DIR Return Create A Forum - Home
---------------------------------------------------------
Ndjenja
HTML https://ndjenja.createaforum.com
---------------------------------------------------------
*****************************************************
DIR Return to: LETĖRSIA
*****************************************************
#Post#: 2397--------------------------------------------------
Trashėgimia kulturore shqiptare
DIR By: Mondi
Date: May 7, 2012, 3:01 am
---------------------------------------------------------
Letėrsia Shqiptare
Nė kulturėn e shqiptarėve ka lėnė gjurmėn e saj tė thellė
historia e tyre e brendshme dhe e jashtme. Pjesė e trevave tė
lashta ilirike, udhė kryqėzimi e qytetėrimeve dhe e interesave
gjeopolitike gjatė dyndjeve barbare e mė pas, provincė e
perandorive tė perėndimit dhe tė Lindjes, tė Romės e tė
Bizantit, pasi kishte bėrė e ēbėrė gjatė shekujve, despotate e
principata tė pavarura, dhe pasi kishte formuar mė sė fundi
shtetin e Skėnderbeut, i cili u qėndroi pėr njė ēerek shekulli
hordhive osmane.
Vendi ishte kthyer pas nė njė fazė zhvillimi ekonomiko-shoqėror
historikisht tė kapėrcyer. Rrjedhat normale tė kulturės
shqiptare, qė ecte nė njė hap me humanizmin evropian, u
ndėrprenė. Pasoja e parė e pushtimit ishte hemorragjia e elitės
intelektuale nė Perėndim. Prej saj u shquan figura, qė bėnė emėr
nė botėn humaniste, si historiani M. Barleti (1460-1513), qė
botoi nė Romė mė 1510 njė histori tė Skėnderbeut, e cila u
pėrkthye thuajse nė tė gjitha gjuhėt e Evropės, ose M. Beēikemi
(1408-1526), Gj. Gazulli (1400-1455), L. Tomeu (1456-1531), M.
Maruli (shek. XV), M. Artioti (1480-1556) e tė tjerė, qė u
dalluan nė fusha tė ndryshme tė shkencės, tė artit e tė
filozofisė.
Ndėrkaq, nė vend jeta kulturore u fashit, monumentet e kulturės
materiale e shpirtėrore u zhdukėn nėn rrėnojat e shkatėrrimit tė
luftėrave; gjysmėhėna e uli kryqin dhe gati dy tė tretat e
popullatės nė fund tė shek. XVII ishin konvertuar nė fenė
islame. Por ky ndryshim drastik i strukturės fetare nuk pengoi
qė Shqipėria tė ishte pėrherė njė nga provincat mė tė paqeta tė
Perandorisė dhe as qė kultura shqiptare tė mbijetonte edhe nė
kushtet e njė pushtimi disashekullor, nėn trysninė e islamit e
tė botės kulturore tė orientit, qė pati njė ndikim tė thellė e
tė gjithanshėm nė tė, veēse pa arritur tė shtypė natyrėn
shqiptare tė kulturės vendėse.
Qėndresa nė fushėn e kulturės u shpreh nė radhė tė parė pėrmes
lėvrimit tė shqipes nė lėmė tė botimeve tė teksteve kishtare,
kryesisht tė qarkut konfesional katolik nė veri, por edhe
ortodoks nė jug. Reforma protestante gjallėroi shpresat e
zhvillimit tė gjuhės e tė traditės letrare vendėse kur prifti
Gj. Buzuku solli nė shqip liturgjinė katolike, duke dashur tė
bėjė pėr shqipen atė qė bėri Luteri pėr gjermanishten.
Meshari i Gj. Buzukut, botuar prej tij mė 1555, mbahet deri mė
sot, si e para vepėr e shqipes sė shkruar. Niveli i pėrpunuar i
gjuhės dhe ortografia e stabilizuar duhet tė jetė rezultat i njė
tradite mė tė hershme tė shkrimit tė shqipes, traditė qė nuk
njihet. Por ekzistojnė disa dėshmi fragmentare mė tė hershme se
vepra e Buzukut, tė cilat flasin pėr shkrimin e shqipes tė
paktėn nga shek.XIV: E para dėshmi qė njihet ėshtė e vitit 1332,
e dominikanit frėng Gulielm Adale, kryepeshkop i Tivarit, i cili
nė njė relacion latinisht shkruan se shqiptarėt kanė nė pėrdorim
nė librat e tyre shkronjat latine edhe pse gjuha e tyre ėshtė
fare e ndryshme nga latinishtja. Me rėndėsi tė veēantė janė:Nnjė
formulė pagėzimi (Unte paghesont premenit Atit et Bizit et
spertit senit) e vitit 1492, shkruar shqip brenda njė teksti
latinisht, nga peshkopi i Durrėsit Pal Engjėlli; nje fjalor me
glosa shqip i vitit 1497, i gjermanit Arnold fon Harf, i cili
pat kaluar si udhėtar nė Shqipėri dhe njė fragment nga Ungjilli
i Shėn Mateut, po shqip, por me shkronja greqisht, i shekullit
XIV .
Shkrimet shqip tė kėtyre shekujve sduhet tė kenė qenė vetėm
tekste fetare, por dhe kronika historike, pėr tė cilat flet
humanisti M. Barleti, i cili nė librin e tij Rrethimi i
Shkodrės (1504) pohon se ka pasur nė dorė kronika tė tilla tė
shkruara nė gjuhėn e popullit (in vernacula lingua).
Me gjithė pengesat qė krijoi Kundėrreforma pėr lėvrimin e
gjuhėve nacionale nė literaturėn kishtare, ky proces nuk u
ndėrpre. Gjatė shek. XVI-XVII u botuan nė shqip katekizma E
mbėsuame krishterė (1592) e L. Matrėngės, Doktrina e
krishterė (1618) dhe Rituale romanum (1621) tė P. Budit,
shkrimtari i parė i prozės dhe i poezisė origjinale shqipe, njė
apologji pėr Gjergj Kastriotin (1636) nga F. Bardhi, i cili
botoi edhe njė fjalor e lėndė folklorike, traktati
teologjik-filozofik Ēeta e Profetėve (1685) i P. Bogdanit,
mendja mė universale e mesjetės shqiptare.
Vepra e Bogdanit ėshtė njė traktat teologjik-filozofik qė
trajton me origjinalitet, duke shkrirė tė dhėna nga burime tė
ndryshme, ēėshtje kryesore tė teologjisė dhe njė histori biblike
tė plotė, si dhe probleme tė komplikuara tė skolastikės, tė
kozmogonisė, astronomisė, pedagogjisė, etj. Bogdani solli nė
kulturėn shqiptare frymėn humaniste dhe vlerėsoi rolin e dijes e
tė kulturės nė jetėn e njeriut; ai me veprėn e tij tė shkruar me
njė shqipe e stil tė pėrpunuar, shėnoi njė kthesė nė historinė e
letėrsisė shqipe.
Gjatė shekullit XVIII njohu njė gjallėrim mė tė madh literatura
e qarkut kulturor konfensional ortodoks e mysliman. Njė anonim
prej Elbasanit sjell nė shqip copa tė ungjillit, T. H. Filipi,
po prej Elbasanit, Dhjatėn e Vjetėr dhe tė Re. Kėto pėrpjekje
u shumuan nė shekullin e ardhshėm, me botimin mė 1827 tė tekstit
integral tė Dhjatės sė Re nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin
e madh tė pėrkthimeve kishtare tė K. Kristoforidhit (1830-1895),
nė dy dialektet e shqipes, botime qė ndihmuan procesin e
integrimit tė tyre nė njė gjuhė letrare tė njėsuar dhe vunė
bazat pėr krijimin e kishės kombėtare tė shqiptarėve me
liturgjinė nė gjuhėn e tyre.
Ndonėse nė kahe tė kundėrt me kėtė prirje, duhet pėrmendur edhe
kultura e Voskopojės, e cila gjatė shek. XVIII u bė njė vatėr e
madhe qytetėrimi dhe metropol i gadishullit ballkanik, me njė
Akademi e shtypshkronjė dhe me personalitete si T. Kavalioti,
Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat diturore, filologjike,
teologjike e filozofike tė tė cilėve objektivisht i ndihmonin
shkrimit e njohjes sė shqipes. Edhe pse letėrsia qė u zhvillua
nė Voskopojė, ishte kryesisht nė gjuhėn greke, nevoja pėr ti
vėnė gardh islamizmit, bėn tė domosdoshme edhe pėrdorimin e
gjuhėve amtare, duke inkurajuar zhvillimin e kulturave
kombėtare. Nė shkollat e Voskopojės u pėrdorėn dhe arumanishtja
e shqipja pėr mėsimin e greqishtes, kurse nė shtypshkronjėn e
saj u shtypėn edhe libra arumanisht.
Veprat e shkrimtarėve dhe dijetarėve tė Voskopojės kanė sjellė
disa elemente tė ideve tė iluminizmit evropian. Mė i shquari
ndėr ta, Teodor Kavaljoti ėshtė njė erudit i kohės. Sipas
dėshmive tė profesorit gjerman Thunman, vepra e Kavaljotit, qė
mbeti e pabotuar, nė pjesėn mė tė madhe ka trajtuar ēėshtje
pothuajse nga tė gjitha degėt e shkencės filozofike. Nė tė
ndjehet ndikimi i Platonit, Dekartit, Malėbranshit dhe
Leibnicit.
Rezultat i ndikimit tė islamit dhe tė kulturės sė pushtuesit,
ishte formimi gjatė shek. XVIII i njė shkolle poetike, ose i njė
letėrsie tė shkruar nė gjuhėn shqipe, por me alfabetin arab.
Autorė tė saj si: N. Frakulla, M. Kyēyku, S. Naibi, H. Z.
Kamberi, Sh. e D. Frashėri, Sheh Mala, e tė tjerė, trajtuan nė
veprat e tyre motive tė huajtura nga letėrsitė orientale,
shkruan mevludė e divane me njė gjuhė tė mbytur nga
orientalizmat, lėvruan lirikėn dhe epin religjioz. Kjo shkollė
nuk pati jetė tė gjatė dhe as ndikim tė veēantė nė zhvillimet e
pastajme letrare. Pėr tė plotėsuar kuadrin e zhvillimit kulturor
tė Shqipėrisė nė shek. XVI-XVIII duhet shėnuar, se pati nga
autorė vendės vepra tė shquara nė fushė tė arkitekturės dhe tė
pikturės ikonografike, ku u dalluan Onufri dhe i biri Nikolla
(shek. XVI) dhe K. Shpataraku e D. Selenica (shek. XVIII) tė
cilėt vazhduan traditėn e artit fetar post-bizantin, por jo pa
ndikime nga Rilindja evropiane. Nė fushė tė artit islam mund tė
pėrmenden kryesisht ndėrtimet e kultit.
Shekulli XIX, shekulli i lėvizjeve nacionale nė Ballkan, i
gjente shqiptarėt pa njė traditė tė mjaftueshme tė zhvillimit
shtetėror, gjuhėsor e kulturor unitar, me njė mendėsi
individualiste dhe regjionaliste, tė trashėguar nga psikologjia
e bajrakut dhe e fisit, pėr pasojė me njė vetėdije kombėtare tė
pazhvilluar, por me njė shpirt rebelimi spontan. Nė kėtė situatė
historiko-kulturore nisi tė merrte jetė njė lėvizje e organizuar
mendore dhe letrare qė mori emrin Rilindja Kombėtare Shqiptare.
Ajo u frymėzua nga idetė e romantizmit nacional dhe tė
iluminizmit, qė u kultivuan nė rrethet e inteligjencės
shqiptare, e cila jetonte kryesisht nė mėrgim, nė kolonitė e
vjetra shqiptare nė Itali dhe nė ngulimet mė tė reja nė
Stamboll, Bukuresht, SHBA, Sofje e Kajro.
Ringjallja nacionale, mbrujtja e shqipes si gjuhė e kulturės,
organizimi i arsimit kombėtar dhe themelimi i letėrsisė
kombėtare, nė rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit tė
pavarur, nė rrafshin politik, kėto ishin synimet e kėsaj
lėvizjeje prej sė cilės lindi shkolla e romantizmit shqiptar.
Ishte ky njė romantizėm tipik ballkanik, i mbrujtur me frymėn e
ēlirimit kombėtar, me nostalgjinė e mėrgimtarit dhe me patosin
retorik tė evokimit tė mesjetės shqiptare, domethėnė tė
luftėrave tė Gjergj Kastriotit. Kjo shkollė letrare lėvroi
kryesisht poezinė. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari
luftėtar, e mė pak njeriu tragjik. Nga motivet dhe format
poetike, ajo ka lidhje tė ngushta me traditėn folklorike.
Gjurmimi i kėsaj tradite dhe botimet nė fushė tė saj (Rapsodi
tė njė poeme arbėreshe mė 1866 nga De Rada, Pėrmbledhje tė
kėngėve popullore dhe rapsodi tė poemave shqiptare mė 1871 nga
Z. Jubani, Bleta shqiptare mė 1878 nga Th. Mitko, etj.), ishin
pjesė e programit kulturor tė Rilindjes Kombėtare pėr afirmimin
e identitetit etnokulturor tė shqiptarėve.
Dy janė pėrfaqėsuesit mė tė mėdhenj tė romantizmit shqiptar tė
shek. XIX: J. De Rada (1814-1903), lindur e vdekur nė diasporėn
shqiptare nė Itali e shkolluar atje dhe N. Frashėri (1846-199),
lindur nė Shqipėri, i shkolluar nė Zosimea tė Janinės, por i
mėrguar dhe vdekur nė Stamboll. I pari ėshtė poeti romantik
shqiptar i rritur nė klimėn e romantizmit evropian, i dyti
romantiku shqiptar qė tret nė poezinė e tij ndikimet e poezisė
lindore, sidomos persiane, me frymėn dhe shpirtin e poezisė sė
romantizmit perėndimor./www.shqiperia.com/
#Post#: 3041--------------------------------------------------
Re: Trashėgimia kulturore shqiptare
DIR By: KingiaBurrel
Date: June 13, 2012, 3:07 am
---------------------------------------------------------
Gjatė shekullit XVIII njohu njė gjallėrim mė tė madh literatura
e qarkut kulturor konfensional ortodoks e mysliman. Njė anonim
prej Elbasanit sjell nė shqip copa tė ungjillit, T. H. Filipi,
po prej Elbasanit, Dhjatėn e Vjetėr dhe tė Re. Kėto pėrpjekje
u shumuan nė shekullin e ardhshėm, me botimin mė 1827 tė tekstit
integral tė Dhjatės sė Re nga G. Gjirokastriti dhe me korpusin
e madh tė pėrkthimeve kishtare tė K. Kristoforidhit (1830-1895),
nė dy dialektet e shqipes, botime qė ndihmuan procesin e
integrimit tė tyre nė njė gjuhė letrare tė njėsuar dhe vunė
bazat pėr krijimin e kishės kombėtare tė shqiptarėve me
liturgjinė nė gjuhėn e tyre.
Ndonėse nė kahje tė kundėrt me kėtė prirje, duhet pėrmendur edhe
kultura e Voskopojės, e cila gjatė shek. XVIII u bė njė vatėr e
madhe qytetėrimi dhe metropol i gadishullit ballkanik, me njė
Akademi e shtypshkronjė dhe me personalitete si T. Kavalioti,
Dh. Haxhiu, G. Voskopojari, veprat diturore, filologjike,
teologjike e filozofike tė tė cilėve objektivisht i ndihmonin
shkrimit e njohjes sė shqipes.
Edhe pse letėrsia qė u zhvillua nė Voskopojė, ishte kryesisht nė
gjuhėn greke, nevoja pėr ti vėnė gardh islamizmit, bėn tė
domosdoshme edhe pėrdorimin e gjuhėve amtare, duke inkurajuar
zhvillimin e kulturave kombėtare. Nė shkollat e Voskopojės u
pėrdorėn dhe arumanishtja e shqipja pėr mėsimin e greqishtes,
kurse nė shtypshkronjėn e saj u shtypėn edhe libra arumanisht.
Veprat e shkrimtarėve dhe dijetarėve tė Voskopojės kanė sjellė
disa elemente tė ideve tė iluminizmit evropian. Mė i shquari
ndėr ta, Teodor Kavaljoti ėshtė njė erudit i kohės. Sipas
dėshmive tė profesorit gjerman Thunman, vepra e Kavaljotit, qė
mbeti e pabotuar, nė pjesėn mė tė madhe ka trajtuar ēėshtje
pothuajse nga tė gjitha degėt e shkencės filozofike. Nė tė
ndjehet ndikimi i Platonit, Dekartit, Malėbranshit dhe
Leibnicit.
Rezultat i ndikimit tė islamit dhe tė kulturės sė pushtuesit,
ishte formimi gjatė shek. XVIII i njė shkolle poetike, ose i njė
letėrsie tė shkruar nė gjuhėn shqipe, por me alfabetin arab.
Autorė tė saj si: N. Frakulla, M. Kyēyku, S. Naibi, H. Z.
Kamberi, Sh. e D. Frashėri, Sheh Mala, e tė tjerė, trajtuan nė
veprat e tyre motive tė huajtura nga letėrsitė orientale,
shkruan mevludė e divane me njė gjuhė tė mbytur nga
orientalizmat, lėvruan lirikėn dhe epin religjioz. Kjo shkollė
nuk pati jetė tė gjatė dhe as ndikim tė veēantė nė zhvillimet e
pastajme letrare.
Pėr tė plotėsuar kuadrin e zhvillimit kulturor tė Shqipėrisė nė
shek. XVI-XVIII duhet shėnuar, se pati nga autorė vendės vepra
tė shquara nė fushė tė arkitekturės dhe tė pikturės
ikonografike, ku u dalluan Onufri dhe i biri Nikolla (shek. XVI)
dhe K. Shpataraku e D. Selenica (shek. XVIII) tė cilėt vazhduan
traditėn e artit fetar post-bizantin, por jo pa ndikime nga
Rilindja europiane. Nė fushė tė artit islam mund tė pėrmenden
kryesisht ndėrtimet e kultit.
Shekulli XIX, shekulli i lėvizjeve nacionale nė Ballkan, i
gjente shqiptarėt pa njė traditė tė mjaftueshme tė zhvillimit
shtetėror, gjuhėsor e kulturor unitar, me njė mendėsi
individualiste dhe regjionaliste, tė trashėguar nga psikologjia
e bajrakut dhe e fisit, pėr pajosė me njė vetėdije kombėtare tė
pazhvilluar, por me njė shpirt rebelimi spontan. Nė kėtė situatė
historiko-kulturore nisi tė merrte jetė njė lėvizje e organizuar
mendore dhe letrare qė mori emrin Rilindja Kombėtare Shqiptare.
Ajo u frymėzua nga idetė e romantizmit nacional dhe tė
iluminizmit, qė u kultivuan nė rrethet e inteligjencės
shqiptare, e cila jetonte kryesisht nė mėrgim, nė kolonitė e
vjetra shqiptare nė Itali dhe nė ngulimet mė tė reja nė
Stamboll, Bukuresht, SHBA, Sofje e Kajro.
Ringjallja nacionale, mbrujtja e shqipes si gjuhė e kulturės,
organizimi i arsimit kombėtar dhe themelimi i letėrsisė
kombėtare, nė rrafshin kulturor, si dhe krijimi i shtetit tė
pavarur, nė rrafshin politik, kėto ishin synimet e kėsaj
lėvizjeje prej sė cilės lindi shkolla e romantizmit shqiptar.
Ishte ky njė romantizėm tipik ballkanik, i mbrujtur me frymėn e
ēlirimit kombėtar, me nostalgjinė e mėrgimtarit dhe me patosin
retorik tė evokimit tė mesjetės shqiptare, domethėnė tė luftrave
tė Gjergj Kastriotit. Kjo shkollė letrare lėvroi kryesisht
poezinė. Heroi i saj ishte njeriu etik, shqiptari luftėtar, e mė
pak njeriu tragjik. Nga motivet dhe format poetike, ajo ka
lidhje tė ngushta me traditėn folklorike. Gjurmimi i kėsaj
tradite dhe botimet nė fushė tė saj (Rapsodi tė njė poeme
arbėreshe mė 1866 nga De Rada, Pėrmbledhje tė kėngėve
popullore dhe rapsodi tė poemave shqiptare mė 1871 nga Z.
Jubani, Bleta shqiptare mė 1878 nga Th. Mitko, etj.), ishin
pjesė e programit kulturor tė Rilindjes Kombėtare pėr afirmimin
e identitetit etnokulturor tė shqiptarėve.
Dy janė pėrfaqėsuesit mė tė mėdhenj tė romantizmit shqiptar tė
shek. XIX: J. De Rada (1814-1903), lindur e vdekur nė diasporėn
shqiptare nė Itali e shkolluar atje dhe N. Frashėri (1846-199),
lindur nė Shqipėri, i shkolluar nė Zosimea tė Janinės, por i
mėrguar dhe vdekur nė Stamboll. I pari ėshtė poeti romantik
shqiptar i rritur nė klimėn e romantizmit europian, i dyti
romantiku shqiptar qė tret nė poezinė e tij ndikimet e poezisė
lindore, sidomos persiane, me frymėn dhe shpirtin e poezisė sė
romaantizmit perėndimor.
De Rada shkroi njė cikėl poemash epiko-lirike nė stilin e
rapsodive shqiptare: Kėngėt e Milosaos, 1836, Serafina Topia
1839, Skėnderbeu i pafat 1872-1874 etj. me ambicjen qė tė
krijonte eposin nacional pėr shekullin e Skėnderbeut.
Pas gjurmėve tė Herderit, De Rada zgjoi nė poezinė e tij mallin
e pėr kėngėn popullore dhe e ngjyrosi atė me koloritin
etnografik. Veprat e tij janė pasqyrė e jetės shqiptare me
zakonet dhe mendėsinė e saj karakteristike, si dhe dramėn
shqiptare tė shek. XV, kur polemi i tij i panėnshtruar ra nėn
zgjedhėn e osmanėve. Konflikti midis lumturisė sė individit dhe
tragjedisė sė kombit, skenat ndanė kroit nė katund, gratė qė
mbledhin kallėza nė ara, burri qė shkon nė luftė dhe gruaja qė i
qendis brezin, tė gjitha tė paraqitura me njė ndjenjė lirizmi tė
hollė, ja ēėshtė poezia e kėtij poeti romantik, qė u rrit nė
klimėn politike tė lėvizjes nacionale tė shqiptarėve dhe nė
klimėn letrare tė romantizmit kalabrez.
Naim Frashėri shkroi njė poemė bukolike (Bagėti e bujqėsia,
1886) njė pėrmbledhje lirikash filosofike, atdhetare e dashurore
(Lulet e verės 1890), njė poemė epike pėr Skėnderbenė
(Histori e Skėnderbeut 1898) njė poemė epike religjoze
(Qerbelaja 1898) dy poema greqisht (O eros e O alithis
pothos ton skipetaron) njė tufė lirikash persisht (Tehajylat -
Ėndėrrime) dhe shumė vepra diturore shqip. Ai njihet si poeti mė
i madh kombėtar i shqiptarėve.
Naim Frashėri themeloi lirikėn moderne nė poezinė shqipe. Nė
frymėn e Bukolikėve e Gjeorgjikėve tė Virgjilit, ai nė
poemėn Bagėti e bujqėsia u kėndoi punėve tė bujkut e tė bariut
duke i thurur njė himn bukurive tė atdheut tė vet dhe duke
shprehur nostalgjinė e poetit tė mėrguar dhe krenarinė e qėnies
shqiptar. Nuk ėshtė ēudi qė, duke jetuar nė zemrėn e perandorisė
sė osmanėve, nė Stamboll, tė pėrjetonte aq thellė fatin e
atdheut tė tij. Malli pėr vendlindjen, pėr malet dhe fushat e
Shqipėrisė, pėr varret e tė parėve, kujtimet e fėminisė, i japin
forcė e vrull lirik frymėzimit tė tij.
Pėrjetimet subjektive tė individit tė ēliruar nga prangat e
mentalitetit mesjetar oriental, nga njė anė, dhe nga ana tjetėr
panteizmi filozofik i doktrinės sufite, i shkrirė me panteizmin
poetik tė shkollės sė romantizmit evropian, u japin meditimeve
lirike tė Frashėrit njė dimension human e filozofik universal.
Poezitė mė tė bukura tė pėrmbledhjes Lulet e verės, janė
lirikat filozofike pėr jetėn dhe vdekjen, pėr kohėn qė ikėn dhe
skthehet mė, duke lėnė pas kujtime cfilitėse nė zemrėn e
njeriut, pėr krijuesin tė shkrirė me universin.
Natyrė religjioze dhe anėtar i sektit bektashi, Frashėri ėshtė
njė poet metafizik, qė shkriu nė meditimet e tij lirike,
mistikėn helenistike, me mistikėn e lashtė orientale e islame. I
ndodhur nė kryqėzimin e traditave poetike e filozofike lindore e
perėndimore, N. Frashėri i tret ato nė njėra-tjetrėn, por pa
shtypur natyrėn e tij shqiptare. Kultura dhe qytetėrimi
perėndimor pėrcaktuan substratin iluminist tė veprės sė
Frashėrit, qytetėrimi lindor substratin filozofiko-mistik, kurse
bota shqiptare trungun e veprės sė tij. Por duhet veēuar nė
veprėn e tij fryma frėnge. Fryma frėnge nė Greqi dhe nė Turqi
ishte pėrfaqėsuese e kulturės evropiane. Ajo gjeti shtrat tė
ngrohtė nė vendet ballkanike si Shqipėria, sepse u sillte
popujve tė kėtij gadishulli idetė e kryengritjes frėnge dhe
idenė e lirisė pėrgjithėsisht e tė nacionalizmit modern. Njohės
i gjuhės frėnge, admirues i Volterit dhe i Rusoit, si mendimtar,
dhe i Lamartinit si poet, Frashėri e shikonte tė ardhmen e
kombit tė vet tė lindėte andej nga perėndon. Romantizmi i
Naimit nė kėtė pikė nuk dallon prej romantizmit grek e turk, ato
janė pjella e Francės.
Naim Frashėri ėshtė themeluesi i letėrsisė kombėtare tė
shqiptarėve dhe i gjuhės letrare kombėtare. Ai e ngriti shqipen
nė rendin e njė gjuhe moderne tė kulturės duke e mbrujtur atė nė
modelin e ligjėrimit tė shqipes popullore.
Botėn subjektive tė heroit romantik me shpirt tė trazuar e sjell
nė romantizmin shqiptar poezia e Z. Serembes. Nė poezinė e N.
Mjedės dhe A. Z. Ēajupit, qė jetuan nė fundin e Rilindjes,
shfaqen shenjat e dezintegrimit tė sistemit artistik tė
romantizmit nė letėrsinė shqipe.
A.Z Ēajupi (1866-1930), ėshtė njė poet rustik, i tipit tė
kėngėtarit popullor, i mbiquajtur Mistrali i Shqipėrisė; ai i
solli letėrsisė shqipe komedinė e zakoneve dhe tragjedinė me
temė historike. I shkolluar nė njė kolegj francez tė
Aleksandrisė dhe nė Universitetin e Gjenevės, njohės i mirė i
letėrsisė franceze, A. Z. Ēajupi solli ndėr tė parėt nė shqip
fabulat e La Fontenit, duke hapur kėshtu udhėn e pėrkthimit e tė
pėrshtatjes nė gjuhėn shqipe, tė veprave nga letėrsisa botėrore,
qė ka qenė dhe vazhdon tė mbetet njė nga udhėt e mėdha tė
komunikimit tė shqiptarėve me kulturėn botėrore.
Me krijimin e shtetit shqiptar (1912) shkolla romantike e lindur
nė truallin e lėvizjes kombėtare, e humbi bazėn e vet historike;
ideja kombėtare i lė udhėn idesė njerėzore dhe nė zhvillimin e
letėrsisė shqiptare shfaqen prirje e stile tė reja.
Drejtimi kryesor qė mori letėrsia shqipe nė mes dy luftrave
botėrore ishte realizimi, por nuk munguan as shfaqje tė njė
sentimentalizmi tė vonuar (F. Postoli), as recidive tė
romantizmit.
Gjergj Fishta (1871-1940), shkroi njė poemė tė pėrmasave tė
eposit kombėtar (Lahuta e malėsisė) ku paraqet me frymė
romantizante e me njė patos tė ngritur patriotik, luftrat e
malėsorėve tė Veriutkundėr dyndjeve sllave.
Me kėtė vepėr ai mbetet poeti mė i madh epik i shqiptarėve.
Prift i urdhėrit franēeskan, erudit dhe anėtar i Akademisė
italiane, Gjergj Fishta ėshtė njė personalitet poliedrik i
kulturės shqiptare: poet epik dhe lirik, publicist dhe satirist
i hollė, dramaturg e pėrkthyes, veprimtar aktiv i jetės
kulturore dhe politike shqiptare midis dy luftrave.
Vepra e tij madhore "Lahuta e malėsisė me rreth 17.000 vargje,
e shkruar nė frymėn e eposit legjendar e historik tė
shqiptarėve, ėshtė njė pasqyrė e jetės shqiptare dhe e mendėsisė
shqiptare, njė mozaik poetik ngjarjesh historike e legjendare,
personazhesh historike dhe jo historike, traditash e zakonesh tė
malėsisė, zanash e shtojzavallesh tė malėsisė, njė afresk i
gjallė i historisė sė njė polemi tė lashtė qė pikėson nė qendėr
tipin e shqiptarit tė gdhendur nė kalvarin e jetės sė tij nė
rrymė tė shekujve tė egėr pėr tė. Poemėn e Fishtės e shquan njė
pasuri e madhe gjuhėsore, nė tė ėshtė mbledhur tėrė visari i
shqipes popullore tė malėsise, frazologjia e gjallė e
pashtershme dhe larmia e ndėrtimeve tė ēlirėta sintaksore, qė i
japin gjallėri e forcė ligjėrimit poetik.
Pėrmbledhjet poetike Mrizi i Zanave me vjersha atdhetare dhe
Vallja e Parrizit me vjersha me frymė fetare, e paraqesin
Fishtėn njė poet tė hollė lirik, kurse veprat Anzat e Parnasit
dhe Gomari i Babatasit e paraqesin Fishtėn njė shkrimtar
satirik tė papėrsėritshėm. Nė fushė tė dramaturgjisė mund tė
pėrmenden prej tij tragjeditė me subjekt nga mitologjia biblike
dhe antike Juda Makabe dhe Ifigjenia n Aulli.
Nė letėrsinė shqiptare midis dy luftrave nuk munguan as shfaqjet
e sentimentalizmit (F. Postoli, M. Grameno) dhe tė njė
klasicizmi tė vonuar, sidomos nė dramaturgji (E. Haxhiademi).
Shfaqjet e rrymave moderne, tė impresionizmit, simbolizmit e
pamasizmit, ishin dukuri tė veēuara nė veprėn e disa
shkrimtarėve (Migjeni, Poradeci, Asdreni), pa arritur tė
formojnė shkollė. Ndryshime tė thella ndodhen nė sistemin e
zhanreve; krahas poezisė u lėvrua proza (Migjeni, F. S. Noli, F.
Konica, E. Koliqi, M. Kuteli etj.) dhe drama e satira (Gj.
Fishta, K. Floqi).
Pėrfaqėsuesi mė tipik i realizmit ishte Millosh Gjergj Nikolla,
Migjeni (1913-1938). Poezia (Vargjet e lira 1936) dhe proza e
tij pėrshkohen nga njė realizėm i ashpėr social pėr mjerimin dhe
pozitėn tragjike tė individit nė shoqėrinė e kohės. Personazhet
e veprės sė tij janė njerėzit e basifondeve tė shoqėrisė
shqiptare.
Disa novela tė Migjenit janė romane nė miniaturė; subjektet e
tyre paraqesin konfliktin e individit me institucionet dhe
moralin patriarkal e konservator. Natyra e rebeluar e talentit
tė Migjenit theu tradicionalizmin e poezisė dhe tė prozės shqipe
duke sjellė njė stil e forma tė reja nė poetikė, e narracion. Ai
ėshtė nga reformatorėt mė tė mėdhenj tė letrave shqipe,
shkrimtari i parė i nadh modern shqiptar.
Natyrė tjetėr, talenti poetik L. Poradeci (1899-1987), njė poet
lirik brilant, krijoi njė poezi tė butė e tė ngrohtė, por me
mendim tė thellė e muzikalitet magjepsės (Vallja e yjeve,
1933, Ylli i zemrės 1937.
Tronditės verbi poetik i F. S. Nolit (1882-1965), nė librin
Album (1947) dhe elegante proza e tij historike (Histori e
Skėnderbeut 1921). Poet, historian, dramaturg, estet dhe
muzikolog, publicist, pėrkthyes, mjeshtėr i shqipes, pėrpos
burrė shteti e diplomat, ai ėshtė gjeniu i kulturės shqiptare tė
shek. XX.
F. S. Noli lindi nė njė ngulim shqiptar tė Thrakės Lindore (Ibik
Tepe), ku mori arsimin fillor; arsimin e mesėm e mori nė
gjimnazin grek tė Adrianopojės, kurse studimet e larta i kreu nė
Universitetin Harvard tė Bostonit (SHBA).
Nė moshė fare tė re u lidh me lėvizjen patriotike pėr ēlirimin e
Shqipėrisė nga pushtimi osman dhe u bė njė nga aktivistėt mė tė
shquar politikė e kulturorė tė Rilindjes Shqiptare. Mė 1908 u
dorėzua prift duke inicuar idenė e krijimit tė njė kishe
ortodokse aautoqefale shqiptare tė cilėn e themeloi mė 1922.
Pas shpalljes sė pavarėsisė kombėtare (1912) u bė frymėzues dhe
udhėheqės i lėvizjes demokratike nė Shqipėri. Mė 1924, pas
fitores sė njė revolucioni antifeudal, u zgjodh kryeministėr i
qeverisė jetėshkurtėr tė dalė prej kėtij revolucioni. Restaurimi
i reaksionit ēifligar nė dhjetor 1924 e detyroi tė marrė udhėn e
pakthim tė mėrgimit, tė cilin e pėrjetoi si njė ekzil biblik.
Ditėt e fundit tė jetės i mbylli nė SHBA, ku u vendos
pėrfundimisht mė 1932, pas ecejakjeve nėpėr Evropė si emigrant
politik.
Pėrvoja e revolucionit tė mundur tė 1924-ės i frymėzoi atij njė
cikėl poezish me motive biblike, tė pėrfshira nė librin Album.
Mė 1907 pat botuar dramėn po me subjekt biblik Izraelitė dhe
filistinė, duke dashur tė aktualizojė legjendėn biblike nė
pėrqasje me pėrvojat e tij si udhėheqės shpirtėror i lėvizjes
pėr ēlirim kombėtar e shoqėror tė shqiptarėve. Mė 1947 botoi
anglisht studimin Bethoven and the French revolution. Pėrktheu
nė shqip shumė libra liturgjikė dhe vepra tė shkrimtarėve
botėrorė O. Khajan, U. Shekspir, H. Ibsen, M. Servantes e tė
tjerė.
Me poezinė, me prozėn publicistike, shkencore e kishtare, si dhe
me pėrkthimet mjeshtėrore, F. S. Noli ka luajtur njė rol
themelor nė zhvillimin e shqipes moderne.
Lėvrues tė shquar tė prozės sė shkurtėr ishin E. Koliqi
(1903-1975), M. Kuteli (1907-1967) dhe F. Konica (1875-1942). I
pari krijoi njė prozė subtile, plot kolorit tė qytetit tė vet,
Shkodrės (Tregtar flamujsh, 1935), i dyti ėshtė njė magjistar
i shqipes, shkrimtari qė kultivoi stilin popullor tė rrėfimit nė
njė prozė magjepsėse (Netė shqiptare 1938; Ago Jakupi 1943;
Kapllan aga i Shaban Shpatės 1944).
F. Konica ėshtė mjeshtri qė i dha fytyrė moderne prozės shqipe,
intelektuali qė solli mentalitetin e mirėfilltė perėndimor nė
kulturėn shqiptare.
Lindi nė Konicė, qytet i vogėl shqiptar, qė me vendimet e
Konferencės sė Londrės mė 1913, tė cilat e rudhėn shtetin
shqiptar nė kufijtė e sotėm, mbeti ne Greqi. Vinte nga njė derė
e njohur, prej sė cilės trashėgoi titullin bej, vetėdijen e njė
pėrkatėsie elitare, qė e manifestoi fort nė jetė dhe nė
krijimtarinė e tij, por jo dhe mentalitetin anadollak lindor
prej tė cilit u nda me nje buzeqeshje hokatare, qė u kthye nė
njė sarkazėm therėse nė veprėn e tij. Ndoqi njė vit shkollėn
jezuite tė Shkodrės, pastaj Liceun Perandorak tė Stambollit,
kreu me 1895 studimet pėr letersi e filozofi nė Universitetin e
Dizhonit (Francė), shkollimin e mbylli me kryerjen e studimeve
ne Universitetin e Harvardit, ndersa me 1912 mori, nė kėtė
universitet, titullin e magjistrit nė letėrsi dhe arte. Master
of Arts Erudit, njohės i gjithė gjuhėve tė mėdha tė Evropes dhe
i disa gjuhėve lindore, mik i G.Apolinerit, F.Konica u quajt
prej tė huajve njė enciklopedi qė ecėn dhe u bė pėr kulturėn
shqiptare modeli i intelektualit perėndimor. Iu kushtua qė nė
rini lėvizjes kombėtare, por, nė kundėrshtim me frymėn mitike
idealizuese e romantizante tė Rilindjes, solli nė tė frymėn
kritike dhe pėrjetoi dhomėn e pėrjetshme tė idealistit qė vuan
pėr mendimet e tij.
Themeloi revistėn Albania (Bruksel 1897-1900, Londėr
1902-1909), qė u bė organi mė i rėndėsishėm i shtypit shqiptar
tė Rilindjes. Publicist, eseist, poet, prozator, pėrkthyes dhe
kritik letrar, ėshtė veē tė tjerave autor i studimit LAlbanie
et les turcs (Paris 1895), Memoire sur le mouvement national
albanais (Bruksel, 1899), i novelave Njė ambasadė e Zulluve nė
Paris (1922) dhe Doktor Gjilpėra (1924), si dhe i veprės
historiko-kulturore Albania. The rock Garden of Southeastern
Europe, qė u botua pas vdekjes sė Massachussets me 1957. Dy
novelat e Konicės i bashkon shpirti satirik dhe shprehja
alegorike e konfliktit midis dijes dhe injorancės e konflikti
midis mentalitetit tė prapamebtur oriental dhe mentalitetit
modern perėndimor. Publicistika dhe proza e tij janė model i njė
shqipeje letrare tė pėrpunuar dhe i njė stili elegant.
Vitet e fundit tė jetės (1926-1939), i kaloi si ambasador i
Mbretėsise Shqiptare nė Washington, ku dhe vdiq mė 1942. Eshtrat
e tij u sollėn nė Shqipėri nė vitet e fundit.
Nė letėrsinė e shqiptarėve tė Italisė, nė periudhėn midis dy
luftrave, vazhdoi tradita e shkollės romantike tė shek. XIX, Z.
Skiroi (1865-1927) me veprėn e tij (Kthimi 1913, Te dheu i
huaj, 1940) desh tė rikuperonte kujtesėn historike tė
shqiptarėve tė mėrguar qysh nga shekulli XV, pas vdekjes sė
Skėnderbeut.
Gjatė Luftės Antifashiste tė popullit shqiptar (1939-1944), u
zhvillua njė letėrsi e rezistencės, e cila lindi nė ilegalitet
pėrmes shtypit klandestin tė Partisė Komuniste Shqiptare.
Krijimet e kėsaj letėrsie ishin kryesisht shkrime publicistike,
skica letrare dhe tekste kėngėsh partizane. Autorėt e saj qenė
luftėtarė antifashistė tė brezit mė tė ri (Sh.Musaraj, A.Caci,
F.Gjata, K.Jakova, Q.Buxheli).
Pas Luftės II Botėrore, letėrsia shqiptare njohu njė zhvillim
masiv. Tipari kryesor i letėrsise dhe i arteve tė kėsaj
periudhe, ishte zhvillimi i tyre i orientuar ideologjik dhe
levrimi i tė gjitha zhanreve, sidomos i romanit, i cili, nga nje
zhanėr pa traditė, doli ne krye tė procesit letrar.
Tipi mė i levruar i romanit u bė romani realist social, me
permbajtje etologjike dhe historike, me subjekt linear (J.Xoxa,
S.Spasse), por nuk mungon as romani me kompozicion tė thyer, me
poetikė tė hapur dhe me njė nėnshtresė filozofike, qė buron nga
asosacioni i ideve dhe analogjitė historike (I.Kadare, P.Marko)
dhe as romani satirik (D.Agolli, Q.Buxheli).
Tregimin dhe novelėn, e lėvruan Dh.Shuteriqi, N.Prifti, Z.Cela,
T.Laco, Dh.Xhuvani, N.Lera e tė tjerė, kurse poezinė, I.Kadare,
D.Agolli, F.Arapi, Xh.Spahiu, M.Ahmeti e tė tjerė.
Mė pak, u zhvillua drama (K.Jakova Toka jonė, 1955) dhe
komedia (S.Ēomora Karnavalet e Korēės 1961).
Letėrsia e kėsaj periudhe nė Shqipėri u zhvillua brenda
kornizave tė realizmit socialist, i vetmi drejtim i lejuar nga
politika zyrtare. Por talente te fuqishme, pėrtej kėtyre
kornizave, krijuan vepra me njė frymė opozitare tė nėnkuptuar
dhe me njė domethėnie universale.
I. Kadare (1936), me poezinė (Pėrse mendohen kėto male 1964,
Motive me diell 1968, Koha 1976) dhe sidomos me prozėn e tij
(Gjenerali i ushtrisė sė vdekur 1963; Kėshtjella 1970;
Kronikė nė gur 1971, Dimri i madh 1977, Ura me tri harqe
1978, Piramida 1992; Spiritus 1996 etj.), sfidoi kufizimet e
kohės dhe pėrtėriti letėrsinė shqiptare me forma dhe motive qė e
integrojnė atė nė rrjedhat moderne tė letėrsisė botėrore.
Vepra e Kadaresė paraqet njė enciklopedi artistike tė jetės
shqiptare, njė afreskė tė gjerė tė ngjarjeve historike dhe
bashkėkohore, tė pėrjetuara me njė qėndrim filozofik tė shprehur
herė hapur e herė pėrmes gjuhės sė Ezopit.
Filozofia, mentalitetet, dramat dhe traditat historike e
kulturore tė shqiptarėve, tė kaluara nė filtrin e mendimit
artistik tė shkrimtarit, janė paraqitur nė veprėn e tij si
shprehje e identitetit kombėtar, e vitalitetit tė kulturės
shpirtėrore tė popullit tė vet dhe si faktor i qėndresės e i
mbijetesės sė tij historike.
Kadareja krijon njė prozė moderne duke shfrytėzuar gjerėsisht
analogjitė historike, parabolat dhe asosacionet, legjendat dhe
mitologjinė kombėtare. Vepra e tij ka njė poetikė tė hapur qė
vjen nga pėrzierja e kohėve, e rrafsheve tė ligjėrimit artistik,
e reales me irealen, nga natyra e thyer mozaikale e
kompozicionit.Vepra e Kadaresė i sjell letėrsisė evropiane njė
aromė karakteristike mesdhetare, ballkanike dhe pasuron atė me
koloritin e njė areali tipik pėr veēanėsinė e tij
etno-kulturore.
Duke u nisur nga bota epike e legjendave dhe baladave mesjetare,
proza e Kadaresė kapėrcen distancėn kohore dhe sjell nė
rezonancė mentalitetin dhe ndėrgjegjen artistike e mesjetare, me
mentalitetin dhe ndėrgjegjen artistike tė kohės sonė. Nga
pėrpunimi i thellė krijues i fondit tė traditave tė lashta
popullore, mesazhi i prozės dhe i poezisė sė Kadaresė fiton
njėherėsh njė thellėsi historike dhe njė notė humane universale.
Krijues me njė vetėdije tė fortė kritike, Kadareja jo vetėm ka
poetizuar vlerat shpirtėrore tė kombit tė vet, por dhe ka
fshikulluar traditat anakronike, mentalitetet retrograde,
psikologjinė provinciale dhe konvencionet e jetės sė shoqėrisė
shqiptare.
Me frymėn e disidencės, nė kushtet e diktaturės kur u krijua
vepra e Kadaresė, ka ndihmuar ti gėrryhen themelet regjimit
totalitar nė Shqipėri. Ekzili i tij politik nė Francė nė vitin
1990, kur nė Shqipėri sapo kishin filluar proceset demokratike,
u dha shtysė kėtyre proēeseve.
Pėr kėto vlera, vepra e Kadaresė gėzon njė popullaritet tė gjerė
dhe ėshtė pėrkthyer nė tė gjitha gjuhėt e mėdha tė botės
(anglisht, frengjisht, gjermanisht, spanjisht, rusisht,
italisht, arabisht etj.). Kadareja ėshtė vlerėsuar nga kritika e
huaj, si njė prej shkrimtarėve mė tė shquar bashkėkohorė tė
letėrsisė botėrore dhe ka fituar disa ēmime ndėrkombėtare.
Kadareja ėshtė sot pėrfaqėsuesi mė eminent nė botė i kulturės
shqiptare.
Poet i hollė lirik dhe shkrimtar satirik D. Agolli (1931), ka
sjellė nė poezinė shqipe freskinė e njė frymėzimi spontan
meditativ dhe nė roman humorin e lehtė popullor qė shkon deri nė
grotesk. (Shkėlqimi dhe rėnia e shokut Zylo 1973; Arka e
djallit 1997). Ai ėshtė mjeshtėr i tregimit psikologjik,
filozofik (Zhurma e erėrave tė dikurshme 1964, Njerėz tė
krisur 1995).
Nga pėrmbledhjet mė tė rėndėsishme poetike tė Agollit, duhen
pėrmendur, Shtigje malesh dhe trotuare 1965, Fjala gdhend
gurin 1977, Udhėtoj i menduar 1985 dhe Lypėsi i kohės 1995.
Agolli ka lindur nė njė katund tė Shqipėrisė juglindore dhe mori
pjesė fare i ri nė rezistencėn antifashiste. Lidhja e ngushtė me
jetėn popullore dhe me idealet antifashiste, pėrcaktuan
pėrmbajtjen e veprės sė tij. Tipar i romaneve tė Agollit pėr
rezistencėn ėshtė aktualizimi i vlerave tė saj morale, pėrmes
sinkronizimit artistik tė ngjarjeve tė luftės me kohėn e sotme.
Vepra e Agollit ėshtė bėrė shumė popullore, ėshtė pėrkthyer nė
disa gjuhė tė tjera dhe ėshtė vlerėsuar nga kritika e huaj.
Nė trojet shqiptare nė Kosovė dhe nė Maqedoninė Perėndimore,
letėrsia nė gjuhėn shqipe, e pėrfaqėsuar nga shumė emra (E.
Mekuli, A. Pashku, A. Podrimja, R. Kelmendi, R. Qosja, D.
Mehmeti, M. Isaku etj.), ndonėse e zhvilluar nė njė kontekst
tjetėr politik e kulturor, edhe pas luftės, ruajti lidhjet me
kulturėn mėmė dhe solli nė art ravgimet dhe dramat kombėtare e
humane tė njeriut tė atyre trevave. Nė diasporėn shqiptare nė
Europė, pas Luftės, nuk pati ndonjė lėvizje tė mirėfilltė
letrare. I vetmi shkrimtar me rėndėsi qė krijoi nė atė diasporė
ėshtė M. Camaj (1925-1992), qė rreh tė zbulojė nė poezinė dhe
prozėn e tij rrėnjėt e identitetit tė shqiptarit tė mėrguar.
Rezultati mė i rėndėsishėm nė kulturėn shqiptare tė pasluftės nė
fushė tė gjuhės ėshtė unifikimi i shqipes standarte, tė
pėrpunuar nė nivelin e njė gjuhe moderne.
Nė fazėn e sotme tė tranzicionit tė shoqėrisė postkomuniste,
letėrsia shqiptare pėrjeton avantazhet e hapjes ndaj botės, por
edhe problemet qė i krijohen nė kėto kushte kulturės sė ēdo
kombi, pėr tė ruajtur identitetin e vet.
Autor Prof. Jorgo Bulo
Literatura:
1. Historia e letėrsisė shqipe I, II (Botim i Institutit tė
Historisė e tė Gjuhėsisė tė Universitetit tė Tiranės, Tiranė,
1960.
2. Historia e letėrsisė shqiptare (Botim i Akademisė sė
Shkencave) Tiranė, 1983.
3. E.Ēabej. Shqiptarėt midis Perėndimit dhe Lindjes, Tiranė,
1994
*****************************************************
Page 1 of 1