gopher.createaforum.com/1/forums/ndjenja/p/277

   DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: LET�RSIA
       *****************************************************
       #Post#: 2396--------------------------------------------------
       Fillimet e let�rsis� shqiptare
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 3:00 am
       ---------------------------------------------------------
       Libri i par� shqip q� njihet deri m� sot �sht� �Meshari� i Gjon
       Buzukut, i vitit 1555. Por ka t� dh�na t� drejtp�rdrejta dhe t�
       t�rthorta q� flasin se fillimet e shkrimit shqip e t� let�rsis�
       shqiptare duhet t� jen� m� t� hershme se shek. XVI. Vet� trajta
       e ngulitur e shkrimit dhe e gjuh�s n� vepr�n e Gjon Buzukut
       d�shmon se ajo duhet t� ket� trash�guar nj� tradit� para saj.
       Nj� d�shmi tjet�r e t�rthort� vjen prej klerikut fr�ng Gulielmi
       i Ad�s (1270-1341), i cili sh�rbeu p�r shum� koh� (1324-1341) si
       kryepeshkop i Tivarit dhe e njohu nga af�r jet�n e banor�ve t�
       k�tyre trojeve. N� nj� relacion me titull �Directorium ad
       passagium faciendum ad terram sanctam�, d�rguar mbretit t�
       Franc�s, Filipi VI Valua, n� vitin 1332, Guljelmi nd�r t� tjera
       shkruan: �Sado q� arbrit kan� gjuh� t� ndryshme nga latinishtja,
       prap�seprap�, ata kan� n� p�rdorim dhe n� t�r� librat e tyre
       shkronj�n latine�.
       Po ashtu Marin Barleci n� vepr�n e tij �Rrethimi i Shkodr�s� (De
       obsi-dione Scodrensi), botuar n� Venedik m� 1505, thot� se ka
       pasur n� dor� kronika q� flasin p�r rind�rtimin e atij qyteti t�
       shkruara, sipas tij, in vernacula lingua, d.m.th n� gjuh�n e
       vendit. Kurse historiani kalabrez Xhakomo Marafioti njofton m�
       1601 se n� Kalabri arb�resh�t i kan� arb�risht sh�rbesat fetare
       dhe as latinisht, as greqisht. Kuptohet se k�t� tradit� ata
       duhet ta ken� marr� me vete nga Shqip�ria, sepse nuk mund ta
       krijonin vet� aq shpejt n� kushtet e m�rgimit t� tyre t� r�nd�.
       Deri m� sot njihen vet�m tri dokumente t� shqipes s� shkruar n�
       shek. XV ose di�ka m� her�t.
       I pari dokument i shkruar n� gjuh�n shqipe �sht� �Formula e
       pag�zimit� dhe i takon vitit 1462. �sht� nj� formul� e shkurt�r
       fetare e shkruar shqip, brenda nj� teksti latinisht, t� hartuar
       prej kryepeshkopit t� Durr�sit, Pal Engj�llit, bashk�pun�tor i
       ngusht� i Sk�nderbeut. N� qarkoren q� u d�rgon vart�sve t� tij
       t� klerit katolik, ai lejon q� prind�rit shqiptar�, n� rast
       nevoje, kur nuk mund t`i pag�zonin f�mij�t n� kish�, mund t`i
       pag�zonin vet� duke p�rdorur k�t� formul�: Unte paghesont
       premenit Atit et birit et spertit senit. (Un� t� pag�zoj n� em�r
       t� Atit e t� birit e t� shpirtit shenjt�). Kjo fraz� �sht�
       shkruar n� alfabetin latin dhe n� dialektin e veriut
       (geg�risht).
       Dokumenti i dyt� i shkruar n� gjuh�n shqipe �sht� �Fjalorthi� i
       Arnold Von Harfit, i vitit 1496. Ky udh�tar gjerman, gjat� nj�
       udh�timi n� viset shqiptare, p�r nevoja praktike t� rrug�s
       sh�noi 26 fjal� shqipe, 8 shprehje dhe num�ror�t 1 deri 10, dhe
       100 e 1000, duke i shoq�ruar me p�rkthimin gjermanisht.
       I treti dokument i shqipes s� shkruar q� njihet me emrin
       �Perikopeja e ungjillit t� pashk�ve�, �sht� gjetur n�
       Bibliotek�n Ambroziane t� Milanos brenda nj� mbishkrimi greqisht
       t� shek. XIV. Fragmentet shqip s`kan� lidhje me dor�shkrimin
       greqisht dhe dijetar�t mendojn� se ky dor�shkrim mund t� jet� i
       fundit t� shek. XV ose i fillimit t� shek. XVI. Ai �sht� shkruar
       n� dialektin e jugut dhe me alfabetin grek.
       Shqipja dokumentohet k�shtu e shkruar q� n� shek. XV n� dy
       dialektet e saj kryesore dhe me dy alfabete, me alfabetin latin
       dhe me alfabetin grek. Kjo �sht� nj� d�shmi se kultura shqiptare
       dhe jeta shpirt�rore konfesionale n� Shqip�ri zhvillohej n�n
       ndikimin e kultur�s latine-katolike, dhe t� kultur�s
       bizantine-ortodokse. / gjuhashqipe.com/
       #Post#: 3042--------------------------------------------------
       Re: Fillimet e let�rsis� shqiptare
   DIR By: KingiaBurrel
       Date: June 13, 2012, 3:14 am
       ---------------------------------------------------------
       Let�rsia shqipe: nj� histori e shkurt�r me Autor Robert Elsie.
       Shqip�roi: Majlinda Nishku. Sht�pia botuese: Skanderbeg Books
       Viti i botimit 2006, Tirana. Faqet e librit 208. ISBN
       978-99943-85-04-6
       Parath�nie
       Let�rsia shqipe �sht� nj� let�rsi evropiane, e megjithat�, ajo
       �sht� zhvilluar relativisht e ve�uar nga kultura mbizot�ruese
       evropiane. Shqiptar�t, t� cil�t rrjedhin nga fiset nomade
       vend�se t� Ballkanit Jugper�ndimor, dhe q� jan� m�suar t�
       jetojn� n� nj� terren malor nga m� t� thepisurit n� t� gjith�
       gadishullin, i konsoliduan vendbanimet e veta larg udh�kryqeve
       m� t� rrahura t� qytet�rimit evropian. Kultura e tyre ka qen�
       dhe mbetet nj� kultur� krejt e ndryshme dhe unike evropiane,
       nd�rsa let�rsia e tyre e shkruar edhe sot pasqyron shum� prej
       karakteristikave t� saj t� ve�anta. Madje ky �sht� nj� prej
       faktor�ve q� e b�n let�rsin� shqiptare kaq t� mahnitshme.
       P�r fat t� keq, p�r letrat shqipe �sht� shkruar shum� pak,
       sigurisht, me p�rjashtim t� veprave t� botuara n� vet� gjuh�n
       shqipe. N� nivel nd�rkomb�tar, tema e let�rsis� shqipe ende
       mbetet p�rgjith�sisht e patrajtuar. Kjo l�nie pas dore vjen
       kryesisht nga mungesa e specialist�ve nd�rkomb�tar� me njohuri
       t� sh�ndosha t� gjuh�s letrare shqipe dhe jo p�r shkak t� ndonj�
       mungese t� vet� krijimtaris� letrare.
       V�llimi "Let�rsia shqipe: nj� histori e shkurt�r", orvatet t�
       mbush� k�t� zbraz�ti, duke b�r� nj� p�rshkrim t� p�rmbledhur t�
       zhvillimit t� t� shkruarit krijues n� gjuh�n shqipe. Ai
       p�rqendrohet tek autor�t dhe rrymat m� kryesore t� let�rsis�
       shqipe, q� prej teksteve m� t� hershme n� shekujt e
       tremb�dhjet�, pes�mb�dhjet� dhe gjasht�mb�dhjet�, deri tek
       fillimi i mij�vje�arit t� ri, dhe �sht� shkruar duke pasur
       parasysh nj� lexues t� zakonsh�m, q� mund t� mos ket� shum�
       njohuri n� k�t� fush�. Si i till�, libri mund t� jet� i dobish�m
       si udh�zues p�r t� gjith� ata, fushat e interesit t� t� cil�ve
       p�rfshijn� kulturat ballkanike, let�rsin� e krahasuar dhe
       historin� e kultur�s evropiane n� p�rgjith�si.
       Let�rsia shqipe u zhvillua relativisht von� dhe rritja, madje
       edhe vet� ekzistenca e saj, �sht� rrezikuar n� shum� periudha.
       Libri i par� i botuar n� gjuh�n shqipe, sipas t� dh�nave q�
       kemi, u shkrua n� vitin 1555. Por pavar�sisht nga ai dhe nga
       vepra t� tjera t� hershme, p�r let�rsi komb�tare n� Shqip�ri
       mund t� flitet me plot goj�n vet�m nga fundi i shekullit t�
       n�nt�mb�dhjet� e m� tej.
       Bima e brisht� e let�rsis� shqiptare u rrit n� nj� tok�
       shk�mbore. Ajo her� mbinte e lul�zonte, dhe her� shkulej nga
       dheu prej rrjedh�s brutale t� historis� politike t� Ballkanit.
       Let�rsia e hershme e Shqip�ris� s� krishter� humbi n�n flamujt e
       islamizmit, kur vendi u b� me dhun� pjes� e Perandoris� Otomane.
       Let�rsia e Shqip�ris� myslimane, shum� pak e njohur edhe sot, u
       tha e u vyshk n� fund t� shekullit t� n�nt�mb�dhjet�, kur
       shqiptar�t i kthyen shpin�n Port�s s� Lart� dhe desh�n t�
       krijojn� nj� shtet t� pavarur evropian. Fillesat e sh�ndosha t�
       let�rsis� moderne n� vitet 1930 u shfaros�n pa m�shir� nga
       udh�heq�sit stalinist�, q� mor�n pushtetin n� vitin 1944 dhe e
       mbajt�n deri n� vitin 1990. Dhe s� fundi, me t� r�n� diktatura,
       let�rsia shqiptare e realizmit socialist, krijes� e regjimit
       komunist, u b� e vjetruar dhe e pad�shirueshme. P�r periudha t�
       t�ra historike, p�r shqiptar�t ka qen� e ndaluar me ligj q� t�
       shkruanin dhe botonin n� gjuh�n e tyre. Librat dhe shkollimi n�
       shqip ishin t� ndaluar n� t� gjith� Shqip�rin� pothuaj deri n�
       fund t� sundimit otoman n� vitin 1912, dhe nj� ndalim i
       ngjash�m, her� zyrtar dhe her� jozyrtar, ka qen� n� fuqi edhe n�
       Kosov� n�n sundimin serb, deri n� vitet 1960.
       Megjithat�, kjo bim� e brisht� e k�saj toke t� ashp�r legjendare
       ka prodhuar disa lule t� mahnitshme, shum� prej t� cilave e
       meritojn� v�mendjen e bot�s s� jashtme.
       Pas nj� mungese t� gjat�, gjasht� deri n� shtat� milion
       shqiptar�t e Ballkanit po rifitojn� tani vendin e tyre n� Evrop�
       dhe kultura e tyre n� lul�zim meriton m� shum� njohje e
       vler�sim. Do t� shpresoja q� ky lib�r t� jap� shtys�n e
       nevojshme p�r k�t�.
       Nuk m� mbetet tjet�r ve� t'u shpreh mir�njohjen time shum�
       njer�zve dhe institucioneve q� m� kan� ndihmuar n� p�rgatitjen e
       k�tij libri. Fal�nderime t� posa�me i takojn� Janice Mathie-Heck
       nga Kalgari (Kanada) p�r rishikimin e versionit p�rfundimtar t�
       dor�shkrimit.
       Robert Elsie
       Malet Eifel, Gjermani
       Maj 2005
       PASQYRA E L�ND�S
       1. Let�rsia e hershme shqipe (shek. 15-17)
       1.1 Fillimet e shkrimit n� shqip
       1.2 Teodor Shkodrani (1210) dhe shkrime t� tjera t� hershme
       1.3 Gjon Buzuku dhe libri i par� shqip (1555)
       1.4 Lek� Matr�nga dhe "Doktrina e Krishter�" (1592)
       1.5 Veprat e Pjet�r Budit (1618-1621)
       1.6 Frang Bardhi dhe fjalori i tij latinisht-shqip (1635)
       1.7 Pjet�r Bogdani dhe Cuneus Prophetarum (1685)
       1.8 R�nia e let�rsis� s� hershme shqipe
       2. Let�rsia myslimane n� Shqip�ri (shek. 18-19)
       2.1 Lindja e islamizmit
       2.2 Let�rsia e bejtexhinjve
       3. Let�rsia arb�reshe (shek. 18-19)
       3.1 M�rgimi shqiptar n� Itali
       3.2 Let�rsia e hershme arb�reshe
       3.3 Jeronim De Rada dhe zgjimi komb�tar
       3.4 Poet� romantik�: Fran�esk Santori, Gavril Dara dhe Zef
       Serembe
       3.5 Filizi i Sicilis�: Zef Skir�i
       4. Let�rsia e Rilindjes: zgjimi komb�tar shqiptar (shek. 19)
       4.1 Fillimet e zgjimit komb�tar
       4.2 V�llez�rit Frash�ri dhe let�rsia e romantizmit komb�tar
       4.3 Kultura e Rilindjes n� Shqip�rin� e Veriut
       4.4 R�nd�sia e let�rsis� s� Rilindjes
       5. Periudha e pavar�sis� (nga fillimi i shek. 20 deri m� 1944)
       5.1 Poet� t� periudh�s kalimtare: A. Z. �ajupi, Ndre Mjeda dhe
       Asdreni
       5.2 Mjesht�r t� fines�s: Faik bej Konica dhe Fan Noli
       5.3 Z�ri i kombit: Gjergj Fishta
       5.4 Lajm�tar�t e modernizmit: Migjeni dhe Lasgush Poradeci
       5.5 Proza e periudh�s s� pavar�sis�: Ernest Koliqi dhe Mitrush
       Kuteli
       5.6 Autor� t� tjer� para ardhjes n� pushtet t� komunist�ve
       5.7 Zeniti kulturor i mesit t� viteve tridhjet�
       6. Realizmi socialist shqiptar dhe m� tej (fundi i shek. 20)
       6.1 V�rshimi e realizmit socialist
       6.2 Risi dhe disidenc�: veprat e Ismail Kadares�
       6.3 Prozator� t� tjer� t� periudh�s s� socializmit dhe m� tej
       6.4 Poet�t e popullit
       7. Let�rsia e sotme shqipe n� Kosov�, Maqedoni dhe Diaspor�
       7.1 Shqiptar�t n� ish Jugosllavi
       7.2 Lindja e proz�s shqipe n� Kosov�
       7.3 Poezia n� Fush�n e M�llenjave
       7.4 Letrat bashk�kohore arb�reshe
       8. Liri dhe kaos: let�rsia e sotme shqipe
       9. Bibliografi
       10. Tregues
       *****************************************************
       Page 1 of 1