pushkatarësh. Në Pazar të Ri, në Senicë, në Beranë
       e në Guci kishte nga dy batalione dhe në Plavë një regjiment
       nizamësh e një kompani mitralozash.
       Përballë tyre qëndronin forcat e kryengritësve, që ishin gjysmë
       të armatosur, por të vendosur për të luftuar për çlirimin e
       vendit. Në fundin e majit kryengritësit filluan veprimet e
       organizuara luftarake kundër trupave turke. Të parët u hodhën në
       luftë, pas Kuvendit të Junikut, kryengritësit që vepronin në
       Rrafshin e Dukagjinit dhe që udhëhiqeshin nga Hasan Prishtina e
       nga Bajram Curri.
       Një pjesë e këtyre forcave, rreth 2 000 veta, të përqendruara në
       fshatin Strellc, nën drejtimin e Isa Boletinit, të Bajram
       Daklanit, të Sadik Ramës, të Mahmut Zajmit, të Zefit të Vogël
       etj., filluan më 31 maj sulmin mbi Pejë, ku asgjësuan pozicionet
       ushtarake dhe postat e xhandarmërisë të rrethinave të saj.
       Luftimet ishin të rrepta dhe zgjatën disa ditë. Garnizoni i
       qytetit ishte në prag të kapitullimit. Por në ndihmë të tij
       erdhën forca të reja ushtarake. Divizioni XIX i nizamëve, që
       mbërriti nga Mitrovica, pas përleshjes me forcat kryengritëse në
       fshatin Strellc arriti të futet në qytet. Kryengritësve
       shqiptarë iu desh të përballonin për dy ditë e dy netë
       kundërsulmin e këtyre formacioneve të mëdha ushtarake, të
       pajisura me teknikën luftarake të kohës. Më 6 qershor 1912, për
       mungesë armësh e municionesh, kryengritësit u detyruan të
       tërhiqeshin në drejtim të Gucisë dhe të Beranës. Grupi i parë
       sulmoi në Guci kazermat e ushtrisë dhe pastaj vijoi rrugën për
       t’u bashkuar në Krasniqe me grupin tjetër, që kishte marrë
       drejtimin e Beranës. Autoritetet malazeze kishin marrë masa të
       mos u lejonin kryengritësve të kalonin kufirin dhe të hynin në
       Mal të Zi. Përgjithësisht, gjendja e kryengritësve në këtë zonë
       ishte mjaft e vështirë.
       Megjithatë kryengritësit vazhduan të vepronin me sukses në
       drejtime të tjera. 2 000 kryengritës sulmuan më 9-10 qershor
       kazermat ushtarake të Gucisë, shtinë në dorë një sasi të madhe
       armësh e municionesh. Prej andej iu drejtuan Krasniqes për t’u
       bashkuar me forcat e atjeshme shqiptare. Një grup tjetër, i
       përbërë nga 2 300 kryengritës, qe tërhequr në anët e Rugovës.
       Këto veprime luftarake, që u zhvilluan në pjesën perëndimore të
       vilajetit të Kosovës, shënuan një kthesë të rëndësishme në
       ecurinë e mëtejshme të kryengritjes.
       Kryengritës të tjerë të viseve të Hasit, të Gashit dhe të
       Bytyçit, nën drejtimin e Bajram Currit, goditën katër batalione
       të përqendruara në Qafën e Prushit. Forcat qeveritare u thyen
       keq, duke lënë në duart e shqiptarëve municione, armë, mitraloza
       e topa, që u përdorën për armatosjen e kryengritësve. Ata lanë
       gjatë këtij luftimi 300 të vrarë, të plagosur e robër lufte.
       Suksesi i kryengritësve në Qafë të Prushit ushtroi ndikim në
       popull dhe, siç theksonte Hasan Prishtina, i dha një shtytje të
       fuqishme lëvizjes së armatosur edhe në viset e tjera. Kjo fitore
       bëri të aktivizoheshin edhe elementët opozitarë në radhët e
       oficerëve të garnizoneve ushtarake në viset verilindore e
       lindore të Shqipërisë.
       Ndërkohë, 4 000 ushtarë osmanë rrethuan më 30 qershor 1912
       Boletinin, ku gjendeshin 1 500 kryengritës nën komandën e Isa
       Boletinit. Këtu u zhvilluan luftime të rrepta, gjatë të cilave
       turqit lanë rreth 100 ushtarë të vrarë. Artileria turke hodhi
       mbi fshatin Boletin më shumë se 1 mijë 200 predha. Pas dy javë
       luftimesh, kryengritësit u detyruan të tërhiqeshin nga Boletini
       në drejtim të Pazarit të Ri.
       Përkundrejt goditjeve që kryengritësit u dhanë forcave
       qeveritare në Rrafshin e Dukagjinit, xhonturqit ushtruan një
       terror të pashembullt mbi popullsinë shqiptare. Valiu i Kosovës,
       Masar Beu, njoftonte më 30 qershor telegrafisht Adil Beun,
       ministrin e Punëve të Brendshme, se “burgosja dhe internimi i
       familjeve të kryengritësve nuk i tremb shqiptarët, por i ka
       nxitur edhe më shumë; në çdo çast pritej që ata të sulmonin nga
       të gjitha anët”.
       Kryengritja shqiptare po merrte përpjesëtime gjithnjë e më të
       mëdha dhe po shndërrohej gradualisht në një kryengritje të
       përgjithshme, në të cilën merrnin pjesë shtresa të ndryshme
       shoqërore, fshatarë, qytetarë, oficerë dhe ushtarë shqiptarë, që
       kishin dezertuar nga ushtria osmane. Si rrjedhim, kryengritja
       mori karakter të gjerë popullor. Kryengritja shqiptare shpërtheu
       në kushtet e thellimit të krizës së Perandorisë Osmane dhe të
       acarimit të gjendjes ndërkombëtare në Ballkan, kur shtetet
       ballkanike po bënin përpjekje për një aleancë ndërmjet tyre. Më
       13 mars 1912 u nënshkrua Traktati i miqësisë dhe i aleancës
       ndërmjet Serbisë e Bullgarisë. Në “Aneksin e fshehtë” të tij
       bëhej fjalë edhe për ndarjen e tokave shqiptare midis aleatëve.
       Më 29 maj u nënshkrua Traktati greko-bullgar dhe në korrik Mali
       i Zi e Bullgaria përfunduan një marrëveshje verbale. Të gjitha
       këto zhvillime politike e diplomatike në Gadishullin Ballkanik
       nuk mund të mos ndikonin në veprimet dhe në taktikën e
       udhëheqjes së kryengritjes shqiptare.
       #Post#: 2401--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:12 am
       ---------------------------------------------------------
       Revolta antiqeveritare në ushtri
       Në kushtet kur përpjekjet e qarqeve patriotike shqiptare për të
       siguruar aleatë në grupin e shteteve evropiane dhe të atyre
       ballkanike nuk dhanë fryt, kur edhe përçapjet për një aleancë me
       lëvizjen bullgaro-maqedone (verhoviste) nuk gjetën mbështetje në
       Sofje, udhëheqësit e kryengritjes u përpoqën të shfrytëzonin, jo
       pa sukses, luftën politike për pushtet ndërmjet xhonturqve e
       kundërshtarëve të tyre politikë. Kjo nuk ishte e lehtë të
       arrihej dhe përbënte një çështje mjaft delikate, sepse mbartte
       pasoja komprometuese, të rrezikshme për Lëvizjen Kombëtare
       Shqiptare. Komitetet shqiptare zhvilluan midis ushtarëve dhe
       sidomos midis oficerëve të trupave osmane një agjitacion të
       dendur kundër Komitetit “Bashkim e Përparim”. Në këto kushte
       nisi bashkëpunimi me shoqëritë e fshehta, që vepronin në radhët
       e ushtrisë osmane dhe që drejtoheshin nga “Grupi i oficerëve
       shpëtimtarë” (“Halasqar zabitan gurubu”), si dhe me partinë
       opozitare “Hyrriet ve Ittilaf” (“Liri dhe marrëveshje”). Në
       Rumeli pothuajse të gjithë oficerët shqiptarë ishin pjesëtarë
       ose simpatizantë të “Grupit të oficerëve shpëtimtarë”.
       Kryengritja shqiptare ndikoi, nga ana e saj, në çorientimin e
       paralizimin e ushtrisë, që u shoqërua me dezertimin e ushtarëve
       dhe të oficerëve, madje edhe me revoltat e tyre kundër qeverisë
       xhonturke.Më 21 qershor të vitit 1912 një grup oficerësh e
       ushtarësh (8 oficerë dhe 140 ushtarë) të batalionit të parë të
       regjimentit të 49-të të këmbësorisë, të udhëhequr nga oficeri
       shqiptar Tajar Tetova, i njohur për ndihmesën e madhe që kishte
       dhënë në fitoren e Revolucionit xhonturk (1908), lanë kampin
       pranë Manastirit dhe dolën në mal. Së bashku me Tajar Tetovën
       dolën në mal edhe oficerë të tjerë shqiptarë, si Xhelal Preveza,
       Kasem Kolonja, Melek Kolonja (Frashëri), Ahmet Bejtaga (Kavaja)
       e të tjerë. Më pas me kryengritjen u bashkuan reparte të tëra,
       si batalioni që komandohej nga major Xhenabi Adili nga Gjakova.
       Në Dibër pati gjithashtu ushtarakë që u bashkuan me
       kryengritjen. Në këtë ndikoi shtrirja e kryengritjes në këtë
       sanxhak. Komiteti i fshehtë i klubit të Dibrës, sipas udhëzimeve
       që pati marrë nga Klubi qendror i Manastirit, vendosi të hidhej
       në kryengritje, jo vetëm “për me kërkue lirinë e mësimit të
       gjuhës sonë, por, - siç shprehej Ismail Haki Peqini që ishte
       atje me shërbim, - për me ngritë flamurin kuq e zi”. Rreth 50
       veta nga qyteti e rrethinat, nën komandën e Dan Camit, u tubuan
       tek Ura e Spilës. Me ta u bashkuan edhe oficerët Ismail Haki
       Deveja, Ismail Haki Libohova dhe Ibrahim Gjakova.
       Të arratisurit, që i takonin Korpusit të 7-të, ishin, sipas
       burimeve diplomatike e konsullore të kohës, “të gjithë
       shqiptarë”. Lëvizja kundërqeveritare përfshiu edhe forcat e
       xhandarmërisë. Kështu nisi në pjesën evropiane të Perandorisë
       Osmane ai që u quajt “revolucioni ushtarak”. Shtabi i
       Korparmatës së Manastirit formoi reparte të veçanta për ndjekjen
       e të arratisurve. Ndërkaq autoritetet e vilajetit u detyruan të
       kërkonin zëvendësimin e oficerëve dhe sjelljen e forcave të reja
       ushtarake nga Anadolli. Më 1 korrik arriti në Manastir nga
       Dardanelet Divizoni IV i nizamëve.
       Në shpalljen që oficerët e arratisur publikuan më 21-22 qershor,
       demaskonin regjimin antikushtetues e çnjerëzor të xhonturqve që
       po shkatërronte Perandorinë, si dhe “zullumin”, politikën e
       padrejtësive dhe të terrorit, që ata po ushtronin prej vitesh në
       Shqipëri. Këto ishin arsyet që ushtarakët e arratisur u
       solidarizuan me bashkatdhetarët shqiptarë, “të cilët, - siç
       thuhej në shpallje, - kanë ngritur krye për të treguar
       atdhetarizmin e tyre dhe vetëmohimin patriotik kundër të gjithë
       atyre që i kanë sjellë vendit gjithë ato të këqija”. Ushtarakët
       kërkonin dorëheqjen e menjëhershme të qeverisë, shpërndarjen e
       parlamentit dhe dekretimin e zgjedhjeve të reja, dërgimin në
       gjyq të personaliteteve më të larta qeveritare, ushtarake e
       politike xhonturke, si Ibrahim Hakiu, Mahmut Shefqeti, Said e
       Rifat Pasha, Talat e Xhavit Beu, si edhe shefi i shtabit të
       përgjithshëm. Ata deklaruan se pa u plotësuar këto kërkesa nuk
       do t’i lëshonin armët.
       Këto kërkesa të ushtarakëve të arratisur ishin larg programit të
       kryengritjes shqiptare. Ndryshe nga oficerët e arratisur,
       kryengritësit shqiptarë, siç kishin vendosur në Kuvendin e
       Junikut, nuk luftonin si opozita itilafiste për rrëzimin e një
       “kabineti të keq” dhe për zëvendësimin e tij me një “kabinet të
       mirë”. Por edhe disa oficerë, pjesëmarrës të lëvizjes opozitare
       në radhët e ushtrisë, kishin pranuar të përfshihej në programin
       e tyre edhe një nen i veçantë në të mirë të shqiptarëve, që të
       parashikonte të paktën njohjen e disa privilegjeve për ta. Mbi
       këtë bazë në radhët e tyre u bë një debat i ashpër rreth një
       programi të përbashkët ndërmjet shqiptarëve dhe opozitës
       ushtarake (ku kishte edhe elementë nacionalistë ekstremë), në të
       cilin të përfshiheshin edhe kërkesa të tilla si zbatimi i
       decentralizimit administrativ dhe njohja e autonomisë për
       shqiptarët. Por drejtuesit e lëvizjes opozitare ushtarake nuk i
       pranuan kërkesat kombëtare të shqiptarëve.
       Ndryshe nga këta ushtarakët shqiptarë ndiqnin “qëllime
       thjeshtësisht nacionaliste”, shqiptare, dhe ishin në lidhje të
       ngushtë me krerët e kryengritjes në Shqipërinë e Veriut, si dhe
       me lëvizjen në krahinat e Toskërisë. Ndërkaq, opozita,
       megjithëse synonte ta shpëtonte vendin nga sundimi i Komitetit
       Xhonturk, kërkonte të mbante në këmbë Perandorinë Osmane dhe në
       kuadër të saj edhe panturkizmin e osmanizmin. Megjithatë, qarqet
       politike e ushtarake opozitare kërkonin të përfitonin nga
       kryengritja shqiptare për të rrëzuar nga pushteti xhonturqit.
       Edhe qëndrimi i udhëheqjes së kryengritjes shqiptare kundrejt
       opozitës itilafiste e sidomos ndaj asaj ushtarake ishte nën
       ndikimin e fuqishëm të dy faktorëve: të gjendjes së keqe
       materialo-ushtarake e financiare të kryengritësve dhe të
       zhvillimit të ecurisë së bisedimeve ndërmjet shteteve ballkanike
       për vendosjen e një aleance politiko-ushtarake që rrezikonte
       tërësinë e trojeve shqiptare. Në këto kushte edhe kuadrot
       ushtarakë shqiptarë, nismëtarë të revoltës në radhët e ushtrisë,
       u detyruan të bashkëpunonin me kundërshtarët e tjerë politikë të
       xhonturqve, sipas një platforme të kufizuar. Kështu u pranuan
       vetëm disa lëshime për shqiptarët, siç ishin: të ktheheshin
       armët e mbledhura; të shpallej amnisti e përgjithshme, e cila do
       të përfshinte të gjithë të dënuarit politikë e ordinerë të
       rajoneve të tyre; të mos dërgoheshin shqiptarët në vende të
       tjera për kryerjen e shërbimit ushtarak; të paguheshin paratë
       për rregullimin e shtëpive të shkatërruara gjatë operacioneve
       ushtarake të tanishme dhe të mëparshme; të merreshin anëtarë të
       komisioneve të pajtimit të gjaqeve edhe vendas; të hapeshin
       nëpër vende të ndryshme rrugë dhe të ngriheshin shkolla etj.
       Rrethet atdhetare shqiptare brenda e jashtë vendit mbajtën një
       qëndrim kritik kundrejt kësaj marrëveshjeje. Gjithsesi, pika e
       marrëveshjes për zbatimin e politikës së decentralizimit
       administrativ të Perandorisë Osmane, e pranuar edhe nga opozita
       ushtarake turke, kuptohej nga rrethet atdhetare shqiptare si një
       hap përpara drejt realizimit të autonomisë shqiptare. Komitetet
       e fshehta shqiptare punuan për të bindur oficerët turq që të
       fusnin në programin e tyre edhe kërkesën e autonomisë së
       Shqipërisë, ose, të paktën, njohjen e privilegjeve të tyre të
       kahershme. Këto kërkesa nuk u pranuan nga opozita që vijoi
       përpjekjet për t’i dhënë fund krizës politike në vend nëpërmjet
       programit të saj të moderuar. Edhe pas kësaj komitetet shqiptare
       hynë në bisedime me opozitën ushtarake për të vendosur një
       program të përbashkët. Por edhe opozita ushtarake, ashtu si
       lëvizja opozitare, e kryesuar nga itilafistët, ishte kundër
       autonomisë së Shqipërisë.
       Përballë zgjerimit të lëvizjes opozitare në radhët e ushtrisë
       osmane udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në Kosovë dhe
       në vise të tjera nuk e patën të lehtë që në këto bashkëbisedime
       të arrinin në pranimin e programit të tyre kombëtar të miratuar
       në Kuvendin e Junikut.
       Ndërkohë, qeveria vazhdoi të merrte masa për të shtypur
       kryengritjen shqiptare dhe revoltën e ushtarakëve. Emërimi i
       Xhavit Pashës si komandant i përkohshëm i Korparmatës së 6-të,
       dëshmonte për vazhdimin nga qeveria të një politike të ashpër.
       Të ndodhur përpara një ushtrie osmane prej më shumë se 60 mijë
       vetash dhe përballë qëndrimesh intransigjente të opozitës,
       krerët e kryengritjes shqiptare, për të arritur bashkëpunimin e
       të gjitha forcave kundër qeverisë xhonturke, u tërhoqën
       përkohësisht nga platforma e miratuar në Junik. Në fund të
       qershorit ata botuan në gazetën “Ikdam” një deklaratë të
       nënshkruar ndërmjet të tjerëve edhe nga Riza Gjakova, Hasan
       Prishtina, Jahja Prizreni, Isa Boletini e të tjerë, e cila ishte
       hartuar në frymën e kërkesave të opozitës. Pasi theksonin
       lidhjet e tyre me Perandorinë Osmane dhe me Kalifatin, ata
       shpallnin se ishin ngritur për të mbrojtur “konstitucionin e
       vërtetë”, që ishte qëllimi i përbashkët i të gjitha forcave
       opozitare në Perandorinë Osmane. Në deklaratën e krerëve të
       kryengritjes së Kosovës thuhej gjithashtu se shqiptarët qenë të
       detyruar t’u drejtoheshin armëve për shkak të nevojës që kishte
       vendi për disa ligje, në përputhje me kushtet e veçanta. Me këto
       ligje nënkuptohej edhe plotësimi i të drejtave kombëtare të
       shqiptarëve kryengritës. Megjithatë, as ato dhe as kërkesa e
       autonomisë së Shqipërisë nuk përmendeshin në këtë deklaratë.
       Qëndrime të tilla, edhe pse të detyruara nga rrethana e synime
       të caktuara, mbartnin me vete rrezikun e identifikimit si të
       lëvizjes opozitare të ushtarakëve shqiptarë, ashtu edhe të
       kryengritjes së armatosur të shqiptarëve me lëvizjen e
       përgjithshme opozitare itilafiste.
       Komitetet e atdhetarët shqiptarë me të drejtë shprehën
       shqetësimin se bashkëpunimi sipas kësaj platforme do të bënte që
       programi itilafist të mbulonte ose të errësonte programin
       kombëtar të kryengritësve shqiptarë. Për këtë shqetësim bënte
       fjalë edhe Luigj Gurakuqi, kur shkruante në gazetën “Liri e
       Shqipërisë” më 10 korrik 1912, se “Mund ta ndihmojmë, në qoftë
       se na duket mirë, lëvizjen ushtarake që të rrëzojmë armikun e
       përbashkët..., por duke vënë në krye ... Shqipërinë tonë të
       fortë e të lirë, me kufi të shquar e me gjuhë e me zakone të
       njohura e të nderuara”. Pas deklaratës së udhëheqësve të
       kryengritjes në Kosovë opozita ushtarake vendosi t’i përkrahte
       ata dhe të ndikonte mbi repartet ushtarake turke që edhe këto të
       bashkoheshin me kryengritësit. Por xhonturqit kishin ende forca
       ushtarake besnike, që u bënë qëndresë të ashpër kryengritësve
       shqiptarë.
       #Post#: 2402--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:12 am
       ---------------------------------------------------------
       Shtrirja e kryengritjes në vilajetet e tjera
       Sukseset e kryengritësve në Kosovë i dhanë një shtytje të
       mëtejshme lëvizjes kombëtare në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut,
       forcuan gatishmërinë e popullsisë së tyre për t’u hedhur në
       kryengritjen e armatosur. Një nga vatrat e luftës së armatosur
       të shqiptarëve kundër regjimit xhonturk u bënë krahinat e
       Mirditës e të Lezhës. Në Mirditë që në fund të muajit prill
       kishin filluar sulmet kundër postave të xhandarmërisë. Në fillim
       të muajit maj zadrimorët dhe mirditasit u ndeshën me forcat
       osmane, numri i të cilave arrinte në 2 500 veta, që ishin
       dërguar për zbatimin e reformës në armën e xhandarmërisë në
       zonën e Mirditës. Luftimet zgjatën pesë ditë dhe u zhvilluan në
       vijën Vjerdhë-Gomsiqe-Naraç. Ato nuk arritën t’i thyenin
       kryengritësit, midis të cilëve qe radhitur edhe at Shtjefën
       Gjeçovi, dhe u detyruan të sprapsen, duke lënë dhjetëra të vrarë
       e të plagosur. Shtimi i radhëve të kryengritësve në këto treva
       krijoi kushtet për të ndërmarrë veprime luftarake të përmasave
       më të mëdha. Më 11 maj 1912, në mbledhjen e organizuar në
       fshatin Zejmen, 30 përfaqësues të Bregut të Matit, të Kthellës,
       të Malësisë së Lezhës e të Mirditës lidhën “Besën Shqiptare” dhe
       vendosën të sulmonin Lezhën. Por përfaqësuesi konsullor
       austro-hungarez në Shkodër, Fon Zambaur, i këshilloi
       kryengritësit (me anën e sekretarit të peshkopit të Shkodrës) që
       të hiqnin dorë nga sulmi i planifikuar mbi qendrën e krahinës.
       Ndërkohë, autoritetet osmane dërguan përforcime nga Shkodra, çka
       e bëri më të vështirë çlirimin e qytetit.
       Më 15 qershor, në vendin e quajtur Qafa e Trapit, të
       besëlidhurit e kësaj treve u përleshën me forca të mëdha osmane,
       të mbështetura edhe nga artileria. Kryengritësit lanë tetë të
       vrarë, midis të cilëve edhe dy gra. Forcat armike u tërhoqën me
       humbje të mëdha në Lezhë, ndërsa kryengritësit u përqendruan në
       Pëdhanë. Më 21-22 qershor malësorët e Bregut të Matës u zunë
       pritë forcave osmane që po shkonin prej Lezhës në Tiranë dhe pas
       një përpjekjeje që zgjati tri orë i thyen ato. Turqit lanë
       dhjetëra ushtarë e xhandarë të vrarë e të plagosur, midis tyre
       edhe katër oficerë. Por edhe nga kryengritësit pati të vrarë e
       të plagosur. Pas sukseseve të para kryengritja në këto anë u
       zgjerua më shumë. Në krye të saj u vu Gjeto Coku e të tjerë, që
       tani luftonin në një zonë të gjerë nga Kepi i Muzhlit e deri në
       Shëngjin. Kryengritësit vendosën kontrollin mbi rrugën
       Tiranë-Shkodër, ndërprenë linjat telegrafike, duke rrezikuar
       kështu sigurinë e forcave osmane në veri të Shqipërisë. Ndërkohë
       u përfshi në kryengritje, në shkallë më të gjerë, grupi i
       kryengritësve në Shqipërinë e Mesme, i udhëhequr nga Abdi
       Toptani, që zhvilloi luftime me njësitë turke në Tiranë, në
       Shijak e në Krujë.
       Po në qershor lëvizja e armatosur nisi të shtrihej në zonën e
       Dibrës, ku nën udhëheqjen e Ismail Strazimirit u ngritën
       fshatarët e Çidhnës, të Arrasit e të Muhurit. Malësorët e Nëntë
       Maleve të Dibrës së Epërme dhe të Poshtme thirrën “Kuvendin e
       Dheut”, te vendi i quajtur Gropa e Ujkut, ku u kërkua largimi i
       forcave ushtarake dhe i postave të xhandarmërisë, hapja e
       shkollave shqipe, anulimi i detyrimeve të vergjisë dhe kryerja e
       shërbimit ushtarak në vend. Ndërkohë, rreth 300 ushtarë osmanë,
       që ndërmorën një sulm kundër kryengritësve në zonën e Gjurasit,
       të Homeshit, të Dardhës e të Reçit, u thyen nga fshatarët e
       këtyre anëve dhe të shpartalluar u detyruan të ktheheshin në
       Dibër prej nga nuk guxuan të dilnin më.
       Dalja në mal e Tajar Tetovës dhe e ushtarakëve të tjerë të
       bashkuar me të, ndikoi në zgjerimin e lëvizjes kryengritëse në
       zonën e Dibrës, sidomos në atë të Korçës e të Kolonjës. U vendos
       një bashkëpunim i grupit të Tajar Tetovës me çetat e Sali Butkës
       e të Izet Zavalanit dhe u bashkuan me kryengritësit mjaft krerë
       të tjerë të Jugut. Ndërkaq kishte filluar riorganizimi i çetave
       kryengritëse, si dhe krijimi i çetave të reja në jug të vendit,
       ku vepronin Themistokli Gërmenji?, Sali Butka, Spiro Bellkameni,
       Memduh Zavalani etj. Ato u përleshën me forcat turke në zonën e
       Frashërit e të Kolonjës. Çetat merreshin edhe me asgjësimin e
       elementëve tradhtarë, vegla të xhonturqve. Por në këto treva nuk
       qenë mënjanuar ende luhatjet e elementëve të moderuar, ku bënte
       pjesë edhe Myfit Libohova. Këta ngurronin të fillonin luftën e
       armatosur në shkallë të gjerë. Sali Nivica u bënte thirrje
       shqiptarëve të Jugut që të kapërcenin qëndrimet pritëse, të
       bashkoheshin me kryengritjen duke vendosur lidhje me Hasan
       Prishtinën.
       Çlirimi i territoreve të gjera të Kosovës
       Porta e Lartë ndërmori masa të reja dhune ndaj popullsisë së
       pambrojtur e sidomos ndaj familjeve të kryengritësve. Në
       shpalljen që publikoi më 6 korrik 1912 Fadil Pasha, komandant i
       Korpusit të 7-të, i cilësoi udhëheqësit e kryengritjes, Hasan
       Prishtinën, Zejnullah Vuçiternën, Isa Boletinin, Xhemal
       Prishtinën, Riza Gjakovën, Bajram Currin, Ahmet Gjakovën, Mahmut
       Zajmin nga Peja, Sali Gjilanin etj., si “tradhtarë” dhe deklaroi
       se, po të mos dorëzoheshin brenda tri ditëve, do t’u digjeshin
       kullat, do t’u internoheshin familjet dhe do t’u konfiskoheshin
       pasuritë.
       Terrori qeveritar ishte më i egër sidomos në vatrat më të nxehta
       të kryengritjes në Shqipëri, në rrethet e Prishtinës, të
       Mitrovicës dhe të Vuçitërnës. Autoritetet osmane arrestuan këtu
       familjet e udhëheqësve dhe të pjesëmarrësve të thjeshtë të
       kryengritjes (si atë të Bajram Currit e të tjerë) dhe duke i
       mbajtur peng synonin t’i përdornin si mjet presioni ndaj tyre.
       Me vendosjen e gjendjes së jashtëzakonshme dhe ngritjen e
       gjyqeve të posaçme praktikuan sërish si më 1910 rrahjet publike
       të njerëzve. Këto masa u bënë shkak për protesta të popullsisë
       shqiptare sidomos të asaj të qyteteve.
       Ndërkohë vazhduan dezertimet në ushtrinë osmane. Më 5 korrik një
       batalion nuk pranoi të zbatonte urdhrin e komandantit të
       ushtrisë në Ferizaj për t’u hedhur në luftë kundër Isa
       Boletinit. Të nesërmen një batalion tjetër nuk pranoi të shkonte
       në Gjilan. Ushtarët i deklaronin komandës së tyre se ata ishin
       gati ta mbronin Perandorinë nga armiqtë e jashtëm, por jo të
       luftonin kundër shqiptarëve.
       Në fundin e qershorit kryengritësit, të udhëhequr nga Hasan
       Prishtina, Isa Boletini, Ahmet Prekazi, Zehnullah Vuçitërna,
       Xhemal Prishtina etj., u hodhën në sulm në zonën
       Drenicë-Mitrovicë, Podujevë-Prishtinë. Pas sukseseve të para në
       rrugën Mitrovicë-Pejë dhe Podujevë-Prishtinë kryengritësit e
       Shalës, të Llapit e të Gollakut, të mbledhur afër Vuçitërnës,
       lidhën besën për ta çuar luftën deri në fund. Më 28-29 qershor
       kryengritësit e këtyre rretheve të udhëhequr nga Hasan Prishtina
       shpartalluan tek Ura e Sitnicës, pranë Mitrovicës, dy batalione
       ushtarësh osmanë, që u detyruan të tërhiqeshin në Mitrovicë.
       Në të njëjtën kohë kryengritësit përballuan në zonën e Boletinit
       operacionin që ndërmori kundër tyre komanda osmane. Nga data 30
       qershor deri më 2 korrik 1912, 4 000 forca turke, të pajisura me
       artileri, nën komandën e Fadil Pashës rrethuan kullën e Isa
       Boletinit, përkrah të cilit qenë rreshtuar 1 500 kryengritës.
       Sulmi mbi kullën filloi më 3 korrik, pas një bombardimi të
       dendur me artileri. Luftimet vijuan më shumë se dymbëdhjetë orë.
       Ushtria turke la këtu rreth 100 të vrarë e të plagosur, ndërsa
       kryengritësit u tërhoqën, një pjesë (nën udhëheqjen e Isa
       Boletinit) drejt Pazarit të Ri, ndërsa pjesa tjetër drejt
       Llapit, nga Podujeva.
       Më 9 korrik kryengritësit e Malësisë së Gjakovës, të udhëhequr
       nga Bajram Curri, rrethuan dhe shpartalluan tri batalione. Më 10
       korrik shqiptarët e Llapit dëbuan xhandarët dhe rrethuan 300
       ushtarë e 50 xhandarë të përqendruar në Podujevë. Autoritetet e
       atjeshme mbetën të veçuara pa asnjë lidhje me qendrën e
       prefekturës. Kryengritësit zunë gjithashtu pozitat strategjike
       në drejtim të Prishtinës, prenë lidhjet telefonike midis
       Ferizajt e Gjakovës, Vuçitërnës e Mitrovicës, Ferizajt e
       Prishtinës dhe Prishtinës e Podujevës. Një betejë e rreptë u
       zhvillua më 12 korrik në hyrje të Fushës së Llapit. Forcat
       osmane u nisën drejt kësaj zone nga dy drejtime për t’i futur
       kryengritësit në mes dy zjarresh. Fadil Pasha në krye të tetë
       batalioneve u nis nga Prishtina, ndërsa një kolonë tjetër
       këmbësorie e shoqëruar me artileri nga Vuçitërna. Forcat
       kryengritëse, të përbëra nga 2 000 veta, rezistuan në hyrje të
       Fushës së Llapit për gjashtë orë në një betejë të pabarabartë
       dhe të përgjakshme, në të cilën ushtria la 56 të vrarë e 60 të
       plagosur. Pas kësaj artileria osmane filloi të qëllonte dhe të
       shkatërronte fshatrat e pambrojtura.
       Ndërkohë popullsia shqiptare e qytetit të Prishtinës u
       grumbullua para prefekturës dhe kërkoi ndërprerjen e
       menjëhershme të veprimeve luftarake. Ajo i paralajmëroi
       autoritetet turke se do të bashkohej me kryengritësit nëse, nuk
       ndërpritej terrori. Edhe banorët e Mitrovicës, të Pazarit të Ri
       e të Vuçitërnës i mbyllën pazaret. Në telegramet që popullsia e
       Prishtinës dhe e Mitrovicës i dërgoi sulltanit e senatit,
       kërkohej dorëheqja e qeverisë, shpërndarja e parlamentit dhe
       shpallja e zgjedhjeve të rregullta. Në Mitrovicë populli i
       shpalli të pushuar nga puna zëvendësprokurorin, komisarin e
       policisë dhe disa punonjës të tjerë të urryer. Fitore të
       rëndësishme në luftën kundër sunduesve osmanë arriti grupi i
       zonës Gjilan-Prizren dhe Lumë-Tetovë, i udhëhequr nga Idriz
       Seferi, Islam Spahiu, Mehmet pashë Deralla etj. Në gjysmën e
       parë të korrikut, pasi kishin shpartalluar repartet xhonturke të
       strukura nëpër qytete, ata kishin çliruar krahina të tëra në
       trevën juglindore të Kosovës.
       Ndërkohë forcat kryengritëse, nën komandën e Bajram Currit, i
       shkaktuan ushtrisë turke në Has humbje të rënda, rreth 300 të
       vrarë e të plagosur dhe shumë ushtarë të zënë robër. Pas një
       përleshjeje të shkurtër në Qafën e Prushit, 250 ushtarë e 5
       oficerë u dorëzuan me të gjitha armatimet. Kryengritësit shtinë
       në dorë 800 pushkë. Prej këtej forcat kryengritëse marshuan
       drejt Gjakovës dhe e rrethuan qytetin për herë të dytë. Më 13
       korrik kryengritësit, të drejtuar nga Bajram Curri, Riza Beu
       (Kryeziu) dhe Mahmut Zajmi, u futën në lagjet e jashtme të
       qytetit të Gjakovës.
       Sukseset e kryengritësve, si dhe turbullirat në Prishtinë, në
       Mitrovicë, në Vuçitërnë, në Pazar të Ri dhe në qytete të tjera,
       e nxitën të vepronte edhe opozitën ushtarake. Oficerët e shtabit
       të Divizionit I të nizamëve në Gjakovë hynë në bisedime me
       kryengritësit për të ndërprerë luftimet. Më 15 korrik, pas
       arritjes së marrëveshjes, në emër të ushtrisë e të popullsisë iu
       përcoll telegrafisht sulltanit dhe komandës së lartë kërkesa për
       dorëheqjen pa vonesë të qeverisë, për shpërndarjen e parlamentit
       e të Komitetit xhonturk, për shpalljen e zgjedhjeve të reja, si
       dhe për ndërprerjen e operacioneve ushtarake kundër
       kryengritësve. Sulltanit iu dërgua një telegram tjetër me po
       këtë përmbajtje dhe me nënshkrimet e 78 oficerëve e
       përfaqësuesve të parisë. Me kryengritësit u bashkuan edhe
       oficerët e divizioneve të Mitrovicës, të Selanikut, të
       Manastirit, të Shkupit dhe të Edrenesë. Në telegramet me të
       njëjtën përmbajtje që i dërguan Stambollit ata e paralajmëruan
       se, në rast se nuk plotësoheshin kërkesat e tyre, do të
       marshonin me ushtri drejt kryeqytetit. Më 17 korrik
       kryengritësit hynë në Gjakovë pa ndeshur ndonjë qëndresë. Një
       pjesë e mirë e oficerëve dhe e ushtarëve u bashkuan me ta për
       t’u hedhur më pas bashkërisht drejt Prishtinës.
       Prishtina u bë në ato ditë të korrikut qendër e tubimeve të
       parisë shqiptare nga Gjilani, Presheva, Vuçitërna dhe nga
       Mitrovica. Këtu qenë ftuar edhe përfaqësues nga Pazari i Ri,
       Prizreni, Peja, Gjakova dhe nga Rozhaja. Prej këtej paria e
       Kosovës i dërgoi sulltanit e senatit kërkesën për ndërrimin e
       ministrave, shpërndarjen e parlamentit dhe shpalljen e
       zgjedhjeve të reja. Ky tubim shënon hapin e parë që paria
       qytetare bëri për të përkrahur kryengritjen. Stambollit iu
       deklarua që, në rast se kërkesat e tyre nuk do të plotësoheshin,
       ata do të bashkoheshin me kryengritjen e armatosur.
       Ndërkaq u shtuan veprimet luftarake të kryengritësve edhe në
       viset e tjera të Shqipërisë. Në fillim të muajit korrik
       kryengritësit elbasanas dogjën prefekturën dhe prenë rrugën që
       lidhte Elbasanin me Tiranën. Më 4 korrik kryengritësit morën
       Krujën e mbrojtur nga 600 ushtarë. Garnizoni u detyrua të
       mbyllej në kështjellën e qytetit. Në të njëjtën kohë grupe të
       tjera kryengritësish hynë në Shijak, ku shtinë në dorë depon e
       municioneve. Kavaja ishte e rrethuar nga forcat kryengritëse.
       Komanda osmane, me qëllim që të rimerrte Krujën, dërgoi katër
       batalione (rreth 3 000 forca) nga Shkodra dhe tri batalione nga
       Tirana, të pajisura me artileri. Pas përpjekjeve të ashpra, që u
       zhvilluan më 8 korrik, kryengritësit, përballë epërsisë së
       armikut, u detyruan ta lënë qytetin (Krujën).
       Po në këtë kohë gjallërohet lëvizja e çetave të armatosura po
       merrte hov edhe në viset e Jugut. Në korrik vepronte në rrethet
       e Gjirokastrës çeta e studentëve shqiptarë të Selanikut e të
       qendrave të tjera, që ishte formuar me nismën e Salih Gjukës, me
       të cilin u bashkua edhe Dervish Hima, duke u vënë në krye të
       saj. Çeta prej rreth 40 vetash zbarkoi në fillim të korrikut nga
       Korfuzi në Ksamil, hyri në lidhje me çetat e tjera të Shqipërisë
       së Jugut dhe zhvilloi në këto vise një veprimtari të gjerë
       politike e ushtarake në të mirë të kryengritjes shqiptare. Në
       fillim të korrikut katërmbëdhjetë atdhetarë nga qyteti i Korçës
       dolën në mal për t’u bashkuar me kryengritësit. Çetat e këtij
       rajoni hynë në bashkëpunim me forcat e Tajar Tetovës. Ato
       goditën në Kolonjë ushtrinë e komanduar nga Dajlan bej Qafëzezi,
       që ishte vënë në shërbim të autoriteteve. Atij i shkuan në
       ndihmë 500 forca qeveritare nga Korça. Luftimet e Kolonjës
       zgjatën disa orë. Pas saj çetat u tërhoqën në anët e Skraparit.
       Ndërkohë kryengritësit kosovarë po përgatisnin sulmin për
       çlirimin e qyteteve të këtij vilajeti.
       #Post#: 2403--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:13 am
       ---------------------------------------------------------
       Ndryshimi i kabinetit në Stamboll
       Megjithëse u ndodhën përballë një ushtrie të shumtë, të
       përqendruar në vilajetin e Kosovës, kryengritësit arritën të
       çlironin krahina të tëra, ku nuk ndihej më pushteti xhonturk.
       Kryengritja shqiptare e futi Portën e Lartë dhe pallatin
       sulltanor në një krizë të rëndë. Të gjitha masat që mori qeveria
       për shtypjen e kryengritjes së armatosur të shqiptarëve, nuk
       dhanë ndonjë përfundim. Opozita kundërqeveritare në ushtri, duke
       përfituar nga kryengritja shqiptare, shtoi ndikimin e saj në
       repartet ushtarake osmane në Shqipëri dhe përgjithësisht në
       Rumeli. Parlamenti e qeveria xhonturke ishin të detyruar të
       merreshin pothuajse çdo ditë me çështjen shqiptare, çështje të
       cilën ata e kishin mohuar deri atëherë dhe që në fund të fundit
       nuk mund ta zgjidhnin.
       Në këto rrethana dhe kur vazhdonte ende lufta me Italinë,
       qeveria xhonturke u detyrua të jepte dorëheqjen më 17 korrik
       1912. Ministri i Luftës, Mahmut Shefqet pasha, duke qenë i
       pafuqishëm të rivendoste rregullin në ushtri, dha i pari
       dorëheqjen. Shembullin e tij e ndoqi i gjithë kabineti i Said
       Pashës. Udhëheqësit e kryengritjes në Kosovë, si Hasan
       Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini e të tjerë, përshëndetën
       formimin e qeverisë së re, por kërkuan shpërndarjen e
       parlamentit. Ata shpresonin se qeveria e re do të vinte në jetë
       kushtetutën dhe do të respektonte të drejtat e popullit
       shqiptar. Ismail Qemali u shkruante nga Korfuzi komiteteve të
       Shqipërisë së Jugut se kishte shpresa që me kabinetin e ri të
       fitoheshin të drejtat kombëtare. Por në të njëjtën kohë ai
       porosiste që, duke u nisur nga “provat e hidhura të deritashme,
       duhet të mbajmë një qëndrim të rezervuar” kundrejt këtyre
       ndërrimeve. “Ju atje, - këshillonte ai, - duhet të jeni gati
       gjithmonë dhe të jeni gati për sakrifica më shumë se në çdo
       kohë”.
       Edhe shtypi shqiptar, si gazeta “Dielli” e të tjera organe, i
       paralajmëronin kryengritësit që të hapnin sytë e të mos
       gënjeheshin me premtime të thata nga qeveria e re. Qeveria e re,
       e përbërë nga përkrahës të itilafistëve e të opozitës ushtarake
       dhe e kryesuar nga Ahmet Muhtar pasha, premtoi se do të zbatonte
       kushtetutën dhe do të anulonte ligjet që ishin në kundërshtim me
       të. Si detyrë të parë ajo përcaktoi marrjen e masave për të
       qetësuar gjendjen në Shqipëri që t’i jepej fund kryengritjes
       shqiptare. Ndërkohë forcat kryengritëse në Kosovë u hodhën në
       sulm për çlirimin e qyteteve. Pasi kishin çliruar Gjakovën më 17
       korrik, kryengritësit, të udhëhequr nga Hasan Prishtina e Bajram
       Curri, iu drejtuan Prishtinës. Qytetarët e Prishtinës, me një
       aksion të shpejtë, të përkrahur edhe nga xhandarët e vendit dhe
       nga një pjesë e ushtrisë, rrethuan zyrën e telegrafës dhe e
       detyruan komandantin osman që të hiqte dorë nga qëndresa.
       Kështu, kryengritësit hynë në Prishtinë pa luftë dhe e çliruan
       atë më 21 korrik.
       Më 22 korrik forcat e Mitrovicës çliruan Pazarin e Ri.
       Autoritetet civile e ushtarake të qytetit u bashkuan me
       kryengritësit. Banorët shqiptarë të Senicës, të Novi Varoshit,
       të Akovës, të Prepoljes, të Plevljes, të Tërgovishtës, të
       Beranës dhe të Kolashinit hynë në lidhje me Isa Boletinin. Po më
       22 korrik u solidarizuan me kryengritësit edhe forcat qeveritare
       që ndodheshin në Prizren. Nga Pazari i Ri forcat e komanduara
       nga Isa Boletini, rreth 6 000 veta, u drejtuan për në Mitrovicë.
       Qyteti, pas bisedimeve të nënprefektit me Isa Boletinin, u
       dorëzua pa luftë më 27 korrik 1912. Pas Mitrovicës u çliruan
       edhe Vuçitërna e Ferizaj. Që këtej kryengritësit marshuan drejt
       Prishtinës për t’u bashkuar me forcat e Bajram Currit.
       Edhe popullsia e qytetit të Pejës, e udhëhequr nga krerë të
       zejtarëve dhe të tregtarëve të vegjël, në mbledhjen e datës 27
       korrik vendosi të bashkohej me kryengritjen. Mytesarifi, i
       pafuqishëm përballë revoltës popullore, nuk veproi dhe e tërhoqi
       ushtrinë në kazerma. Në këto kushte edhe bejlerët e Pejës
       shpejtuan që të bashkoheshin me forcat kryengritëse të
       grumbulluara në Prishtinë. Në mbarim të korrikut rreth 1 700
       pejanë të armatosur u nisën së bashku me krerët e tyre për në
       Fushë-Kosovë. Afër 30 000 kryengritës, me gjithë mungesën e
       ushqimeve, të veshmbathjeve e sidomos të materialeve luftarake,
       po marshonin në të gjitha anët e Kosovës, edhe pse kishin
       përballë rreth 70 000 ushtarë osmanë, të armatosur mirë dhe të
       përforcuar me reparte artilerie e kalorësie. Kryengritësit kudo
       ku hynë u pritën me gëzim të madh nga popullsia vendase. Me të
       hyrë në qytete, ata lironin të burgosurit dhe dëbonin
       funksionarët e urryer nga populli.
       Në viset juglindore të Kosovës, rreth 2 000 kryengritës të
       drejtuar nga Idriz Seferi e Bejtullah Aga, pas vendimit që morën
       në kuvendin e organizuar në Pozharan, nisën sulmin mbi qytetin e
       Gjilanit, dhe e çliruan atë. Kryengritësit e kësaj treve ishin
       të gatshëm të marshonin drejt Kaçanikut e Shkupit. Më 27 korrik
       forcat kryengritëse çliruan Bujanovcin, ku vendosën rendin dhe
       qetësinë. Që këtej Idriz Seferi, i shoqëruar nga 70 kryengritës,
       u nis më 29 korrik për në Prishtinë. Pas sukseseve që arritën
       forcat kryengritëse kundër ushtrisë osmane dhe pas çlirimit të
       një pjese të mirë të qyteteve, në Kosovë për një kohë u
       ndërprenë veprimet luftarake. Repartet ushtarake osmane u
       tërhoqën kudo në kazerma. Organet administrative xhonturke po ua
       lëshonin vendin udhëheqësve radikalë të kryengritjes, të cilët
       formuan këshillat lokalë. Këta këshilla në shumë vende morën në
       dorë ruajtjen e rendit dhe detyra të tjera. Në të vërtetë ata
       duhej të luanin rolin e organeve të pushtetit të ri shqiptar që
       kishte dalë nga kryengritja e armatosur. Një kujdes të veçantë
       këto organizma i kushtuan edhe mbrojtjes së popullsisë serbe.
       Ndërkaq në Kosovë, që ishte vatra kryesore e lëvizjes, lindën
       vështirësi për furnizimin dhe për mbajtjen me ushqime të
       kryengritësve, numri i të cilëve ishte tani shumë i madh.
       Ndihmat e siguruara nga jashtë ishin të pamjaftueshme.
       Marrëveshja shqiptaro-turke
       Më 22 korrik u formua qeveria e re me kundërshtarë të
       xhonturqve, e kryesuar nga Ahmet Myftar pasha. Ajo urdhëroi të
       ndërpriteshin veprimet luftarake në Shqipëri dhe vendosi të
       dërgonte në Kosovë një komision qeveritar për të biseduar me
       kryengritësit.
       Rretheve atdhetare shqiptare u dolën tani dy detyra të ngutshme
       për fatet e lëvizjes kombëtare. Detyra e parë ishte të
       shkëputeshin nga programi itilafist dhe t’i paraqitnin
       komisionit kërkesat për autonominë territoriale-administrative
       të Shqipërisë. Detyra tjetër ishte që, në bisedimet me
       komisionin, të përfaqësoheshin të gjitha krahinat e vendit e që
       me qeverinë turke të arrihej një marrëveshje për gjithë
       Shqipërinë dhe në emër të kombit shqiptar.
       Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi, të cilët ndodheshin në këtë kohë
       jashtë, u shkruanin ato ditë atdhetarëve të Shqipërisë së Mesme:
       “ ... Të mos gënjehemi edhe njëherë tjetër, por të mbajmë vendet
       që kemi, të forcohemi e të lidhemi me njëri-tjetrin e të ngulim
       këmbë, që t’u jepen katër vilajeteve ato 12 pikat që kishim
       kërkuar vjet nga ana e malësorëve”, më poshtë i porositnin:
       “...duhet nga të gjitha anët e Shqipërisë të dërgohen njerëz në
       Kosovë që të rrëfejnë se si me armë, me mendime, si me kërkime
       jemi të gjithë shqiptarë të pandarë”.
       Pas çlirimit të Prishtinës, Hasan Prishtina njoftoi telegrafisht
       deputetët shqiptarë në Stamboll për këtë sukses të madh të
       kryengritësve. Ai njoftonte gjithashtu, se atje ishte vendosur
       pushteti i shqiptarëve dhe shpresonte që së shpejti do të
       themelohej edhe parlamenti shqiptar. Duke parashikuar pengesat
       nga qeveritarët e rinj të Stambollit, në të cilat do të ndeshte
       programi i miratuar në Kuvendin e Junikut, Hasan Prishtina
       shpejtonte të shpallte synimet politike të kryengritjes
       shqiptare. Deklarata e tij dëshironte ta vinte qeverinë
       itilafiste para faktit të kryer. Por krerët shqiptarë, të
       grumbulluar në Prishtinë, nuk kishin të njëjtin mendim lidhur me
       të ardhmen e Shqipërisë. Ata qenë ndarë në dy grupime, njëri nga
       të cilët përbëhej nga udhëheqësit kryesorë të kryengritjes,
       Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Riza Beu, Jahja
       Efendiu dhe Musa Efendiu nga Prizreni. Ndërsa grupimi tjetër
       përbëhej nga përfaqësues të moderuar të Lëvizjes Kombëtare dhe
       nga disa elementë turkomanë të qyteteve, si edhe nga katër
       pjesëtarë të kombësisë serbe. Të dy grupimet dolën me kërkesa të
       veçanta para komisionit qeveritar të ardhur nga Stambolli.
       Në muajin korrik iu dërgua nga Prishtina qeverisë osmane
       platforma e udhëheqësve kryesorë e më të përparuar të lëvizjes
       shqiptare për t’i njohur Shqipërisë të drejtat e një province
       autonome. Në këtë platformë parashtroheshin këto kërkesa:
       kryerja e shërbimit ushtarak në Shqipëri, me përjashtim të
       rasteve të luftës; arsimi në gjuhën shqipe e përdorimi i
       alfabetit latin; mosndërhyrja e qeverisë në shkollat private, si
       dhe masa të nevojshme për përhapjen e arsimit në Shqipëri;
       vendosja në administratë e nëpunësve që dinin gjuhën e vendit;
       ligje të posaçme në dobi të krahinave malore për të lehtësuar
       detyrimet e popullsisë së varfër; zbatimi i vendimeve të marra
       në mbledhjen e këshillit të përgjithshëm të vilajetit; vendosja
       e një kontrolli për plotësimin e të gjitha kërkesave të
       parashtruara.
       Përveç këtyre, përfshiheshin edhe masa të tjera, të cilat
       synonin të plotësonin ato kërkesa që kishin qenë shkak i
       drejtpërdrejtë i shpërthimit të kryengritjes, siç ishin: kthimi
       i armëve të marra me forcë, zhdëmtimi i pronarëve të dëmtuar nga
       operacionet ushtarake, ndërtimi i rrugëve kombëtare e krahinore,
       mbështetja e zhvillimit të bujqësisë përmes kredive të dhëna nga
       një bankë bujqësore që do të krijohej, shlyerja e taksave dhe e
       tatimeve të caktuara nga qeveria deri ditën që gjendja ekonomike
       e vendit të përmirësohej, si dhe caktimi i një pjese të të
       ardhurave të buxhetit për nevojat lokale.
       Grupi tjetër i udhëheqësve të kryengritjes shtroi këto kërkesa:
       të shpërndahej parlamenti brenda 48 orëve, përndryshe do të
       sulmohej Shkupi; të kishte liri për mbajtjen e armëve;
       shqiptarët ta kryenin shërbimin ushtarak në pjesën evropiane të
       Perandorisë; të hapeshin shkolla në marrëveshje me organet
       shtetërore; të emëroheshin brenda mundësive në administratën e
       këtyre viseve nëpunës shqiptarë; të nxirreshin para gjyqit
       ministrat xhonturq; të shpallej amnisti për të dënuarit
       politikë; t’i kushtohej kujdes i madh bujqësisë e
       komunikacionit; të hidhej poshtë ideja për ndarjen e Shqipërisë
       nga Perandoria Osmane. Me gjithë karakterin e moderuar të këtyre
       kërkesave, që ishin larg programit autonomist të kryengritjes,
       komisioni qeveritar nuk i pranoi.
       Ndërkohë udhëheqësit e kryengritjes në Shqipërinë e Jugut më 23
       korrik u mblodhën në Sinjë të Beratit, ku miratuan një
       memorandum prej 12 pikash, të ngjashëm me atë të Greçës.
       Memorandumi, i nënshkruar nga dyzet e nëntë drejtues kryesorë të
       forcave kryengritëse në Jug, iu parashtrua më 29 korrik vezirit
       të madh. Kryengritësit e Shqipërisë së Jugut kërkonin: njohjen e
       kombit shqiptar; krijimin e një administrate vendase për të
       gjithë Shqipërinë, në të cilën sulltani të caktonte një
       inspektor për të kontrolluar zbatimin e ligjeve; garanci, brenda
       këtij kuadri, për zbatimin e kushtetutës, të zakoneve dhe të
       traditave të popullsisë; të drejtën për të mësuar në gjuhën
       amtare dhe lirinë për të çelur shkolla shqipe; pranimin si gjuhë
       zyrtare të turqishtes, por krahas saj të përdorej edhe shqipja.
       Veç këtyre kërkohej të shpërndahej parlamenti, të zhvilloheshin
       zgjedhje të lira, një pjesë e të ardhurave të përdorej për
       zhvillimin ekonomik të Shqipërisë, t’i ktheheshin popullsisë
       armët e konfiskuara e të tjera.
       Përkujtesa përmbante në thelb kërkesën e autonomisë së
       Shqipërisë, e cila, ndonëse nuk ishte shprehur fjalë për fjalë,
       nënkuptohej me kërkesën e krijimit të një administrate shqiptare
       (vendase) që do të ishte e njëjtë për gjithë Shqipërinë, që do
       të përfshinte katër vilajetet shqiptare. Edhe Komiteti
       revolucionar i Vlorës parashtroi 13 kërkesa të ngjashme me ato
       të Memorandumit të Greçës, me të cilat mendonte të shkohej në
       bisedimet me qeverinë e re. Në to përfshiheshin: liri e plotë
       për mësimin e gjuhës shqipe dhe për hapjen e shkollave publike e
       private; të gjitha të drejtat për shqiptarët si ato që kishin
       siguruar edhe popujt e tjerë; respektimi i të gjitha zakoneve
       shqiptare, që nuk ishin në kundërshtim me kushtetutën; zgjedhje
       të lira dhe numri i deputetëve në përpjesëtim me numrin e
       popullsisë; qeverisja e Shqipërisë sipas parimit të
       decentralizimit të administratës në shkallë perandorie; emërimi
       si vali i një njeriu që njihte zakonet e vendit dhe gjuhën
       shqipe; emërimi në gjyqe e në polici vetëm i shqiptarëve;
       caktimi i një inspektori për kontrollin e punës së nëpunësve;
       njohja e gjuhës shqipe në Shqipëri si gjuhë zyrtare; shërbimi
       ushtarak në vend; shpenzimi i të ardhurave të vendit për nevoja
       lokale; krijimi nga kuvendi i buxhetit të vilajetit dhe
       kontrolli nga ai i shpenzimit të mjeteve financiare;
       dëmshpërblimi për shtëpitë e rrënuara nga ushtria; kthimi i
       armëve popullsisë.
       Këto kërkesa, sipas hartuesve të tyre, do t’u siguronin
       shqiptarëve “një farë ekzistence si politikisht, ashtu dhe
       financiarisht” dhe do t’u hapnin “rrugën e përparimit e të
       qytetërimit”. Autorët e këtyre kërkesave theksonin gjithashtu se
       ato ishin në pajtim me kushtetutën. Pranimin e tyre atdhetarët
       vlonjatë e shikonin si kusht që vetë Turqia të shpëtonte
       ekzistencën e saj, ndërsa Shqipëria të siguronte një jetë të
       lumtur e të qetë. Kundërshtimet e Syrja Vlorës ndaj kësaj
       përkujtese, siç thekson zëvendëskonsulli austro-hungarez në
       Vlorë, nuk u pranuan nga pjesëmarrësit e tjerë të mbledhjes.
       Kërkesat e parashtruara nga përfaqësuesit e viseve të ndryshme
       të Shqipërisë dëshmonin se shqiptarët, pa dallime krahinore,
       ishin të bashkuar rreth një programi kombëtar, thelbin e të
       cilit e përbënte autonomia e Shqipërisë. Këto akte tregojnë
       gjithashtu se udhëheqësit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare e të
       kryengritjes shqiptare do të shkonin në bisedimet me
       përfaqësuesit e qeverisë turke duke pasur si bazë programin e
       autonomisë së Shqipërisë.
       #Post#: 2404--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:14 am
       ---------------------------------------------------------
       <b>Bisedimet shqiptaro-turke</b>
       Sukseset e kryengritjes shqiptare e çuan Perandorinë Osmane
       drejt fundit të saj. Ato shkaktuan shqetësime në qarqet
       drejtuese politike të vendeve ballkanike dhe të Evropës. Fuqitë
       e Mëdha i shqetësonte fakti se përmbushja e kërkesave të
       kryengritësve shqiptarë mund të çonte në prishjen e status
       quo-së dhe të ekuilibrit të forcave në Ballkan e në Evropë dhe
       do të përshpejtonte afrimin e një konflikti të armatosur të
       përmasave botërore. Nga ana tjetër, shtetet ballkanike, e
       shikonin dobësimin e Perandorisë Osmane si një mundësi për të
       arritur synimet e tyre të përcaktuara tashmë në marrëveshjet e
       nënshkruara në kuadër të Aleancës Ballkanike. Në këtë kohë ata
       po hartonin planet konkrete për fillimin e veprimeve ushtarake
       kundër Perandorisë Osmane, ndërsa formimin e një Shqipërie
       autonome e shihnin si pengesë për realizimin e këtyre planeve.
       Komisioni qeveritar mbërriti në Shkup më 27 korrik. Ai përbëhej
       nga Sulejman Pasha, Danish Efendiu dhe Avni bej Gjilani. Po në
       këtë ditë u mblodhën në Prishtinë udhëheqësit e kryengritjes që
       në fillim kërkuan prej tij shpërndarjen e parlamentit. Komisioni
       nuk e pranoi këtë kërkesë, duke e quajtur antikushtetuese. Si
       rrjedhim, bisedimet u ndërprenë dhe më 29 korrik udhëheqësit e
       kryengritjes i dërguan Stambollit nga Prishtina një ultimatum,
       ku thuhej: “Në qoftë se shpërndarja e parlamentit nuk bëhet
       brenda dyzet e tetë orëve, do të vazhdojmë marshimin”. I
       tronditur nga ky paralajmërim, Veziri i Madh njoftoi krerët
       shqiptarë që të prisnin për t’i vijuar bashkëfjalimet me Ibrahim
       Pashën, i cili ishte vënë në krye të delegacionit.
       Në këto rrethana u bë edhe më e domosdoshme që të gjitha forcat
       politike shqiptare dhe udhëheqësit e kryengritjes në Veri e në
       Jug të dilnin me një qëndrim të përbashkët. Më 30 korrik
       udhëheqësit radikalë të kryengritjes me Hasan Prishtinën në krye
       lëshuan thirrjen me titullin “Vllazën të dashtun” dhe të
       nënshkruar nga “Atdhetarët e vërtetë të Kosovës”. Në këtë
       dokument u bëhej thirrje qarqeve atdhetare të të katër
       vilajeteve që të dërgonin përfaqësuesit e tyre, “njërëz
       atdhetarë e me randësi”, në një mbledhje, ku do të vendosej për
       të drejtat e kërkesat që do t’i paraqiteshin komisionit
       qeveritar në emër të të gjithë Shqipërisë.
       Thirrja u përkrah nga Ismail Qemali e Luigj Gurakuqi, të cilët
       porositën menjëherë komitetet e Shqipërisë së Mesme që të nisnin
       në Kosovë përfaqësues nga të gjitha krahinat. Ata theksonin se
       shqiptarët duhej të bashkoheshin rreth programit kombëtar për të
       fituar autonominë territoriale-administrative. Qeveria e re
       turke nuk mundte t’i qetësonte me mjete të tjera shqiptarët që
       ishin ngritur me armë në dorë për të kërkuar lirinë e atdheut,
       prandaj ishte e detyruar të ulej e të bisedonte me ta. Në këto
       rrethana, udhëheqja e kryengritjes në Kosovë, ku parashikoheshin
       të zhvilloheshin bisedimet, e quajti të nevojshme të shkëputej
       plotësisht dhe sa më shpejt nga programi i përbashkët itilafist
       i lëvizjes opozitare dhe të parashtronte zyrtarisht kërkesat e
       miratuara në Junik për sigurimin e autonomisë
       territoriale-administrative. Detyrë tjetër e saj ishte të merrte
       masat që në këto bisedime të përfaqësoheshin të gjitha viset e
       banuara nga shqiptarët. I ndërgjegjshëm për domosdoshmërinë e
       plotësimit të tyre, Hasan Prishtina u bëri thirrje komiteteve
       shqiptare që të përfaqësoheshin në bisedimet shqiptaro-turke.
       Më 1 gusht Ibrahim Pasha, që sapo kishte arritur në Prishtinë,
       rifilloi këtu bisedimet me udhëheqësit e kryengritjes. Në radhët
       e tyre, krahas krahut radikal, bënin pjesë edhe elementë të
       moderuar e të lëkundur si edhe elementë me bindje turkomane.
       Madje, ky grup kishte një peshë jo të vogël midis përfaqësuesve
       të kryengritjes. Qysh në fillim të bisedimeve Hasan Prishtina në
       fjalën që mbajti para Komisionit qeveritar dënoi ashpër
       barbarizmat e xhonturqve dhe parashtroi këto kërkesa: të
       njiheshin zyrtarisht kufijtë e Shqipërisë; autoritetet civile e
       ushtarake të ishin të kombësisë shqiptare; ushtria shqiptare të
       shërbente në vend dhe të komandohej nga oficerë shqiptarë;
       shqipja të ishte gjuhë zyrtare në Shqipëri. Ibrahim Pasha i
       quajti këto kërkesa të papranueshme dhe si një hap për t’u
       shkëputur nga Perandoria Osmane. Në këto kushte mbledhja u
       shpërnda pa arritur ndonjë përfundim. U pranua vetëm shpërndarja
       e parlamentit, që më parë ishte shpallur si një kërkesë
       antikushtetuese.
       Përpjekjet që Ibrahim Pasha bëri për ta trajtuar Kryengritjen e
       Përgjithshme të vitit 1912 si një lëvizje lokale, që i përkiste
       vetëm Kosovës, dështoi përballë këmbënguljes së Hasan Prishtinës
       e Bajram Currit në kërkesat e përgjithshme kombëtare. Megjithatë
       kjo platformë kombëtare nuk u përkrah nga elementët e lëkundur
       dhe u kundërshtua hapur nga elementët turkomanë, të Prishtinës.
       Përfaqësuesit e krahinave të tjera nuk kishin arritur ende.
       Ndërkaq Ibrahim Pasha punoi për të përçarë udhëheqjen e
       kryengritjes, për ta bindur atë se kërkesa për autonomi ishte e
       rrezikshme për fatet e trojeve shqiptare dhe për vetë fatet e
       kombit shqiptar, në një kohë kur Aleanca Ballkanike po
       kristalizohej dhe po bëhej gati të fillonte veprimet ushtarake.
       Një propagandë e tillë i bëri të lëkundet jo vetëm Riza bej
       Gjakovën, por edhe Isa Boletinin. Për të përçarë udhëheqjen e
       kryengritësve, punonte në mënyrë të ethshme edhe agjentura
       serbe.
       Për t’iu shmangur ndikimit të elementëve turkomanë të Prishtinës
       në ecurinë e bisedimeve, udhëheqësit e kryengritjes u zhvendosën
       më 4 gusht në Ferizaj. Ata deklaruan me këtë rast se qendra e
       mbledhjeve tradicionale të shqiptarëve nuk është Prishtina, por
       Ferizaj. Në të njëjtën kohë Hasan Prishtina përsëriti thirrjen
       që i drejtohej gjithë krahinave të Shqipërisë që të dërgonin
       përfaqësuesit e tyre në kuvendin mbarëshqiptar që mendohej të
       mblidhej atje. Më 5 gusht qeveria e shpërndau parlamentin. Duke
       u ndodhur në një gjendje të vështirë, veçanërisht për shkak të
       mungesës së një qëndrimi të njësuar rreth platformës më të
       përparuar kombëtare, që i ishte paraqitur palës turke, Hasan
       Prishtina dhe krerë të tjerë të kryengritjes për të mënjanuar
       përçarjen në udhëheqjen shqiptare, paraqiti një program tjetër
       kërkesash, më të moderuar, i cili do të ishte më i pranueshëm
       edhe për Portën e Lartë. Kjo parashtresë, e njohur me emrin
       “Katërmbëdhjetë pikat e Hasan Prishtinës”, u miratua nga
       përfaqësuesit e kryengritjes shqiptare në kuvendin e mbajtur në
       Ferizaj me 6 gusht dhe iu paraqit palës turke.
       Në këtë hap të detyruar të udhëheqjes së kryengritjes (që
       shënonte një tërheqje nga vendimet e Kuvendit të Junikut)
       ushtroi ndikimin e vet të fuqishëm edhe gjendja e acaruar
       ndërkombëtare (ishte në përfundim e sipër Aleanca Ballkanike),
       që po e çonte këtë gadishull drejt një lufte me pasoja të rënda
       edhe për Shqipërinë. Madje Mali i Zi kishte filluar në këtë kohë
       veprimet e veçanta luftarake në Veriun e Shqipërisë. Në këto
       rrethana udhëheqja e kryengritjes e pa të arsyeshme që të
       arrihej sa më shpejt një marrëveshje me qeverinë turke, e cila
       t’i siguronte Shqipërisë të drejta sa më të gjera kombëtare, t’i
       hapte rrugën kthimit të saj në të ardhmen në një provincë
       autonome dhe në këtë mënyrë të çliroheshin forcat e saj
       njerëzore për t’iu kundërvënë agresorëve ballkanas që po
       përgatisnin sulmin mbi territoret shqiptare.
       Në parashtesën prej 14 pikash të Hasan Prishtinës kërkohej t’i
       njiheshin Shqipërisë të drejta të gjera kombëtare siç ishin:
       emërimi në Shqipëri i nëpunësve të aftë që njihnin gjuhën dhe
       zakonet e vendit; kryerja e shërbimit ushtarak në Shqipëri e në
       Maqedoni, me përjashtim të kohës së luftës; zbatimi i ligjit të
       maleve për krahina të caktuara; armatosja e shqiptarëve me armë
       moderne; hapja e shkollave reale e bujqësore, në programet e të
       cilave do të përfshihej edhe mësimi i gjuhës së vendit; lejimi
       për hapjen e shkollave private në Shqipëri; hapja e shkollave
       teologjike moderne në përputhje me nevojat e vendit; mësimi i
       gjuhës së vendit në shkollat fillore, qytetëse dhe në gjimnazet;
       zhvillimi i tregtisë, i bujqësisë, i punëve botore dhe ndërtimi
       i hekurudhave; zbatimi i organizimit të krahinave, ruajtja e
       zakoneve dhe e traditave të vendit; shpallja e faljes së
       përgjithshme për të gjithë pjesëmarrësit e lëvizjes
       kundërqeveritare; zhdëmtimi i shtëpive të djegura e të
       shkatërruara; nxjerrja në gjyq e pjesëtarëve të kabinetit të
       Haki e Said Pashës.
       Hasan Prishtina e paraqiti këtë program në emër të të gjithë
       Shqipërisë, duke pasur edhe autorizimet e lëshuara nga komitetet
       e Shqipërisë së Mesme dhe më pas të Jugut. 14 pikat iu bënë të
       njohura edhe përfaqësuesve të popullsisë serbe të cilët morën
       pjesë në këtë kuvend, pavarësisht se ato i nënshtroheshin
       politikës së Beogradit. Kërkesat e paraqitura nga udhëheqja
       shqiptare ishin një hap prapa në krahasim me programin
       autonomist të Greçës e të Junikut, megjithatë plotësimi i tyre
       do të shënonte pa dyshim një hap të rëndësishëm drejt
       autonomisë. Programi prej 14 pikash iu dorëzua komisionit
       qeveritar më 9 gusht, duke i deklaruar atij që, në rast se
       brenda dy ditëve ky program nuk do të pranohej, atëherë forcat
       kryengritëse do të marshonin drejt qendrës së vilajetit,
       Shkupit.
       Kryengritësit e trevave të tjera dhe komitetet e tyre mbështetën
       kërkesat e paraqitura nga Hasan Prishtina. Komiteti i Elbasanit
       deklaroi në emër të njëmijë kryengritësve të mbledhur në
       Kryezjarr, më 10 gusht, se ata bashkoheshin me kërkesat e
       paraqitura nga Hasan Prishtina; ai i përcolli udhëheqjes së
       kryengritjes në Kosovë këtë njoftim telegrafik: “Të drejtat tona
       kombëtare e të ligjshme ia kena shpjegue shkëlqesis’ së tij
       Hasan bej Vuçiternit, ish-deputet i Prishtinës dhe e kena
       autorizue atë me folë ose me shkrue në emën të komitetit
       t’Elbasanit. Lutemi ta pranoni me këtë cilësi e të na lajmoni”.
       Ndërsa vendimi i Komitetit të Krujës për zgjedhjen e Abdi bej
       Toptanit dhe të Mustafa Asimit (Kruja) si përfaqësues të tyre në
       bisedimet me komisionin qeveritar erdhi me shumë vonesë.
       Ndërkohë krerët shqiptarë të Shqipërisë së Jugut, pasi morën
       njoftim me anën e Komitetit të Krujës për thirrjen e kuvendit
       mbarëshqiptar në Ferizaj, organizuan më 7 gusht mbledhjen e tyre
       në Fier, ku merrnin pjesë Ismail Qemali, Ymer pashë Vrioni, Aziz
       pashë Vrioni, kolonel Ismail Haki Tatzati, Izet bej Zavalani dhe
       të tjerë. Nga mbledhja iu dërgua Hasan Prishtinës një telegram,
       me të cilin ai autorizohej të fliste e të vendoste edhe në emër
       të Shqipërisë së Jugut. Meqë mbledhja e quajti të mjaftueshëm
       këtë telegram, nuk vendosi, siç kishte propozuar Ismail Qemali,
       të dërgonte dy përfaqësues në Kosovë. Në të njëjtën kohë u
       vendos që Ismail Qemali të nisej menjëherë në Stamboll për të
       zhvilluar bisedime me qeverinë.
       Ndërkaq, fillimi i bisedimeve shqiptaro-turke dhe mundësia e
       plotësimit të kërkesave kombëtare të shqiptarëve ngjallën
       shqetësime në Beograd. Qeveria serbe, nëpërmjet emisarëve të saj
       dhe personelit të konsullatave në Prishtinë e në Shkup, zhvilloi
       në këtë kohë një veprimtari të gjerë për të nxitur përçarjen në
       gjirin e udhëheqjes së kryengritjes dhe për t’i bërë shqiptarët
       të hiqnin dorë nga kërkesat kombëtare. Këtij qëllimi i shërbyen
       takimet e autoriteteve konsullore e ushtarake serbe me Riza bej
       Kryeziun dhe me Bajram Currin. Në një nga këto takime konsulli
       serb në Prishtinë, Milojeviç, u tha atyre se udhëheqësit e
       kryengritjes nuk duhet të merrnin asnjë vendim në bisedimet me
       komisionin turk dhe asnjë veprim pa u këshilluar më parë me
       përfaqësuesit e Serbisë. Bajram Curri kërkoi të dinte se deri ku
       do të shkonte përkrahja ushtarake e Beogradit në mbështetje të
       kryengritësve shqiptarë në rast se rihapej konflikti i armatosur
       me Stambollin. Ai kërkoi gjithashtu të dinte nëse do të ishte i
       mundshëm një takim i përfaqësuesve shqiptarë me Pashiçin për të
       shqyrtuar me hollësi çështjet e marrëdhënieve serbo-shqiptare.
       Konsulli Milojeviç i tha Bajram Currit se shqiptarët mund të
       ishin të sigurt në përkrahjen e qeverisë së tij, por parapëlqeu
       të heshtte për kërkesën e tij për t’u takuar me Pashiçin.
       #Post#: 2405--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:15 am
       ---------------------------------------------------------
       Çlirimi i Shkupit
       Bisedimet shqiptaro-turke u zvarritën disa ditë për shkak të
       qëndrimit të Ibrahim Pashës, i cili po përpiqej t’i ngushtonte
       sa më shumë kërkesat shqiptare. Diskutimet u zhvilluan më shumë
       rreth çështjeve të tjera, që nuk qenë parashtruar me shkrim në
       14 pikat e Hasan Prishtinës. Ibrahim Pasha e kaloi në heshtje
       edhe çështjen e caktimit të një komisioni të veçantë, që do të
       kontrollonte zbatimin e kërkesave të shqiptarëve, sepse qeveria
       e re nuk kishte ndërmend të zbatonte lëshimet që do të ishte e
       detyruar t’u bënte atyre. Përveç kësaj, mendohej se ngritja e
       këtij komisioni do të kuptohej si njohje e autonomisë së katër
       vilajeteve, gjë që do të çonte, sipas përfaqësuesve të
       Stambollit, në cenimin e tërësisë territoriale të Perandorisë.
       Meqenëse kryengritësit, edhe pas mbarimit të afatit të caktuar
       nuk morën asnjë përgjigje për kërkesat e paraqitura në 14 pikat
       e Hasan Prishtinës, u vendos të marshohej drejt Shkupit. Më 11
       gusht hyri atje grupi i parë i kryengritësve, i përbërë nga 200
       veta me Zefin e Vogël dhe me Bajram Daklanin në krye. Bajram
       Daklani, sipas gazetës “Shkupi”, shpalosi në qytet flamurin
       kombëtar shqiptar. Më 13 gusht hynë forcat e komanduara nga Isa
       Boletini. Forcat kryesore të kryengritjes, rreth 6 000 veta,
       hynë në Shkupin e çliruar më 15 gusht, të udhëhequra nga Bajram
       Curri. Ushtarët osmanë nuk bënë asnjë qëndresë. Numri i
       kryengritësve në Shkup arriti në më shumë se 30 000 veta. Prej
       tyre afër gjysma qenë të armatosur vetëm me ndonjë kobure ose
       shpatë. Të paarmatosurit u pajisën me armë pasi u shpërthye
       depoja e ushtrisë. Bajram Curri, sapo hyri në Shkup, hapi burgun
       dhe liroi 960 të burgosurit e pranguar aty. Nga Shkupi grupe
       kryengritësish marshuan drejt Tetovës, Kumanovës e Preshevës dhe
       i çliruan edhe këto qytete, duke liruar gjithashtu të
       burgosurit. Një grup kryengritësish u drejtua për në Velesh.
       Megjithëse kryengritësit nuk arritën të ngrinin administratën e
       tyre dhe megjithëse atyre u mungonin veshjet dhe ushqimet, falë
       masave të rrepta të parapara nga udhëheqësit e shqiptarëve
       kundër shkelësve të rendit publik nuk pati raste vjedhjeje,
       vrasjeje, abuzimesh ose shpërdorimesh.
       Lajmi i çlirimit të Shkupit i dha një hov të ri kryengritjes
       edhe në viset e tjera të Shqipërisë. Shqiptarët e mbledhur në
       Milot vendosën të sulmonin Durrësin, por kjo nuk u arrit të
       bëhej për shkak të mosmarrëveshjeve ndërmjet krerëve të tyre.
       Nga kjo gjendje përfituan autoritetet turke, të cilat sulmuan më
       14 gusht forcat kryengritëse në afërsi të Durrësit dhe i
       detyruan të tërhiqeshin në Shijak. Këtu u zhvillua një përpjekje
       e ashpër, ku mbetën të vrarë 13 kryengritës. Pas kësaj forcat
       kryengritëse u tërhoqën në zonën e Milotit. Nga mesi i muajit
       gusht edhe Komiteti i Korçës lëshoi një thirrje; në të ai
       nxirrte në pah rreziqet para të cilave ndodhej atdheu, ftonte të
       gjithë shqiptarët të bashkoheshin me forcat kryengritëse që
       ndodheshin në male, të ndihmoheshin vëllezërit gegë dhe të
       luftohej për të fituar autonominë. Me vendim të komitetit, u vra
       komandanti i xhandarmërisë Rexhep Palla, i njohur për qëndrimin
       e tij të egër ndaj shqiptarëve.
       Më 14 gusht kryengritësit hynë në qytetin e Fierit, ndërsa më 15
       gusht çeta e Përmetit (e komanduar nga Mehmet Pavari) dhe çeta e
       Spiro Bellkamenit hynë në këtë qytet. Forcat osmane si dhe në
       raste të tjera nuk bënë qëndresë. Në Gjirokastër, në Leskovik,
       në Prevezë e në Filat u organizuan mitingje, në të cilat u
       shpall “Bashkimi i toskëve me kërkesat e njohura kombëtare”.
       Këto deklarata iu bënë të njohura vezirit të madh dhe kryetarit
       të senatit. Qeveria e re osmane kishte ende në Shqipëri forca të
       mëdha, të cilat mund t’i përdorte kundër shqiptarëve. Ajo
       urdhëroi komandantin e Korparmatës V, gjeneralin Kara Said
       pashën, të përgatiste trupat për të marshuar mbi Shkup.
       Mareshali Ibrahim Pasha u emërua gjithashtu komandant i trupave
       ushtarake në Kosovë. Megjithatë, qeveria ishte e interesuar të
       merrej vesh me kryengritësit në Shqipëri. Ky qëndrim diktohej
       ngaqë vazhdonte lufta me Italinë, nga shfaqja në horizont e një
       rreziku të ri që vinte nga aleatët ballkanikë dhe nga kujdesi që
       të mos u jepej shkas Fuqive të Mëdha të ndërhynin në punët e
       brendshme të Perandorisë.
       Qëndrimi i shteteve ballkanike dhe i Fuqive të Mëdha ndaj
       kërkesave të shqiptarëve
       Përfundimi i kryengritjes dhe bisedimet e shqiptarëve me
       komisionin qeveritar shkaktuan shqetësime të mëdha te qeveritë
       ballkanike. Ministri i Punëve të Jashtme të Serbisë deklaroi ato
       ditë se, me pranimin e kërkesave të kryengritësve shqiptarë nga
       qeveria osmane, rrezikoheshin synimet e Beogradit në Ballkanin
       Perëndimor. Edhe Athina, duke pretenduar se zhvillimet e reja
       politike në Shqipëri rrezikonin interesat e Greqisë, të Malit të
       Zi, të Serbisë e të Bullgarisë, propozoi të “fillohej një aksion
       i përbashkët për t’i thyer shqiptarët”.
       Beogradi paralajmëroi qeverinë turke që, në rast se do të
       plotësoheshin kërkesat shqiptare, nuk do të mund të shmangeshin
       tronditjet e reja, që do të ishin shumë të rrezikshme, në radhë
       të parë për Turqinë. Beogradi e Sofja kërkuan me këmbëngulje nga
       Rusia dhe nga Anglia që të ndërhynin në mënyrë energjike kundër
       njohjes së autonomisë së shqiptarëve.
       Edhe Fuqitë e Mëdha i bënë të ditur qeverisë turke që, në rast
       se shqiptarëve do t’u jepeshin zyrtarisht koncesionet që
       kërkonin, kjo jo vetëm do të sillte acarimin e marrëdhënieve me
       ta, por Stambolli do të përballej dhe me shtetet ballkanike, të
       cilat, duke pasur përkrahjen e Rusisë, po përgatisnin luftën e
       armatosur kundër Perandorisë Osmane. Ambasadori rus Girs i bëri
       të ditur Stambollit, se qeveria e tij do t’i kundërvihej çdo
       kombinimi politik që synonte krijimin e vilajetit të ri
       shqiptar. Ai theksoi gjithashtu se çdo lloj reforme që do të
       zbatohej nga qeveria osmane në Ballkan, domethënë çdo lëshim
       ndaj shqiptarëve, do të shtrihej edhe në viset e banuara nga të
       krishterët dhe nga popujt e tjerë joturq.
       Ambasadori francez në Stamboll i tërhoqi vërejtjen ministrit të
       Jashtëm të Turqisë për pasojat e rënda që do të sillte caktimi i
       kufijve të Shqipërisë. Në këtë rast, theksonte ai, Serbia e
       Bullgaria do të kundërshtonin në mënyrën më energjike që brenda
       vilajetit të ri shqiptar të përfshihej qoftë edhe pjesa më e
       vogël e viseve të banuara nga serbë e bullgarë. Qëndrimi i
       Vjenës ishte i ndryshëm nga ai i Fuqive të tjera të Mëdha. Ajo i
       quajti të arsyeshme 14 kërkesat e shqiptarëve, ndërsa konti
       Berhtold u përpoq që ato të përkraheshin edhe nga Fuqitë e
       Mëdha. Por Vjena nuk kuptonte me këto njohjen e autonomisë së
       Shqipërisë. Më 13 gusht kur kryengritësit shqiptarë kishin hyrë
       në Shkup, ministri i Punëve të Jashtme të Austro-Hungarisë u
       propozoi Fuqive të Mëdha që të ndërmerrnin një hap kolektiv në
       Stamboll për të kërkuar zbatimin e politikës së decentralizimit,
       e cila t’i përshtatej gjendjes etnike reale në Turqi. Ballplaci
       propozoi gjithashtu që të këshilloheshin qeveritë ballkanike nga
       Fuqitë e Mëdha për të mbajtur një qëndrim paqësor. Këto përçapje
       diplomatike të Vjenës synonin ta detyronin Stambollin t’i
       pranonte kërkesat shqiptare dhe njëherazi të parandalonte
       ndërhyrjen e shteteve ballkanike.
       Por propozimi i Vjenës i 13 gushtit nuk gjeti përkrahje nga
       partnerët e saj evropianë. Kundër propozimit të Berhtoldit u
       shprehën edhe qeveritë e shteteve ballkanike. Ato deklaruan se
       zbatimi i politikës së decentralizimit do të çonte në krijimin e
       Shqipërisë autonome dhe se ato “shqetësoheshin” në këtë rast për
       fatin e bashkatdhetarëve të tyre në Turqi. Nën trysninë e Fuqive
       të Mëdha dhe të shteteve ballkanike Porta e Lartë u përpoq që
       gjatë redaktimit të marrëveshjes me udhëheqjen e kryengritjes
       shqiptare të mos përmendeshin fjalët Shqipëri dhe shqiptarë.
       Ndërkaq Porta e Lartë synonte të qetësonte shtetet ballkanike
       duke u bërë të ditur se privilegjet që do t’u jepeshin
       shqiptarëve mund të shtriheshin edhe mbi popujt joshqiptarë të
       vilajeteve të Kosovës, të Manastirit e të Janinës. Ministri i
       Jashtëm turk u deklaroi kolegëve të vet ballkanas se Porta
       dëshironte të kënaqte njëlloj të gjithë popujt dhe ishte
       kategorikisht kundër dhënies së koncesioneve vetëm një populli,
       duke diskriminuar të tjerët.
       Në fillim të muajit shtator Ministria e Jashtme e Turqisë
       udhëzonte përfaqësuesit e saj diplomatikë që t’u shmangeshin
       bisedave rreth propozimit të Berhtoldit dhe të deklaronin në
       mënyrë të prerë se Porta e quante problemin shqiptar çështje të
       saj të brendshme. Duke parë se Fuqitë e tjera të Mëdha i
       kundërshtuan propozimet e Vjenës, Stambolli deklaroi se nuk do
       t’i merrte ato në shqyrtim. Në këtë mënyrë dështoi edhe ky
       aksion diplomatik i Ballplacit, që do të ndihmonte sado pak në
       hapjen e rrugës për zgjidhjen e çështjes shqiptare.
       Marrëveshja shqiptaro-turke e 18 gushtit 1912
       Pas udhëzimeve që mori nga Stambolli, Komisioni qeveritar
       rifilloi bisedimet rreth kërkesave të parashtruara nga
       kryengritësit në 14 pikat e Hasan Prishtinës. Më 18 gusht
       qeveria turke deklaroi se i pranonte ato, përveç kthimit të
       armëve të luftës dhe hedhjes në gjyq të pjesëtarëve të
       kabineteve xhonturke të Haki dhe Said Pashës, duke theksuar se
       miratimi i këtyre dy kërkesave ishte në kompetencën e
       parlamentit.
       Udhëheqja e kryengritjes në Kosovë deklaroi se e pranonte këtë
       marrëveshje dhe shpalli ndërprerjen e kryengritjes. Në rrethanat
       e krijuara nuk mund të bëhej fjalë për të vazhduar marshimin e
       kryengritësve drejt Selanikut. Pas kësaj forcat kryengritëse
       lanë Shkupin. Hasan Prishtina njoftoi gjithashtu përfaqësuesit e
       Shqipërisë së Mesme dhe të asaj të Jugut që të ndërprisnin
       veprimet e armatosura kundër trupave qeveritare. Ai njoftonte në
       këtë rast se kërkesat e kryengritësve u pranuan për të gjithë
       Shqipërinë. Në këto rrethana kryengritja u ndërpre. Thirrja që
       Hasan Prishtina u bëri kryengritësve për t’u larguar nga Shkupi
       dhe për të shkuar në vendet e tyre, do të ndihmonte në
       organizimin e mbrojtjes së atdheut nga agresorët ballkanas, të
       cilët po përgatiteshin të sulmonin tokat shqiptare. Pasi kishte
       përfunduar marrëveshja me qeverinë turke, mbërriti në Shkup një
       përfaqësi e vilajetit të Shkodrës, e përbërë nga Abdi Toptani,
       Marka Gjoni, Mano bej Lezha dhe Mustafa Asim Kruja me 100
       luftëtarë.
       Ndërkohë kryengritësit kishin filluar të ktheheshin në shtëpitë
       e tyre në Elbasan, në Korçë e në qytete të tjera, të pritur kudo
       si fitimtarë, me manifestime popullore dhe me këngë patriotike.
       Në fjalimet e mbajtura me këtë rast vihej theksi në barbarizmat
       e xhonturqve, në trimërinë e shqiptarëve, posaçërisht të atyre
       të Kosovës, dhe përmendej sidomos zotësia e udhëheqësve si Hasan
       Prishtina etj. Ata që e morën fjalën në këto mitingje
       paralajmëruan qeverinë se shqiptarët ishin gati të ngriheshin
       përsëri me armë në dorë në qoftë se ajo nuk do të zbatonte
       marrëveshjen e arritur. Në të vërtetë, në variantin e
       marrëveshjes që qeveria turke botoi zyrtarisht më 23 gusht 1912,
       kërkesat e shqiptarëve, të miratuara edhe prej saj, ishin
       formuluar në mënyrë të errët e të papërcaktuar. Kjo tregon se
       Porta e Lartë nuk kishte ndërmend t’i zbatonte ato.
       Në këtë redaktim që i bënë marrëveshjes shqiptaro-turke,
       autoritetet osmane i reduktuan dhe i deformuan të 14 pikat e
       Hasan Prishtinës. Ato ndryshuan, në përshtatje me interesat e
       qeverisë së Stambollit sidomos përmbajtjen e pikave 2, 5, 11.
       Sipas versionit zyrtar turk të 23 gushtit marrëveshja përmbante
       këto masa: përgatitja e një ligji të posaçëm për lokalitetet, në
       të cilat sistemi gjyqësor nuk ishte i përshtatshëm; kryerja e
       shërbimit ushtarak vetëm në Rumeli, përveç rasteve të luftës dhe
       të rrethanave të jashtëzakonshme; kthimi i armëve të konfiskuara
       më parë; zgjedhja e nëpunësve me përvojë që të njihnin gjuhën e
       zakonet e vendit; shndërrimi në lice i shkollave të mesme
       (idadie) në Kosovë, në Manastir e në Janinë; ngritjen e
       shkollave të reja, liceve dhe atyre bujqësore, duke futur në
       programin e tyre mësimin në gjuhën e vendit në ato prefektura,
       popullsia e të cilave ishte mbi tridhjetë mijë frymë; mundësia
       për t’i shtuar buxhetit të ministrisë së Vakëfeve kreditë e
       nevojshme për mbajtjen e medreseve dhe për të krijuar medrese të
       tjera në vendet ku do të gjykohej e nevojshme; liria për të
       hapur shkolla private; mësimi i gjuhës lokale në shkollat
       fillore e të mesme; zgjerimi e zhvillimi i punëve botore, i
       tregtisë dhe i bujqësisë, si dhe i hekurudhave e i rrugëve;
       organizimi i komunave (nahijeve); mbrojtja e dokeve dhe e
       zakoneve myslimane; çuarja para gjyqit të lartë të drejtësisë e
       qeverisë së Haki Pashës dhe e Said Pashës; falja e të gjithë
       atyre që kishin marrë pjesë në ngjarjet e fundit; zhdëmtimi për
       shtëpitë e shkatërruara. Siç shihet, në këtë redaktim të
       marrëveshjes askund nuk përmendeshin emrat Shqipëri dhe
       shqiptarë. Përveç kësaj, qeveria turke nuk jepte asnjë garanci
       për zbatimin e kërkesave të kryengritësve. Edhe kësaj here Porta
       e Lartë, si edhe më parë, ndoqi një politikë dyfytyrëshe. Ajo u
       dha këtë formë pikave të marrëveshjes me qëllim që të kishte
       mundësi t’i interpretonte ato arbitrarisht, sipas interesave të
       vet.
       Në marrëveshjen e arritur nuk u pranua as kërkesa që në
       letërnjoftimet dhe në pasaportat të vihej, krahas cilësimeve
       fetare mysliman, latin a rum, edhe cilësimi etnik shqiptar.
       Pranimi i saj do të çonte në njohjen e kombësisë shqiptare.
       Përgjithësisht, marrëveshja shqiptaro-turke e 18 gushtit ishte
       gjysmake dhe e pasigurt. Qeveria deklaroi gjithashtu se kërkesat
       e pranuara u njiheshin vetëm vilajeteve të Kosovës, të Manasirit
       e të Janinës. Kjo do të thoshte që ato nuk do të shtriheshin në
       vilajetin e katërt shqiptar, në atë të Shkodrës. Edhe pse pikat
       e kësaj marrëveshjeje nuk ishin të njëjta me 12 pikat që iu
       njohën më 1911 malësorëve të Mbishkodrës, Porta mendonte se
       kërkesat e asaj province (të vilajetit të Shkodrës) qenë
       plotësuar me marrëveshjen e Podgoricës.
       Edhe pse në 14 pikat e pranuara nga qeveria osmane nuk
       parashihej njohja e autonomisë, shqiptarët filluan t’u jepnin
       një kuptim më të gjerë koncesioneve të fituara dhe bënë
       përpjekje për realizimin e vetëqeverisjes. Në vise të ndryshme,
       si në Mitrovicë, në Vuçiternë, në Prizren e në vende të tjera, u
       bënë përpjekje për vendosjen e administratës shqiptare.
       Popullsia dëbonte nëpunësit turq dhe në vend të tyre emëronte
       shqiptarë. U krijuan këshilla lokalë, të cilët mbanin rregullin
       e qetësinë dhe pengonin keqbërësit të plaçkitnin dhe të dhunonin
       banorët. Në ta merrnin pjesë njerëzit më me autoritet në popull
       dhe të dalluar në luftën kundër regjimit xhonturk. Autoritetet
       osmane nuk qenë në gjendje të pengonin veprimtarinë e këshillave
       që kishin dalë nga kryengritja. Në dokumentet konsullore të
       kohës theksohej se autoriteti i qeverisë kishte rënë, ndërsa
       autoriteti i organeve të reja të pushtetit vendor po rritej.
       Edhe shtypi i huaj pranonte se këshillat kishin vendosur
       rregullin e qetësinë në vend.
       Isa Boletini sapo u kthye në Mitrovicë, pas përfundimit të
       marrëveshjes shqiptaro-turke, ngriti atje këshillin
       administrativ dhe në njoftimin telegrafik, që i bëri valiut të
       Kosovës në Shkup, i kumtoi: “Tash e tutje për çdo gjë populli do
       të vetëvendosë në mënyrë të pavarur nga pushteti osman”. Por ky
       proces i realizimit të vetëvendosjes u ndërpre për shkak të
       fillimit më 9 tetor të Luftës Ballkanike dhe të dyndjes së
       ushtrive serbe e malazeze në trevat shqiptare. Lufta Ballkanike
       krijoi për Shqipërinë një gjendje nga më të rrezikshmet në
       historinë e saj, çoi në pushtimin ushtarak të territoreve të
       vendit nga agresorët ballkanas serbë, malazezë dhe grekë, duke i
       hapur kështu rrugën copëtimit dhe aneksimit të tyre.
       #Post#: 2406--------------------------------------------------
       Re: Kryengritja e Përgjithshme e vitit 1912
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:15 am
       ---------------------------------------------------------
       Rëndësia e kryengritjes
       Ndryshe nga kryengritjet e mëparshme të armatosura, ajo e vitit
       1912 u shtri në mbarë Shqipërinë, bashkoi gjithë shqiptarët pa
       dallim krahine, feje dhe përkatësie shoqërore. Në rrafsh të
       jashtëm kryengritja u zhvillua në rrethana jo të favorshme për
       shqiptarët. Fuqitë e Mëdha vazhdonin t’i përmbaheshin ende
       politikës së tyre tradicionale të ruajtjes së status quo-së në
       Perandorinë Osmane dhe në Ballkan. Përveç kësaj, ata mendonin se
       njohja e autonomisë së Shqipërisë do të krijonte të çara në
       marrëdhëniet ndërmjet tyre. Kryengritja shqiptare dhe kërkesat e
       saj kombëtare u kundërshtuan në mënyrë të veçantë nga shtetet
       ballkanike, të cilat e shihnin mundësinë e shpalljes së një
       shteti autonom ose të pavarur shqiptar si një pengesë për
       synimet e tyre ekspansioniste në Ballkanin Perëndimor.
       Kryengritja u zhvillua gjithashtu në kushtet kur Perandoria
       Osmane po kalonte një krizë të rëndë që po e çonte atë drejt
       fundit, kur ajo ishte në luftë me Italinë (për Tripolin) dhe kur
       brenda saj kishte shpërthyer konflikti politik midis xhonturqve
       dhe opozitës liberale. Këto ishin rrethana lehtësuese për
       shpërthimin e kryengritjes dhe për suksesin e saj.
       Megjithëse kryengritja arriti suksese të mëdha, nuk u arrit të
       mënjanoheshin mosmarrëveshjet në udhëheqjen e saj. Disa nga
       krerët shqiptarë filluan të anojnë drejt kërkesave më të
       moderuara, që nuk ndihmonin zgjidhjen e çështjes shqiptare. Në
       këto qëndrime ndikuan edhe veprimet përçarëse të përkrahësve të
       xhonturqve dhe të agjenturës serbe te disa prej krerëve
       shqiptarë. Por edhe më fuqishëm ndikoi në këto lëkundje rreziku
       gjithnjë e më i madh i shpërthimit të një Lufte Ballkanike që po
       afrohej me shpejtësi.
       Në këto rrethana edhe udhëheqësit më të vendosur, si Hasan
       Prishtina, Bajram Curri etj., u detyruan të tërhiqeshin nga
       programi autonomist i Junikut. Kjo gjendje në gjirin e
       udhëheqjes së kryengritjes dhe sidomos afrimi i Luftës
       Ballkanike, fillimi i veprimeve të veçanta luftarake të Malit të
       Zi, i shtyti ata të parashtronin një program më të kufizuar, 14
       pikat e Hasan Prishtinës. Megjithatë, Hasan Prishtina, që ishte
       ithtar i programit radikal të lëvizjes, shpresonte se pikat e
       përfshira në marrëveshjen e arritur me qeverinë osmane më 18
       gusht do të shënonin “hape të mëdha ka independenca e jonë”.
       Nikollë Ivanaj shkruante në ato ditë: “Të gjithë janë besnikë të
       idealit të pavarësisë, por arsyetimi ju thotë se për momentin e
       tashëm duhet të moderojnë kërkesat në mënyrë që të bëhen të
       realizueshme”. Pranimi nga shqiptarët i marrëveshjes
       shqiptaro-turke të 18 gushtit 1912 ishte në thelb një kompromis
       i pashmangshëm, një lëshim i detyruar, i imponuar kryesisht nga
       rrethanat ndërkombëtare. Megjithatë, në qoftë se qeveria turke
       do ta zbatonte tërësisht atë, kjo marrëveshje do t’i hapte
       rrugën zgjidhjes së çështjes shqiptare. Kryengritja pati edhe
       dobësi të karakterit organizativ. Çlirimi i qyteteve, që ishte
       një sukses i madh i saj dhe mund të çonte në çlirimin e gjithë
       Shqipërisë, nuk u shoqërua, përveç disa rasteve, me likuidimin e
       administratës osmane dhe me vendosjen e një administrate të re
       shqiptare. Disa masa, si lirimi i të burgosurve a dëbimi i
       funksionarëve të veçuar, qenë të pamjaftueshme për t’ia arritur
       këtij qëllimi. Këtë detyrë të vendosjes së pushtetit të
       shqiptarëve në vend të atij osman, që do të ishte një garanci
       për zbatimin e marrëveshjes së pranuar nga Porta e Lartë,
       udhëheqja e kryengritjes nuk e shtroi fare për zgjidhje.
       Kryengritja e vitit 1912 ishte e përgjithshme, u shtri në mbarë
       vendin, në Kosovë, në Shqipërinë e Mesme dhe në atë të Jugut, ku
       prej kohësh vepronin çetat e armatosura. Megjithatë, forca e
       veprimeve të saj luftarake nuk ishte kudo e njëjtë. Ajo qe më e
       fuqishme në vilajetin e Kosovës, krahasuar me territoret e tri
       vilajeteve të tjera (të Shkodrës, të Manastirit e të Janinës).
       Përveç kësaj, nuk pati një bashkërendim në kohë të veprimeve
       luftarake, të cilat në viset e tjera, sidomos në Jug, filluan më
       vonë se në Kosovë.
       Në ecurinë e kryengritjes së përgjithshme ushtruan ndikim
       negativ lëkundjet e përfaqësuesve të veçantë të parisë çifligare
       e bajraktare që u shfaqën sidomos në qëndrimin ndaj kërkesave
       kombëtare. Disa prej të tyre u treguan të gatshëm të
       shkëputeshin nga sundimi i huaj osman, ndërsa disa të tjerë u
       vunë në shërbim të qarqeve sunduese fqinje, u bënë përçues të
       politikës së tyre në udhëheqjen e kryengritjes dhe u përpoqën ta
       pengonin luftën e armatosur popullore. Pavarësisht nga këto
       dobësi, Kryengritja e vitit 1912 shënoi hapa të rëndësishëm në
       sendërtimin e programit themelor politik të Lëvizjes Kombëtare
       Shqiptare. Ajo nxori në shesh dobësinë e Perandorisë Osmane, e
       tronditi atë dhe afroi fundin e saj. Në këto rrethana aleatët
       ballkanikë nuk e patën të vështirë t’i jepnin asaj goditjen e
       fundit. Kryengritja shqiptare dhe sukseset e saj ushtarake e
       politike ndikuan gjithashtu në përshpejtimin e shpërthimit të
       Luftës së Parë Ballkanike. Por ajo tregoi gjithashtu se shtetet
       ballkanike dhe Fuqitë e Mëdha nuk do ta kishin të lehtë tani të
       mënjanonin çështjen shqiptare nga të gjitha kombinacionet që do
       të shestoheshin pas kësaj lufte në tryezat e gjelbërta të
       diplomacisë.
       Kryengritjet e mëdha të viteve 1910-1912 përbëjnë një faqe të
       re, një shkallë më të lartë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Nga
       qëllimet që shtruan, nga cilësia e organizimit, nga forca
       luftarake dhe veçanërisht nga rrjedhojat e tyre, këto
       kryengritje zënë një vend të rëndësishëm në historinë e popullit
       shqiptar. Ato kishin si objektiv kryesor plotësimin e programit
       kombëtar të lëvizjes shqiptare, të përcaktuar qysh në kohën e
       Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, krijimin e shtetit autonom e më
       pas të pavarur shqiptar. Kështu do të përmbusheshin aspiratat
       kombëtare të të gjithë popullit shqiptar, do t’i bëhej ballë
       rrezikut të copëtimit të trojeve shqiptare dhe do t’i hapej
       rrugë përparimit ekonomiko-shoqëror e kulturor të vendit.
       Kryengritjet e viteve 1910-1912 përbëjnë fazën e fundit të
       Rilindjes Kombëtare Shqiptare, e cila u mbyll me Shpalljen e
       Pavarësisë së Shqipërisë më 28 Nëntor të vitit 1912. Gjithë
       ecuria e tyre dëshmon për zhvillimin e ndërgjegjes politike
       kombëtare të të gjithë popullit shqiptar, pa dallime krahinore.
       Kjo ndërgjegje politike nuk u shfaq njëlloj në periudha të
       ndryshme dhe në treva të caktuara, të cilat patën veçoritë e
       tyre, të diktuara nga rrethanat e kohës. Dëshmi e qartë e një
       ndërgjegjeje kombëtare e shtrirë në gjithë rrafshin territorial
       të Shqipërisë janë ngjarjet e Kryengritjes së vitit 1911. E
       zhvilluar në një zonë malore jo fort të gjerë, siç qe Malësia e
       Madhe, kjo kryengritje qysh në fillimet e saj doli me kërkesa
       kombëtare dhe në emër të të gjithë shqiptarëve e të kombit
       shqiptar. Memorandumi i Greçës i qershorit të vitit 1911, që
       ishte një dokument programatik kombëtar me kërkesën e autonomisë
       territoriale të Shqipërisë, doli pikërisht nga Kuvendi i Greçës,
       i udhëheqësve dhe i përfaqësuesve të kësaj kryengritjeje
       shqiptare.
       Edhe Shefqet Turgut pasha, në intervistën që i pati dhënë
       gazetës “Progrès de Salonique”, deklaronte se Kryengritja e
       Malësisë e vitit 1911 ishte një kryengritje “thjesht shqiptare
       mbi baza kombëtare”. Vlerësim të njëjtë u kanë bërë
       kryengritjeve të viteve 1910-1912 edhe përfaqësuesit konsullorë
       të shteteve fqinje, që kanë njohur karakterin e tyre të
       ndërgjegjshëm kombëtar.
       Ashtu si Kryengritja e vitit 1911, edhe ajo e vitit 1912, që
       njihet si kryengritja e përgjithshme shqiptare, doli me një
       program kombëtar të përparuar, i parashtruar në të pesë pikat e
       Kuvendit të Junikut, pavarësisht se marrëveshja shqiptaro-turke
       e 18 gushtit 1912 shënoi një tërheqje jo të vogël në krahasim me
       të. Kjo tërheqje duhet të shpjegohet me zhvillimet politike e
       ushtarake në gadishull, në radhë të parë me rrezikun që sillte
       për vendin afrimi i shpërthimit të Luftës Ballkanike.
       Programet e miratuara në kuvendet e kryengritësve në vitet
       1910-1912 dhe nga organizatat atdhetare brenda e jashtë vendit,
       nuk duhen parë vetëm si rrjedhim i raportit të forcave ndërmjet
       krahut radikal dhe atij të moderuar të Lëvizjes Kombëtare
       Shqiptare. Ato qenë formuluar edhe nën ndikimin e gjendjes që
       ishte krijuar në Ballkan pas përfundimit të bisedimeve për
       vendosjen e Aleancës Ballkanike dhe me afrimin e Luftës së Parë
       Ballkanike. Tërheqja e forcave kryengritëse shqiptare nga fronti
       kundërosman ishte pasojë e vlerësimit të drejtë të kësaj
       gjendjeje të re dhe i detyrave të tjera të ngutshme që qëndronin
       përpara Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në kohën kur shovinistët
       serbë bënin presion që forcat kryengritëse shqiptare të
       marshonin drejt Selanikut e madje edhe drejt Stambollit, për t’i
       hapur rrugën armatës serbe në marshimin e saj drejt brigjeve të
       Adriatikut, kryengritësit shqiptarë e panë të arsyeshme të bënin
       marrëveshje me qeverinë osmane.
       Lëvizja shqiptare e viteve 1910-1912 luajti një rol të
       rëndësishëm edhe në rrafshin e jashtëm, në zhvillimin e
       ngjarjeve politike në Turqinë Evropiane, në mënyrë të veçantë në
       dobësimin e pozitave të Perandorisë Osmane në këtë zonë. Aleatët
       ballkanikë shpejtuan ta shfrytëzonin këtë faktor për interesat e
       tyre pushtues. Në vend që ta mbështesnin lëvizjen shqiptare të
       vitit 1912, ata shpejtuan të përfitonin prej saj, madje pa
       përfillur fare interesat kombëtarë të shqiptarëve.
       Qarqet politike të shteteve fqinje ballkanike, synonin të
       pengonin me çdo mënyrë formimin e një shteti kombëtar qoftë dhe
       autonom shqiptar e përgjithësisht lëvizjen çlirimtare të popujve
       të shtypur ballkanikë dhe t’i zgjidhnin problemet e Ballkanit
       nëpërmjet një lufte grabitqare, pushtuese, siç qe ajo
       ballkanike. Beogradi, Athina e Cetina dëshironin që lufta e
       shqiptarëve kundër Perandorisë Osmane të përfundonte me
       cfilitjen e të dyja palëve.
       Pavarësisht se lufta, që populli shqiptar zhvilloi në vitet
       1910-1912 nuk arriti të sinkronizohej me qëndresën e popujve të
       tjerë të robëruar të Perandorisë Osmane dhe me luftën e shteteve
       ballkanike, nuk mund të mohohet kurrsesi roli i këtyre
       kryengritjeve në shembjen e sundimit osman në Ballkan. Ato
       ndihmuan në dobësimin e Perandorisë në rrafsh ushtarak, nxorën
       në pah dobësinë e paaftësinë e saj për t’i bërë ballë një sulmi
       të mundshëm të shteteve ballkanike në një të ardhme të afërt.
       Kryengritjet e viteve 1910-1912 nuk ishin “çrregullime”,
       “trazira” e “turbullira”, që degjenerojnë në “anarki të plotë”,
       siç pohon historiografia ballkanike. Përkundrazi, ato ishin
       kryengritje çlirimtare, që e vendosën popullin shqiptar në
       fillim të shek. XX në ballë të lëvizjeve për çlirimin kombëtar
       në gadishullin e Ballkanit. Përgjithësisht lufta që populli
       shqiptar zhvilloi gjatë viteve 1910-1912 kundër pushtuesve
       osmanë radhitet përkrah qëndresës së popujve të tjerë të shtypur
       të Perandorisë, siç ishin maqedonët e grekët, si dhe arabët.
       Kryengritjet shqiptare të viteve 1910-1912 përshpejtuan
       përfundimin e Aleancës Ballkanike dhe për rrjedhim edhe afrimin
       e luftës të aleatëve ballkanas kundër Perandorisë Osmane, e cila
       shënoi fundin e sundimit të saj në Ballkan. Edhe nga kjo
       pikëpamje ato zënë një vend të rëndësishëm në procesin
       përfundimtar të çlirimit të popujve të Ballkanit nga zgjedha
       osmane. Megjithatë, aleatët ballkanas u shqetësuan nga sukseset
       e kryengritësve shqiptarë në fushën e betejave dhe sidomos nga
       marrëveshjet shqiptaro-turke, edhe pse këto nuk merrnin
       plotësisht parasysh kërkesat kombëtare të shqiptarëve, sepse i
       shikonin ato dhe mundësinë e formimit të një shteti autonom
       shqiptar si një pengesë serioze në arritjen e synimeve të tyre
       aneksioniste ndaj trojeve shqiptare.
       Afrimi i Luftës Ballkanike krijoi për shqiptarët një gjendje
       kontradiktore, tepër paradoksale. Nga njëra anë, po afrohej
       fundi i sundimit osman në Ballkan, aq i dëshiruar nga populli
       ynë dhe për të cilin ai kishte dhënë një ndihmesë të çmuar, nga
       ana tjetër, shqiptarëve po u mbyllej rruga për t’u çliruar
       përfundimisht, sepse po u përgatiteshin vargonj të rinj robërie,
       më të rëndë e më të rrezikshëm.
       Me shpërthimin e Luftës Ballkanike shqiptarët dhe lëvizja e tyre
       kombëtare u gjendën, ashtu si më 1878-1881, midis dy zjarresh:
       midis sundimtarëve shumëshekullorë osmanë dhe aleatëve
       ballkanikë, që filluan të kënaqnin lakmitë shoviniste të
       shpallura me kohë në programet e tyre nacionale, siç qenë
       “Naçertania”, “Megali Ideja” etj.
       Lufta Ballkanike deformoi procesin e natyrshëm të çlirimit
       përfundimtar të popujve të shtypur të Ballkanit nga zgjedha
       osmane, proces i cili kishte marrë hov të madh me kryengritjet
       shqiptare të viteve 1910-1912. Lufta për t’i dhënë fund sundimit
       osman në Ballkan nuk u udhëhoq nga interesat kombëtarë të këtyre
       popujve, por nga ata nacionalistë, të ngushtë të shteteve
       ballkanike. Ky shformim i karakterit çlirimtar të kësaj lufte,
       do të kishte pasoja të rënda, në radhë të parë për popullin
       shqiptar, kundër të cilit qenë drejtuar kryesisht lakmitë
       shoviniste dhe aneksioniste të këtyre shteteve, por edhe për
       popujt e tjerë të shtypur të Perandorisë Osmane.
       Rreziku i ri i copëtimit të trojeve shqiptare nuk mund të mos
       ndikonte në strategjinë dhe në taktikën e luftës së shqiptarëve
       për çlirimin kombëtar. Kërkesë mbizotëruese e Lëvizjes Kombëtare
       Shqiptare mbeti edhe në këtë kohë, deri tri-katër javë para se
       të shpallej pavarësia, ajo e autonomisë
       territoriale-administrative të Shqipërisë dhe jo pavarësia e
       plotë e vendit dhe shkëputja e tij nga Perandoria Osmane, siç
       ndodhi më 28 Nëntor 1912.
       Realizimi i autonomisë mendohej si rruga më e mirë për t’i bërë
       ballë rrezikut imediat të copëtimit tashmë tërësor të trojeve
       shqiptare ndërmjet fqinjëve. Por kjo kërkesë nuk e mbyllte
       perspektivën e arritjes së pavarësisë kombëtare, përkundrazi, në
       ato rrethana vetëm kështu mund t’i hapej rruga dhe të shpejtohej
       sigurimi i saj. Si e tillë ajo ishte një kërkesë realiste dhe
       njëherazi kalimtare drejt pavarësisë.
       Kjo strategji mbeti në fuqi edhe gjatë kryengritjeve të mëdha të
       viteve 1910-1912, të cilat qëndrojnë në themelet e Kuvendit
       Kombëtar të Vlorës dhe të Aktit të tij historik të Shpalljes së
       Pavarësisë, pavarësisht se midis tyre qëndron Lufta Ballkanike e
       viteve 1912-1913. Ato përbëjnë faktorin vendimtar në rrugën e
       Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 28 Nëntor 1912. Është i
       njohur roli i faktorëve ndërkombëtarë, sidomos në njohjen e
       Pavarësisë së Shqipërisë, megjithatë ajo ishte në radhë të parë
       rrjedhim logjik i luftërave të popullit shqiptar kundër
       sundimtarëve osmanë dhe veçanërisht i kryengritjeve të viteve
       1910-1912, të cilat bënë që çështja shqiptare të shtrohej për
       zgjidhje, jo vetëm përkundrejt pushtuesve osmanë, por edhe
       përballë lakmive pushtuese të shteteve ballkanike, që shpërthyen
       luftën më 1912./historia.shqiperia/
       *****************************************************
       Page 1 of 1