gopher.createaforum.com/1/forums/ndjenja/p/275

   DIR Return Create A Forum - Home
       ---------------------------------------------------------
       Ndjenja
  HTML https://ndjenja.createaforum.com
       ---------------------------------------------------------
       *****************************************************
   DIR Return to: LET�RSIA
       *****************************************************
       #Post#: 2394--------------------------------------------------
       Let�rsia e vjet�r shqipe
   DIR By: Mondi
       Date: May 7, 2012, 2:52 am
       ---------------------------------------------------------
       Let�rsia e vjet�r shqiptare lindi dhe u zhvillua n� mesjet�, kur
       vendi yn� n�n zgjedh�n osmane, n� kushtet e shoq�ris� feudale,
       ku ideologjia sunduese ishte ideologjia fetare. Prandaj edhe
       p�rmbajtja e saj �sht� kryesisht fetare. T� nisur nga q�llime
       atdhetare, shkrimtar�t e k�saj periudhe shkruan edhe vepra
       m�simore e didaktike, si:
       "Fjalori latinisht-shqip� i F. Bardhit , "Gramatika� e Andrea
       Bogdanit, madje edhe krijime t�r�sisht laike si ndonj� poezi e
       Budit, shume vjersha t� bejtexhinjve etj.
       At� q� s`mund ta b�nte let�rsia e shkruar, e b�ri vet� populli
       me let�rsin� gojore, me krijimet e bukura folklorike, q�
       p�rb�jn� nj� monument kulture t� pand�rprer� gjat� gjith� qenies
       s� tij, q� nga koh�t m� t� lashta.
       Shkrimi m� i vjet�r shqip q� njohim deri m� sot, i p�rket vitit
       1462 dhe libri i shkruar n� gjuh�n shqipe, me sa dim� deri tani,
       �sht� "Meshari� i Gjon Buzukut, botuar m� 1555. Ky �sht� libri i
       par� i shkruar n� gjuh�n shqipe, por jo libri i par� i let�rsis�
       shqiptare. Let�rsi shqiptare t� shkruar n� gjuh� t� tjera ka
       pasur edhe m� par�. Vepra m� e r�nd�sishme e k�tij lloji �sht�
       "Historia e Sk�nderbeut� e Marin Barletit botuar rreth viteve
       1508-1510.
       Me let�rsi t� vjet�r shqiptare kuptojm� let�rsin� e tre
       shekujve. N� qoft� se n� shekullin XVI u shkrua vet�m "Meshari",
       n� shekullin XVII ai ndiqet nga librat n� gjuh�n shqipe t�
       Pjet�r Budit, Frang Bardhit, Pjet�r Bogdanit etj., n� Veri.
       Nj� grup tjet�r p�rb�n prodhimi letrar q� u zhvillua n� qendra
       t� ndryshme t� Shqip�ris� s� Jugut dhe t� Shqip�ris� s� Mesme
       si: n� Voskopoj�, Elbasan, Gjirokast�r dhe Janin�. Sidomos n�
       shekullin e XVIII dhe n� gjysm�n e par� t� shekullit t� XIX, ky
       prodhim p�rfaq�son kryesisht shtresat e zanat�injve, t�
       tregtar�ve dhe t� fshatar�sis� s� lir� dhe lidhet me zhvillimin
       ekonomik e kulturor t� qyteteve t� k�tyre an�ve. K�shtu p.sh.,
       Voskopoja gjat� viteve 1720-1770 ishte nj� qytet i begatsh�m me
       rreth 20.000 banor�, nj� nga qendrat kryesore ekonomike dhe
       kulturore t� vendit. K�tu lul�zoi nj� veprimtari e gjer�
       arsimore, me kisha e shkolla t� shumta; nd�r to edhe nj� shkolle
       e nivelit t� mes�m, e quajtur Akademia e Re, e ngritur nga
       Bushatllinjt� e Shkodr�s. Kishte, gjithashtu, nj� bibliotek� dhe
       nj� shtypshkronj�, t� njohura p�r koh�n. R�nd�si t� ve�ant� jo
       vet�m politike, por edhe kulturore mori Janina sidomos n� koh�n
       e Ali Pash� Tepelen�s.
       Shkrimtar�t kryesor� te k�tij prodhimi jan� Theodor Kavaljoti
       nga Voskopoja (sh.XVIII). Kost� Beratasi (nga fundi i
       shk.XVIII), Anonimi i Elbasanit (gjysma e par� e shekullit
       XVIII), trimi suliot Marco Bo�ari, peshkopi Grigor Gjirokastriti
       etj. Veprat e tyre kan� kryesisht karakter fetar ose m�simor,
       jan� fjalor� disa gjuh�sh ose p�rkthime. Ata vet� kan� nj�
       formim greko-bizantin , ndaj dhe n� shkrimet e tyre p�rdorin
       kryesisht alfabetin grek, por pati edhe nga ata, si Anonimi i
       Elbasanit, Kost� Beratasi, Theodhor Haxhifilipi e ndonj� tjet�r,
       q� krijuan edhe alfabete t� ve�anta t� shqipes, duke dashur t�
       v�n� n� dukje individualitetin e gjuh�s shqipe dhe dallimin e
       saj nga gjuh�t e tjera.
       Fakt i r�nd�sish�m i jet�s letrare t� shekullit t� XVIII dhe
       fillimit t� shekullit t� XIX �sht� krijimtaria e bejtexhinjve
       (let�rsi shqiptare me alfabet arab) me p�rfaq�sues kryesore:
       Hasan Zyko Kamberi nga Kolonja; Nezim Frakulla, nga Berati:
       Zenel Bastari nga Tirana; Muhamet Cami, nga Konispoli; Dalip e
       Shahin Frash�ri, nga Frash�ri; Salih Pata e Mulla Hysen Dobraci,
       nga Shkodra etj.
       Nj� deg�zim t� ve�ant� t� let�rsis� s� vjet�r shqiptare p�rb�nte
       let�rsia arb�reshe, prodhim i shqiptar�ve t� emigruar n� Itali
       para dhe pas vdekjes s� Sk�nderbeut.
       Kjo let�rsi njohu nj� rrug� t� gjat� zhvillimi , q� nga shekulli
       XVI deri n�r dit�t tona. Nd�r autor�t e saj m� t� d�gjuar, mund
       t� p�rmendim Lek� Matr�nga (1560-1619); Niko Katalano
       (1637-1694); Nikolla Brankati (1675-1741); Nikoll� Filja
       (1682-1769). Nj� etap� t� re n� let�rsin� e vjet�r arb�reshe
       sh�nuan veprat e Jul Varibob�s (shek XVIII), ku bie n� sy jo
       vet�m origjinaliteti i trajtimit t� materialit, por edhe cil�sia
       e lart� artistike, tradit� e q� u �ua pastaj me p�rpara nga
       shkrimtar�t arb�resh� t� Rilindjes Komb�tare (De Rada , Dara (i
       riu), Santori, Serembe, Stratiko etj.).
       Ndon�se e kufizuar n� tematik� dhe e p�rfaq�suar me nj� num�r t�
       vog�l veprash, r�nd�sia e let�rsis� s� vjet�r q�ndron, n� radh�
       t� par�, n� faktin se ajo �sht� shprehje e vitalitetit t�
       popullit shqiptar, e q�ndres�s s� tij kund�r pushtuesit e
       kultur�s s� huaj. N�p�rmjet veprave t� k�saj let�rsie u ruajt e
       gjall� dashuria p�r gjuh�n shqipe dhe tradita p�r shkrimin e
       saj. /gjuhashqipe.com
       #Post#: 3045--------------------------------------------------
       Re: Let�rsia e vjet�r shqipe
   DIR By: KingiaBurrel
       Date: June 13, 2012, 3:22 am
       ---------------------------------------------------------
       MARIN BARLETI (BARLECI)
       Historiani i shquar Marin Barleti �sht� figura m� e madhe e
       l�vizjes s� humanist�ve shqiptar� t� shekujve XV-XVI. Ai lindi
       rreth vitit 1460 n� Shkod�r. Fare i ri, m� 1478, mori pjes� me
       arm� n� luft�n p�r mbrojtjen e qytetit t� lindjes nga rrethimi i
       forcave osmane. Heroizmi i bashkatdhetar�ve i mbeti n� sy e n�
       mendje, derisa e p�rjet�soi n� veprat e tij historike kushtuar
       luftrave p�r t� mbrojtur atdheun "nga kujtimi i t� cilit,-
       shkruan ai,- tani p�rt�rihem si p�r mrekulli, por edhe p�r t�
       cilin s'mund t� shkruaj pa lot n� sy". R�nia e Shkodr�s, q�
       ishte nj� nga kalat� e fundit t� q�ndres�s shqiptare pas vdekjes
       s� Sk�nderbeut, e detyroi Barletin, si shum� t� tjer�, t�
       m�rgonte n� Venedik me 1504. Por vepra q� i dha em�r Barletit n�
       kultur�n shqiptare dhe n� bot� ishte "Historia e jet�s dhe e
       b�mave t� Sk�nderbeut", shkruar n� latinisht dhe e botuar n�
       Rom� rreth viteve 1508-10. Kjo vep�r n� koh�n e vet u ribotua
       latisht tri her�, u p�rkthye n� shum� gjuh� evropiane dhe u b�
       burim i nj� literature t� gjer� p�r heroin ton� komb�tar, t�
       shkruar n� gjuh� t� ndryshme t� bot�s, q� nga italishtja,
       spanjishtja, rusishtja, frengjishtja, greqishtja e deri n�
       japonisht. F.S.Noli ka shkruar me t� drejt� se vepra e Barletit
       "fitoi k�ndonj�s anemban� bot�s dhe e b�ri t� pavdeksh�m
       kujtimin e Sk�nderbeut n� Evrop�".
       Popullariteti i madh q� g�zoi vepra shpjegohet me dy arsye: e
       para lidhet me subjektin q� trajton, me figur�n e Sk�nderbeut, e
       cila u b� e njohur dhe legjendare qysh n� koh�n e vet; e dyta
       q�ndron n� forc�n dhe bukurin� e stilit me t� cilin ajo �sht�
       shkruar, nj� stil q� t� rr�mben.
       Historia e jet�s dhe e b�mave t� Sk�nderbeut �sht�, n� rradh� t�
       par�, nj� vep�r historike, por e shkruar nga nj� dor� mjeshtri.
       Stili i gjall� dhe elegant me t� cilin e ka shkruar Barleti, e
       b�jn� at� nj� vep�r edhe me vler� letrare. K�to vlera q�ndrojn�
       n� gjuh�n e pasur dhe n� figuracionin e pasur, n� mjesht�rin�
       plastike t� vizatimit t� figur�s s� Sk�nderbeut, n� frym�n
       patetike dhe vrullin trondit�s q� p�rshkon tregimin, si dhe n�
       bukurin�, gjer�sine dhe leht�sin� e fraz�s. Vepra e Barletit
       p�rshkruan historin� e luftrave heroike t� shqiptar�ve, t�
       udh�hequr nga Sk�nderbeu, kund�r hordhive osmane. At� e p�rshkon
       nga fillimi n� fund ndjenja atdhetare, krenaria e autorit p�r
       vetit� luftarake t� popullit t� vet, dashuria dhe adhurimi p�r
       heroin, q� i dha emrin nj� epoke t� t�r� n� historin� e popullit
       shqiptar.
       Vlera m� e �muar q� gjen Barleti te bashkatdhetar�t e vet, �sht�
       dashuria p�r lirin�, p�r trojet amtare, vendosm�ria p�r t� dh�n�
       edhe jet�n p�r mbrojtjen e tyre.
       Nuk ka gj� m� t� �muar p�r njeriun sesa atdheu, nuk ka detyr� m�
       t� shenjt� sesa lufta p�r ta mbrojtur at� nga i huaji. Kjo �sht�
       nj� nga idet� e m�dha t� vepr�s. Kryeni detyr�n ndaj atdheut,
       p�r t� cilin asnj�her� nuk duhet kujtuar se �sht� derdhur gjak,
       se �sht� luftuar sa duhet, sepse dashuria p�r t� ia kalon �do
       dashurie tjet�r, shkruan Barleti.
       Duke folur p�r q�ndres�n e shqiptar�ve gjat� shekullit XV,
       Barleti ka v�n� n� qend�r t� vepr�s s� vet protagonistin dhe
       heroin e saj qendror Gjergj Kastriotin. Kjo figur� �sht�
       vizatuar me dashuri e ngjyra t� gjalla; ajo �sht� dh�n� me
       tiparet q� ia njeh historia, pra gjithmon� n� frym�n e
       humanizmit e t� konceptit humanist p�r njeriun dhe luft�tarin e
       liris�.
       Barleti e jep Sk�nderbeun si personifikim t� heroit q� mish�ron
       forc�n e njeriut, aft�sin� dhe bukurin� fizike e morale t� k�saj
       kk�saj krijese t� mrekullueshme, sipas bot�kuptimit humanist.
       Figura e tij del madh�shtore, si nj� hero legjendar, simbol i
       �lirimtarit dhe i mbrojt�sit t� liris�, prij�s i nj� populli
       luft�tar e trim , t� dashuruar deri n� dhembje me trojet e veta
       dhe me lirin�.
       Luft�tar i ashp�r dhe prij�s me nj� zem�r t� madhe njer�zore,
       madh�shtor dhe legjendar - e till� t� mbetet n� mendje figura e
       heroi , skalitur si me dalt� nga pena e Barletit.
       N� vepr�n "Historia e jet�s dhe e b�mave t� Sk�nderbeut� autori
       mbron t� drejt�n e nj� populli p�r t� jetuar i lir�, himnizon
       njeriun dhe forc�n e tij, heroizmin njer�zor dhe dashurin� e
       natyrshme p�r trojet e t� par�ve.
       Duke qen� nj� vep�r historike, libri i Barletit ka r�nd�sin� p�r
       t� dh�nat dhe faktet q� sjell. Pa k�t� vep�r historiografis� p�r
       Sk�nderbeun do t'i mungonin burimet e para, q� e kan� ushqyer
       dhe vazhdojn� t'a ushqejn� edhe sot. N� disa raste, i rr�mbyer
       nga entuziazmi q� i shkakton kujtimi i ngjarjeve heroike q�
       p�rshkruan edhe urrejtja p�r pushtuesin, Barleti i zmadhon
       ngjarjet e� sidomos ndryshon shifrat e pjes�marr�sve n� luftime.
       Por, prap�seprap�, n� thelb dhe n� frym�n e saj t� p�rgjithshme
       vepra i p�rmbahet s� v�rtet�s historike.
       Me librin e tij Marin Barleti q�ndron n� fillimet e let�rsis�
       shqiptare, e cila e nis udh�n e saj me nj� vep�r t� p�rmasave t�
       m�dha. Kjo vep�r �sht� shkruar n� latinisht, q� asokohe ishte
       gjuha e kultur�s n� Evrop�, por ajo i p�rket kultur�s shqiptare,
       jo vet�m se �sht� shkruar nga nj� shqiptar, por se �sht� bota
       shqiptare q� i ka dh�n� jet� k�tij argumenti madh�shtor t�
       kultur�s s� hershme t� k�tij populli t� lasht�.
       #Post#: 3046--------------------------------------------------
       Re: Let�rsia e vjet�r shqipe
   DIR By: KingiaBurrel
       Date: June 13, 2012, 3:22 am
       ---------------------------------------------------------
       GJON BUZUKU
       Gjon Buzuku �sht� autori i par� i njohur deri m� sot i let�rsis�
       shqiptare. Veprat n� gjuh�n shqipe gjat� shekujve t� par� t�
       pushtimit osman jan� t� pakta. M� e vjetra prej tyre q� ka
       mb�ritur deri n� dit�t tona, �sht� "Meshari� i Gjon Buzukut
       (1555). Kush ishte autori, nga ishte, ku punoi, mbi �'baza
       arriti ta shkruante e ta botonte librin e vet, jan� pyetje q�
       ende nuk kan� gjetur nj� p�rgjigjje t� plot�. ndonj� gj� t�
       pakt� q� dim� p�r jet�n e autorit, p�r v�shtir�sin� q� hasi, p�r
       pun�n, q�llimin dhe p�r koh�n kur e shkroi ose e botoi vepr�n e
       vet e m�sojm� vet�m nga pasth�nia e librit. Gjon Buzuku ishte
       nj� prift katolik, nj� famulltar i thjesht�, q�, me sa duket,
       punoi n� Shqip�rin� e Veriut, jo larg vendit ku e botoi vepr�n e
       tij ndoshta n� trev�n e Ulqinit e t� Tivarit. Si� na thot� vet�,
       vepr�n e filloi m� 20 mars 1554
       Dhe e mbaroi m� 5 janar t� 1555, koha q� punoi p�r shqip�rimin,
       ose p�r botimin e saj nuk del e qart�.
       Libri, ashtu si� �sht� sot, ka 188 faqe, i mungojn� 16 faqet e
       para, por edhe disa t� tjera n�p�r mes. K�shtu q�, duke mos
       pasur as kopertin�, as faqen e par�, nuk dim� as titullin e tij
       t� v�rtet� dhe as vendin e botimit etj. �sht� kjo nj� fatkeq�si
       apo fatmir�si, s'mund ta themi dot. Ndoshta, po t'a kishte
       kopertin�n ose edhe faqen e par�, libri mund t� ishte zhdukur,
       sepse, me sa duket, ka qen� n� list�n e atyre librave q� kane
       qen� ndaluar nga kisha katolike e Rom�s.
       K�shtu q� jan� zhdukur nga qarkullimi t� gjitha kopjet e tij dhe
       mbeti vet�m kjo q� �sht� e gjymtuar. Kjo , ndoshta �sht� arsyeja
       q� ajo sot gjendet vet�m n� nj� kopje, t� fshehur e t� harruar
       q� i ka shp�tuar syrit t� inkuizicionit.
       Kopja q� gjendet, me sa duket ka qen� p�rdorur shum�. Ve�
       flet�ve t� grisura, n� shum� faqe anash ka sh�nime e emra
       prift�rinjsh q�, me sa duket , e kan� pasur n�p�r duar.
       P�rmbajtja e librit �sht� fetare dhe kryesisht me pjes�
       liturgjie, pjes� q� lexohen e recitohen vet�m prej klerik�ve n�
       sh�rbesat kishtare. P�rkthim i nj� libri latinisht i shkruar me
       alfabetin latin. P�r disa disa tinguj t� shqipes, si: q, gj, th,
       dh, z, x, etj; q� nuk i ka gjuha latine, autori p�rdor pes�
       shkronja q� kan� p�rngjasim me disa shkronja t� alfabetit
       cirilik. Gjuha e vepr�s �sht� ajo e dialektit t� Shqip�ris�
       Veriore e Per�ndimore. K�t� alfabet do ta p�rdorin edhe autor�t
       pas tij, me ndonj� ndryshim t� vog�l.
       P�rmbajtja e vepr�s d�shmon p�r p�rdorimin e shqipes n�
       sh�rbesat fetare. Jemi n� koh�n kur n� Evrop� kishte shp�rthyer
       l�vizja p�r t'u shk�putur nga kisha katolike e Rom�s, l�vizja q�
       njihet me emrin protestantiz�m. Nj� nga k�rkesat kryesore t�
       k�saj l�vizje ishte q� sh�rbesat kishtare t� b�hen n� gjuh�n
       amtare. Edhe Buzuku, me sa duket, ec�n n� k�t� rrug�, edhe pse
       kjo �sht� n� kund�rshtim me urdh�rat e Vatikanit. Nga ato q�
       thot� n� pasth�nie, duket se Buzuku nuk hyri rast�sisht n� k�t�
       rrug�.
       N� rrethanat q� ishin krijuar n� Shqip�ri nga pushtimi osman,
       kisha katolike e Rom�s ishte e detyruar t� b�nte l�shime p�r
       t'i v�n� fre islamizmit t� popullsis� shqiptare. K�t� gj� e
       kuptoi dhe e shfryt�zoi Buzuku, i nisur jo vet�m nga q�llime
       fetare por edhe atdhetare.
       I ndikuar nga idet� e l�vizjes protestante, Buzuku iu vu pun�s
       qe besimtar�t shqiptare shkrimin e shenjt� ta merrnin
       drejtp�rdrejt� n� gjuh�n amtare. Nga ana tjet�r, si atdhetar, ai
       desh t� b�nte dicka p�r popullin e vet dhe �sht� i vet�dijsh�m
       se me pun�n e tij do t'i sh�rbente popullit t� vet, jo vet�m p�r
       t� d�gjuar e kuptuar p�rmbajtjen e disa ceremonive kishtare, por
       edhe se ajo p�rb�n pik�nisjen e shkrimit t� gjuh�s shqipe
       drejtuar masave shqiptare. Me vepr�n e tij ai mundohej t�
       afirmonte individualitetin shqiptar. Vepra e Buzukut nuk ka
       vet�m merit� letrare, por �sht� edhe nj� hap i guximsh�m
       kulturor, q� b�n pjes� n� luft�n e popullit shqiptar p�r �lirim
       e p�rparim. K�to probleme e kan� munduar p�r nj� koh� t� gjat�
       autorin, prandaj ai shkruan n� pasth�nie <<�U Doni Gjoni, biri i
       Bdek Buzukut , tue u kujtuom shum� her� se gjuha jon� nuk� kish
       gjo t� t� ndigluom (q� t� jet� d�gjuar) nse shkruomit shenjt�,
       nse dashunit nse bot�se, san�, desha me u dedigune p�rsa mujta
       me ditune, me zbritun� (me ndri�ue) pak mendet� e atyne q�
       ndiglojin� �>>
       T� ndri�ojm� mendjet e njer�zve, pra ky ka qen� edhe njeri nga
       q�llimet p�r t� cilin e shqip�roi dhe botoi Buzuku vepr�n e tij.
       Madje Buzuku ec�n edhe m� p�rpara. N� Mesharin e tij gjendet dhe
       kjo lutje q� nuk gjendet n� asnj� meshar t� bot�s: Gjith�
       popullsin� e krishtene, nd�r Arbanit ata n'mortajet largo, ty t�
       lusm�. O Zot. Te Arb�ria, pra aty i rreh zemra Buzukut. Nga t�
       gjitha k�to del qart� se me vepr�n e Buzukut kemi nj� vazhdim�si
       t� kultur�s shqip�tare dhe n� kushtet e v�shtira t� pushtimit
       osman, kultur� q� te humanistet u p�rfaq�sua me vepra kryesisht
       n� gjuh�n latine, q� ishte gjuha e kultur�s s� koh�s dhe q� u
       pasurua m� von� me veprat e Budit, Bardhit, Bogdanit et , n�
       gjuh�n shqipe.
       Q� nga botimi deri m� 1740, gati dy shekuj Meshari ishte nj�
       vep�r e humbur, nj� vep�r e panjohur. M� 1740, at� e zbuloi n�
       Biblotek�n e Propaganda Fides af�r Rom�s autori gjakovar Gjon
       Kazazi. Ky zbulim b�ri buj� t� madhe, sepse �sht� libri i par�
       n� gjuh�n shqipe. Pas k�saj ��shtja mbeti p�rs�ri n� heshtje
       edhe p�r m� tep�r se nj� shekull deri m� 190 , kur e rizbuloi
       arb�reshi Pal Skiroi po jo m� n� Biblotek�n Propagada Fides, por
       n� Biblotek�n e Vatikanit, n� Rom�, ku gjendet edhe sot. Me 1932
       libri u fotokopjua n� tri kopje, nj�ra nga t� cilat gjendet n�
       Biblotek�n ton� Komb�tare. M� 1968 gjuh�tari yn� i shquar Eqerem
       Cabej, b�ri nj� botim shkencor t� vepr�s s� Buzukut, duke e
       shoq�ruar me nj� studim m� t� gjer� p�r gjuh�n dhe meritat e
       autorit.
       Gjuha e pasur e librit dhe drejt�shkrimi p�rgjith�sisht i
       ngulitur d�shmojn� se kjo vep�r duhet te jet� mb�shtetur n� nj�
       tradit� t� m�parshmee t� shkrimit t� shqipes kish�tare, tradit�
       q� rrebeshet e koh�rave t� v�shtira q� kaloi vendi yn�, me sa
       duket e kan� marr� me vehte. Por edhe libri i Buzukut krijoji
       padyshim nj� tradit� p�r autor� q� erdh�n pas tij. T� shkruaje
       n� shqip nj� lib�r fetar n� nj� koh� kur kjo gjuh� nuk ishte
       l�vruar si gjuh� kulture, nuk ishte e leht�. Buzuku ia doli
       mbane ve� t� tjerash edhe pse shfryt�zoi pasurin� e gjuh�s
       pupullore si dhe mjaft fjal� t� lashta, q� ndoshta, i p�rkisnin
       tradit�s s� shkrimit t� shqipes para tij.
       Gjuha e vepr�s ka n� baz� t� folmen e Shqip�ris� Verilindore,
       por t� bie n� sy p�rpjekja p�r ta ngritur at� mbi dialektin nga
       �sht� nisur. N� vepr�n e Buzukut gjejm� ndonj�her� edhe pjes� t�
       nj� proze tregimtare, t� nj� proze me vlera letrare, q� dallohet
       p�r mjesht�rin� e p�rdorimit t� fjal�s, dhe sigurin� e
       nd�rtimeve gjuh�sore pak a shum� t� q�ndrueshme. Meshari i
       Buzukut ka r�nd�si shum� t� madhe p�r historin� gjuh�s s�
       shkruar shqipe. Duke krahasuar gjuh�n e Buzukut me shqipen e
       sotme, v�rehen zhvillime t� ndryshme q� ka pasur gjuha jon� q�
       nga shekulli XVI e deri m� sot, gati p�r pes� shekuj.
       #Post#: 3047--------------------------------------------------
       Re: Let�rsia e vjet�r shqipe
   DIR By: KingiaBurrel
       Date: June 13, 2012, 3:23 am
       ---------------------------------------------------------
       FRANG BARDHI
       Autori i tret� i r�nd�sish�m i let�rsis� s� vjet�r shqiptare
       �sht� Frang Bardhi. Midis autor�ve t� tjer� t� k�saj periudhe,
       Bardhi z� nj� vend t� vecant�. Duke ndjekur vazhd�n e
       paraardh�sve n� veprimtarin� atdhetare, n� fush�n e krijimtaris�
       letrare i kalon caqet e p�rkthimeve fetare. Ai kishte interesa
       m� t� gjera. Bardhi b�ri edhe p�rkthime fetare, por ato mbeten
       t� pabotuara dhe
       humb�n, prandaj ai ka hyr� n� historin� e kultur�s son�
       komb�tare si leksikografi i par� shqiptar, si historian,
       folklorist e etnograf. Bardhi studiohet n� historine e let�rsis�
       son� me dy vepra oigjinale: "Fjalori latinisht-shqip� dhe
       "Apologjia e Sk�nderbeut�. K�to vepra e lidhin at� m� tep�r me
       humanizmin shqiptar sesa me tradit�n e let�rsis� fetare t�
       shekujve XVI-XVII.
       Edhe p�r jet�n e Bardhit dhe p�r veprimtarin� e tij kemi pak t�
       dh�na. Lindi n� Kallmet t� Zadrim�s m� 1606. Ai sikurse edhe
       Budi, krenohej q� i perkiste nj� familjeje pjestar�t e s� cil�s
       nuk u rreshtuan me pushtuesit.
       Studimet i kreu n� Itali, n� kolegjin e Loretos dhe pastaj n�
       at� t� Propaganda Fides. Me 1635 u em�rua peshkop i Sapes (
       Zadrim� ). N� veprimtarin� e tij politike Bardhi do te jet� n�
       rradh�t e para t� atdhetar�ve q� i p�rkushtohen luft�s p�r t'u
       cliruar nga zgjedha e huaj, zhvillimit dhe p�rparimit t� vendit
       dhe t� gjuh�s shqipe.
       Gjendja e mjeruar e popullit n�n sundimin e eg�r osman, d�shira
       dhe p�rpjekjet p�r t'a ndihmuar at� q� t� shp�tonte nga kjo
       rob�ri, ishin shqet�sime q� e mundonin vazhdimisht Bardhin. Kjo
       duket edhe n� relacionet q� i d�rgonte her� pas here Pap�s. Ja
       si shprehet n� relacionin e vitit 1641 p�r r�ndimet dhe
       posht�rimet q� u b�heshin fshatar�ve shqiptar�, sidomos t�
       krishter�ve, nga arbitrariteti i feudal�ve turq: "Dhjet� ose
       pes�mb�dhjet� turq bashkohen dhe kalojn� n�p�r sht�pit� e
       krishter�ve dhe han� e pin� sa t� ken� oreks, gjith� dit�n
       gjith� nat�n pa paguar asgj�. Ai i shkreti nuk mund t� thot� se
       nuk ka buk�, ver�, mish e tagji p�r kuajt e tyre, sepse ia
       p�rmbysin sht�pin� dhe e rrahin eg�rsisht. Po nuk pati, duh�t t�
       ler� peng rrobat e trupit p�r t� ngopur lakmit� e tyre t�
       mbrapshta �"
       Relacionet e tij kan� edhe m� shum� t� dh�na t� tjera p�r
       gjendjen shpirt�rore t� popullit, p�r zakonet, tradit�n e tij
       etj. Ashtu si edhe Budi, madje q� n� hapat e par� t� jet�s s�
       vet, si misionar i fes�, Bardhi hyri n� konflikt t� hapur me
       klerin e huaj, madje edhe me ungjin e vet, Gjergj Bardhin, t�
       cilin edhe do ta padise si nj� nga shkaktar�t e vullnetsh�m t�
       mbytjes s� Budit. Konflikti do t� ishte aq i ashp�r sa me nj�
       let�r drejtuar Vatikanit vet�m 4-5 vjet pasi kishte ardhur n�
       Zadrim�, do t� shkruante: "N� qoft� se do t� shp�toj i gjall�
       nga telashet q� m� shkakton kryepeshkopi, qoft� ai vet�, qoft�
       me an�n e zot�rinjve turq, do t� vij n� Rom�, p�r t'i treguar t�
       gjitha dhe p�r t� k�rkuar ndihm�.
       Bardhi e shikonte detyr�n e peshkopit jo thjesht si t� nj�
       misionari kish�tar, por edhe t� pregatiste t� rinj shqiptar� t�
       shkolluar e t'i vinte fre d�rgimit t� misionar�ve t� huaj n�
       viset shqiptare. Ai k�rkonte klerik� t� arsimuar
       shqiptar�, q� t'u hiqeshin nga duart misionar�ve t� huaj
       shkollat q� ishin hapur n� vendin ton� p�r q�llimet e tyre t�
       mbrapshta. Ai vet�, kishte nxitur dhe d�rguar p�r studime n�
       Itali, klerik� t� vendit, t� cil�t do t� merrnin dor� drejtimin
       e k�tyre shkollave.
       Vitet e fundit t� jet�s s� Bardhit n� vend q� t� ishin vite pune
       n� l�min e gjuh�sis� e t� let�rsis� shqipe dhe t� l�vizjes
       shqiptare p�r t'u �liruar, si� pritej prej hartuesit t� fjalorit
       t� par� t� shqipes, p�rmbledh�sit t� par� t� folklorit t� par�
       t� shqipes, prej mbledh�sit t� par� t� folklorit ton� dhe prej
       mbrojt�sit erudit t� shqiptaris� s� Sk�nderbeut, ishin vite
       lufte kund�r pushtimit t� huaj, ashtu edhe kund�r synimeve t�
       kish�s katolike t� Rom�s, vite q� e lodh�n shum�. Duke u gjendur
       n� pellgun e kund�rshtimeve dhe t� intrigave q� u thurren kund�r
       tij m� n� fund u dor�zua, n� mos drejp�rdrejt, t�rthorazi. Vdiq
       fare i ri, n� mosh�n 37-vje�are, n� nj� koh� kur mund t�
       ndihmonte shum� p�r zhvillimin dhe p�rparimin e vendit e t�
       kultur�s shqiptare.
       Megjithat� Bardhi mbetet nj� nga figurat m� t� shquara t�
       kultur�s shqiptare p�r koh�n kur jetoi. Ai na la trash�gim dy
       vepra madhore "Fjalorin latinisht-shqip� dhe "Apologjja e
       Sk�nderbeut�. "Fjalorin latisht-shqip� Bardhi e shkroi q� kur
       ishte student dhe e botoi m� 1635 n� Rom�. Autori thot� se e
       shkroi k�t� vep�r q� t'i ndihmonte "�gjuh�s son� q� po bdaret e
       po bastardhohet sa me par� t� ve �� Bardhin e brente k�shtu
       shqet�simi si ta ruante gjuh�n shqipe q� t� mos prishej e t� mos
       humbiste me t� kaluar t� koh�s n� kushtet e pushtimit osman, dhe
       nga ana tjet�r t'u sh�rbente edhe klerik�ve katolike shqiptar�
       q� nuk dinin gjuh�n latine. Fjalori p�rmban rreth 2.500 fjal�
       shqipe. Krahas fjal�ve, jepen edhe togfjal�sha q� tregojn�
       p�rdorimin e tyre. N� k�t� fjalor p�r her� t� par� gjuha shqipe
       ballafaqohet me nj� gjuh� t� p�rpunuar, si� ishte gjuha latine
       n� at� koh�.
       P�rkthimi n� shqip mb�shtetet kryesisht n� gjuh�n popullore, n�
       fondin kryesor t� gjuh�s son�, por shpeshher� Bardhi sjell n�
       p�rdorim edhe shume fjal� t� lashta. Me k�t� vep�r z� fill
       leksikologjja shqiptare, ndaj me t� drejt� Bardhi quhet edhe
       leksikologu i par� n� historin� e gjuh�s shqipe.
       N� fund t� fjalorit, n� nj� shtojc�, autori ka perfshir� edhe
       material gjuh�sor, si; emra mashkullore e fem�ror�, emra
       farefisnie, emrat e qyteteve dhe t� k�shtjellave kryesore t�
       Shqiperis�, parafjal�, pasthirrma, disa m�nyra t� p�rsh�ndeturi
       si dhe nj� dialog t� shkurt�r.
       Por kjo vep�r i hapi rrug� dhe nj� dege tjet�r t� dijes
       shqiptare, folkloristik�s son�, sepse n� t� jane p�rfshir� edhe
       113 proverba, shumica origjinale dhe vet�m pak t� p�rkthyera.
       Edhe n� zgjedhjen e tyre autori niset nga q�llime t� qarta
       patriotike. Nd�r k�to proverba, interes t� ve�ant� kan� ato q�
       d�shmojn� p�r vetit� e bukura morale t� popullit ton�,
       ve�an�risht ato q� shprehin urrejtjen p�r pushtuesin, si : "Tek
       shkel turku, nuk mbin bar� etj.
       N� fjalorin e tij ka p�rdorur alfabetin latin, pothuajse nj�lloj
       si Buzuku e Budi, me ndonj� ndryshim t� vog�l, �ka t� b�n t�
       mendosh se duhet t� ket� njohur veprat e tyre.
       Vepra tjet�r e njohur e Bardhit �sht� "Apologjia e Sk�nderbeut",
       botuar latinisht n� Venedik m� 1636. Titulli i saj i plot�
       �sht�: "Gjergj Kastrioti epirotas, i quajtur zakonisht
       Sk�nderbe, princ trim mbi trima dhe i pathyeshem i shqiptareve,
       u kthehet bashk�atdhetar�ve dhe atdheut t� tij prej Frang
       Bardhit". Vepra n� t� v�rtet� �sht� nj� apologji (mbrojtje) q� i
       b�n autori Sk�nderbeut, si bir dhe hero i popullit shqiptar,
       prandaj edhe �sht� quajtur Apologjia e Sk�nderbeut. K�t� vep�r
       autori e ka shkruar p�r 15 dit�, n� kulmin e zem�rimit, n� rrug�
       e sip�r, kur po kthehej n� Shqip�ri p�r t� hedhur posht�
       mendimet e pathemelta t� nj� peshkopi boshnjak, q� i mohonte
       Sk�nderbeut prejardhjen shqiptare. M� 1631 boshnjaku Tomko
       Marnavici kishte botuar nj� lib�rth ku pretendonte se Sk�nderbeu
       nuk ishte me origjin� shqiptare, por boshnjake, madje nga
       familja e Marnavi��ve. kjo rrethan� i jep vepr�s nj� frym� t�
       mpreht� polemike dhe nj� stil energjik. K�t� falsifikim Bardhi e
       quan t� "kobsh�m� dhe ai iu vu pun�s p�r k�t� vep�r, se, po t�
       heshtte, i dukej sikur do t� tradh�tonte veten dhe atdheun. Pra
       , �sht� ndjenja atdhetare ajo q� e bren p�rbrenda autorin. Por
       fuqia e mendjes dhe e pun�s s� tij b�het m� e madhe kur kjo
       ndjenj� p�rkon me drejt�sin� e ��shtjes q� mbron. Bardhi do t'i
       jap� popullit t� vet at� q� i p�rket, duke pasur parasysh m�
       tep�r t� v�rtet�n se sa atdheun, ashtu sic nuk do t'i lejonte
       vetes t� rr�mbente nj� populli tjet�r at� �ka i p�rket atij.
       Dashuria e tij p�r atdheun fisnik�rohet aq sa �sht� e lart� edhe
       madh�shtore ideja dhe ndjenja e s� v�rtet�s "Un� e mora p�rsip�r
       k�t� barr�, - thot� Bardhi, - jo p�r ndonj� arsye tjet�r, ve� q�
       t� qes para syve t� tu
       (lexues) t� v�rtet�n lakuriqe, t� panjollosur, sepse kjo s'ka
       nevoj� t� lyhet e t� stoliset me fjal� t� bukura edhe t� rrema".
       Dashuria p�r atdheun, p�r t� v�rtet�n, p�r popullin, p�r
       historin� dhe heroin e tij, p�r gjuh�n dhe traditat e larta jan�
       idet� themelore q� p�rshkojn� fund e krye vepr�n.
       Mendjempreht�sia, kultura, horizonti i gjer� dhe aft�sia p�r t'i
       p�rdorur me mjesht�ri argumentet jan� karakteristika dalluese t�
       vepr�s dhe t� vet� autorit.
       P�r t� mbrojtur shqiptar�sin� e Sk�nderbeut autori niset nga
       argumente t� sigurta dhe t� shumta historike, pa n�n�muar
       goj�dh�nat. Ai zot�ron plot�sisht metod�n e shkenc�s historike
       t� koh�s dhe vler�son e krahason n� m�nyr� kritike burimet
       historike. P�rve� kaq e kaq historian�ve n� z� q� sjell si
       argumente n� mbrojte t� tez�s s� vet t� drejt�, Bardhi si nj�
       njoh�s dhe mbledh�s i i tradit�s gojore popullore, p�r t�
       v�rtetuar shqiptar�sin� e Sk�nderbeut, shfryt�zon me mjesht�ri
       t� rrall� goj�dh�nat dhe faktin q� emri i Sk�nderbeut dhe
       kujtimi i tij rrojn� t� gjalla n� nd�rgjegjen e popullit.
       "Vazhdimisht gjer n� dit�t e sotme, - shkruan autori, -
       bashk�koh�sit tan� flasin p�r t� dhe k�ndojn� me z� t� lart�
       trim�rin� e tij n�p�r gostit� dhe e quajn� Sk�nderbeun ton� me
       emrin "Ku�edra e Arbrit", d.m.th. dragoi i Epirit. Dhe sa her�
       q� shqiptohen k�to fjal�, kuptohet vet�m Sk�nderbeu".
       Ndjenja patriotike, dashuria p�r popullin dhe vendin e vet,
       krenaria p�r t� kaluar�n e tij t� lavdishme dhe admirimi p�r
       heroin q� �uditi bot�n me trim�rin� e tij p�rshkojn� gjith�
       vepr�n. K�to p�rcaktojn� edhe disa cil�si t� stilit t� autori ,
       si: patosin e ngritur, fraz�n e gjat� dhe t� ngjeshur, gjuh�n e
       mprehte plot thumba, p�r t� hedhur posht� fallsifikimet e
       kund�rshtarit etj. K�to tipare e b�jn� vepr�n jo thjesht nj�
       polemik� historike, por nj� lib�r me vlera letrare. Njeri me
       kultur� t� gjer� dhe mendje t� mpreht�, Frang Bardhi, duke
       vazhduar tradit�n e Barletit n� historiografin� shqiptare dhe
       duke hapur rrug� n� fush�n e leksikograis� e t� gjurmimeve
       etnografike, me vepr�n e tij u b� nj� figur� e shquar e kultur�s
       shqiptare t� shekullit XVII.
       #Post#: 3048--------------------------------------------------
       Re: Let�rsia e vjet�r shqipe
   DIR By: KingiaBurrel
       Date: June 13, 2012, 3:24 am
       ---------------------------------------------------------
       PJET�R BOGDANI
       Pjet�r Bogdani �sht� figura m� e shquar e let�rsis� s� vjet�r
       shqiptare. Ai shquhet jo vet�m si klerik i lart�, por edhe si
       atdhetar, me nj� dashuri t� pakufi p�r gjuh�n shqipe e p�r
       popullin shqiptar, por edhe si dijetar e letrar, si luft�tar i
       paepur p�r �lirimin e vendit nga zgjedha osmane dhe p�r
       zhvillimin e p�rparimin e tij kulturor. Me veprimtarin� e tij
       politike 40-vje�are, sidomos me rolin q� luajti si udh�heq�s i
       kryengritjes �lirimtare t� vitit 1689 dhe me vepr�n e vet "�eta
       e profet�ve", Pjet�r Bogdani me t� drejt� �sht� quajtur
       pararend�s i hersh�m i l�vizjes s� Rilindjes son� Komb�tare.
       Lindi n� Gur t� Hasit, nj� fshat i Kuk�sit, rreth vitit 1625,
       Ungji i tij Andrea Bogdani, edhe ai klerik i lart� (kryepeshkop
       i shkupit), ishte marr� me l�vrimin e gjuh�s son�, kishte
       hartuar n� gjuh�n shqipe edhe nj� gramatik� t� latinishtes,
       madje kishte mbajtur n� Kosov� edhe nj� shkoll� ku m�sohej gjuha
       shqipe.
       Mbasi kreu studimet e mesme fetare n� Kolegjin e Loretos dhe
       punoi disa koh� si meshtar n� Pult e Prizeren, me shpenzimet e
       t� ungjit kreu edhe studimet e larta n� Kolegjin e Propaganda
       Fides dhe n� 1655 mori dy dekorata, njer�n n� filozofi dhe
       tjetr�n n� teologji, �ka ishte gj� e rrall� sidomos asokohe p�r
       nj� t� ri shqiptar.
       M� 1656, n� mosh�n 31-vje�are, em�rohet peshkop i Shkodr�s ku
       sh�rben p�r 21 vjet (1657-1677), duke qen� i ngarkuar
       nj�koh�sisht edhe me administrimin e kryepeshkopat�s s� Tivarit,
       12 vjet�t e fundit t� jet�s s� tij i kaloi si kryepeshkop i
       Shkupit.
       Atij ju desh t� luftonte nj�herazi n� tri fronte kryesore: edhe
       kund�r zgjedh�s s� huaj, q� n� mesin e shekullit XVII ishte
       r�nduar shum�, edhe kund�r kish�s ortodokse dhe sidomos
       patriarkan�s serbo-ortodokse t� Pej�s, q� i kishte shtuar
       p�rpjekjet e vjetra p�r t� mos lejuar shp�rthimin e
       kryengritjeve antiosmanene dioqezat e saj, edhe kund�r politik�s
       q� ndiqte vet� kisha katolike e Rom�s n� Ballkan.
       Kudo q� punoi , qoft� si peshkop i Shkodr�s dhe administrator i
       kryepeshkopat�s s� Tivarit, qoft� si kryepeshkop i Shkupit, t�
       gjitha k�to detyra Bogdani i kreu jo vet�m si klerik, por edhe
       si patriot. Bashk� me predikimin fetar dhe n�n petkun e klerikut
       ai edukonte te besimtar�t edhe ndjenj�n e dashuris� p�r liri e
       p�r atdhe dhe urrejtjen ndaj pushtues�ve osmane, nxiste dhe
       organizonte q�ndres�n kund�r tyre dhe, jo rrall�her�, ka marr�
       pjes� drejt�p�rdrejt n� kryengritjet antiosmane q� shperthyen n�
       at� koh�.
       Gjat� luft�s turko-veneciane (1664-1669), ai u p�rpoq q� t�
       organizonte veprime t� p�rbashk�ta me venecian�t kund�r
       pushtuesve osmane. Po k�shtu edhe n� konfliktin turko-austriak
       (1689) Pjet�r Bogdani mori malin p�r t� organizuar kryengritjen
       e armatosur, dhe, kur forcat austriake hyn� n� Prishtin�, me ta
       u bashkuan edhe rreth 500 luft�tar� t� cil�t kronisti austriak i
       cil�son "arnaut�", d.m.th. shqiptar�. Bogdani ishte faktori
       vendimtar i k�tij bashk�veprimi, aq sa kronisti i m�sip�rm, kur
       vdiq, m� 6 dhjetor 1689, n� m�nyr� lakonike shkruan se "me
       vdekjen e Pjet�r Bogdanit iku edhe fati yn� n� tok�". Dhe me t�
       v�rtet�, ushtria austriake filloi t� p�sonte disfata t�
       p�rditshme. Frytet e pun�s politike t� Bogdanit p�r afrimin e
       shqiptar�ve myslimane e katolike kund�r zgjedh�s shekullore,
       sidomos simpatin� q� g�zonte ai tek shqiptar�t mysliman�, e
       d�shmon edhe suksesi q� pati m� 1680, kur pajtoi brenda tri
       or�ve fiset e Krasniqit dhe t� Gashit, q� ishin n� gjakmarrje.
       P�r t'u shp�tuar k�tyre ndjekjeve, atij i �sht� dashur
       shpeshher� t� merrte udh�t e maleve. Madje edhe sot n�p�r vendet
       ku ka kaluar ka shpella q� mbajn� emrin e tij e q� tregojn� se
       ai �sht� fshehur n� to p�r t'u shp�tuar operacioneve ushtarake
       turke. Gjat� k�tyre arratisjeve, me sa duket, ai merrte me vete
       biblotek�n personale, ose , t� pakt�n, dor�shkrimet e vyera,
       sepse sikurse e thot� vet� me keqardhje, gjat� k�tyre
       shtegtimeve t� detyrueshme atij i humbi (hupi si krypa
       nd'uj�t-shkruan ai) dor�shkrimi i gramatik�s s� t� ungjit.
       Pjet�r Bogdani ka hyr� n� historin� e patriotizmit shqiptar dhe
       t� kultur�s shqiptare jo vet�m me veprimtarin� e vet komb�tare
       p�r t� organizuar kryengritjen e p�rgjithshme antiosmane, por
       edhe me vepr�n e tij diturore-letrare "�eta e profet�ve" (Cuneus
       profhetarum), q� e botoi n� Padov�, m� 1635 me ndihm�n e nj�
       miku t� vet.
       Me kultur�n e tij t� gjer� enciklopedike, me mendimet e tij
       p�rparimtare iluministe e atdhetare, me pun�n e gjat�
       k�mb�ngul�se m� se tridhjet�vje�are, Bogdani i dha let�rsis�
       shqiptare dhe popullit shqiptar nj� vep�r madhore, q� kuror�zoi
       tradit�n e m�parshme letrare e kulturore dhe q� paralajm�roi nj�
       periudhe t� re t� zgjimit gjithkomb�tar.
       Bogdani �sht� nj� njeri erudit. Nga leximi i vepr�s s� tij
       m�sojm� se p�rve� gjuh�s amtare, ai dinte edhe italishten,
       latinishten, kroatishten, armenishten, greqishten, arabishten,
       hebraishten, dhe sirishten.
       Por m� tep�r se doktorata q� mori edhe gjuh�t q� dinte, p�r
       vlerat e shquara t� Bogdanit flet vepra e tij, " �eta e
       profeteve� �sht� shkruar me nj� kultur� t� gjer�, n� t� ka
       informacion t� pasur nga historia e popullit ton�, nga filozofia
       dhe shkencat e natyr�s. Vepra e tij nuk �sht� p�rkthim.
       Legjendat biblike q� jan� n� themel t� saj, ai i ka p�rpunuar n�
       m�nyr� t� lir� dhe her� pas here fut ide, arsyetime dhe
       argumentime me karakter filozofik, historik, politik,
       shkencor-natyror etj, q� s'kan� t� b�jn� fare me legjendat
       biblike dhe q� i japin asaj karakter origjinal. Vepra e Bogdanit
       nuk �sht� thjesht nj� tekst p�r sh�rbesat fetare, as p�r m�simin
       e fes�, si� ishin veprat e Buzukut e Budit. Ajo �sht� nj� vep�r
       teologjike-filozofike, me elemente t� shumta enciklopedike q�
       p�rshkrohet fund e krye nga dashuria e madhe p�r popullin
       shqiptar dhe gjuh�n shqipe, nga d�shira p�r t� ndihmuar
       zhvillimin dhe p�rparimin e kultur�s shqiptare dhe nga urrejtja
       p�r pushtuesin. Vepra p�rb�het nga dy pjes�. N� pjes�n e par�
       trajtohen probleme teologjike e filozofike t� doktrin�s s�
       krishtere, kurse n� pjes�n e dyt� jet�shkrimi i Krishtit. Po
       autori del jasht� ketyre caqeve. N� pjes�n e par� trajtohen edhe
       shum� probleme t� shkencave natyrore, si t� gjeografis�,
       astronomis�, fizik�s, matematik�s etj, por edhe t� shkencave
       shoq�rore si t� teoris� s� let�rsis� etj. Duke goditur besimet e
       kota, ai n� vepr�n e tij shpjegon, psh., si formohet shiu, vesa,
       breshri, bora, vet�tima etj., �'jan� t�rmeti, eklipset e diellit
       e t� h�n�s, baticat e zbaticat, flet p�r njohjen e bot�s
       n�p�rmjet shqisave etj Merit� e tij �sht� se gjithcka e trajton
       n� nivelin e mendimit m� t� p�rparuar t� koh�s kur jetoi. N�
       pjes�n e dyt�, duke p�rshkruar jet�n e Krishtit etj., ai solli
       n� let�rsin� ton� llojin e jet�shkrimit, realizmin n�
       p�rshkrimin edhe vizatimin e figurave biblike, duke p�rdorur me
       mjesht�ri rr�fimin artistik n� njer�z t� ndrysh�m. Ndihmesa e
       tij �sht� e r�nd�sishme sidomos n� formimin e proz�s shkencore
       shqiptare.
       Me interes t� ve�ant� jan� idet� e tij patriotike q� parashtron
       jo vet�m n� parath�nien e vepr�s, por edhe gjat� shtjellimit t�
       materialit. Sa her� i b�het e mundshme, ai gjen rast t� p�rmend�
       q�ndres�n burr�rore t� shqiptar�ve. Me admirim flet p.sh., p�r
       q�ndres�n e kelmendasve "Kush mundet� me i ra mboh se ma i
       vobekje Vuca Pasha, i silli p�r t� mbledh� nj� ushtri 12.000
       vet�sh, nuk i mjaftuan shum� milion ar, se kelmendasit tan�, t�
       sijt�, me nji zan. "Eja kush asht� trim� mbledhun� af�r 500
       vet�, vran� Vuca Pash�n, vjetit t� Krishtit 1639� �etj.
       Bogdani njeh mir� historin� e Shqip�ris� dhe shkrimet e p�r t�
       prandaj, kur i vjen rasti, ai p�rmend me krenari vler�sime
       pozitive q� kan� b�r� historian� t� huaj p�r vendin dhe popullin
       ton�. Diku ai p�rmend th�nien e Herodotit: Cezar Augusti
       "D�shironte fort me pasun nd� ushtrit� tin� t'arb�resh�t�. P�rse
       thonj p�sonj�n� shum� e nuk druhen p�r hu e p�r het, se jan� m�
       zem�ror� se t� tjer�t� .
       Karakteristike tjet�r e personalitetit t� Bogdanit �sht� mendimi
       i tij iluminist. N�p�rmjet p�rhapjes n� popull t� dijes dhe
       kultur�s n� gjuh�n shqipe, ai shikonte nj� nga rrug�t p�r t�
       shp�tuar nga zgjedha e huaj. Paditurin� (n� parath�nien e vepr�s
       s� vet) ai e quan nj� nga shkaqet kryesore t� mjerimit dhe t�
       skllav�ris� s� popullit.
       "Prashtu dergjet e dheu nd� robi t'err�t� e verbuem me dy pal�
       niegulla t� zeza mbi faqe, q� jan� mkati i t� paditunit�, perse
       u dvua dieja e urteja. E tue kjan� dheu i Arb�nit nd� mjedist�
       t'pafevet� �
       Pra, autorit i qan zemra q� populli i tij dergjet n�n zgjedh� t�
       huaj dhe ndodhet i verbuar me dy pal� mjergulla, q� jan� m�kati
       e padituria. Dhe kjo, sepse dheu i Arb�rit ndodhet mes t� t�
       pafeve, d.m.th. t� pushtuesve osman�.
       L�nda q� trajton Bogdani n� vepr�n e tij, �sht� e v�shtir�,
       sepse p�rmban koncepte e nocione abstrakte t� fushave t�
       ndryshme t� dijes. Proz�s shqiptare n� at� koh� i mungonte
       tradita p�r t� shprehur k�to nocione. Por Bogdani asnj�her� nuk
       u p�rkul e nuk u lig�shtua para v�shtir�sive, sepse kishte besim
       tek thesari i pasur i gjuh�s shqipe. Me p�rpjekje k�mb�ngul�se,
       duke mbledhur me kujdes fjal� t� lashta e t� rralla nga visari i
       gjuh�s popullore e duke i p�rdorur ato me kuptim t�
       drejtp�rdrejt� ose t� figursh�m, ai e ngriti gjuh�n shqipe n�
       nivele t� reja, tregoi aft�sit� e saj p�r t� fituar mund�si t�
       larta shprehjeje e stili. Ai �sht� i vet�dijsh�m se n� k�t� pun�
       mund t� ket� edhe t� meta e mang�s , prandaj ne fjal�t e fundit
       t� parath�nies s� vepr�s ai i drejtohet lexuesit: "T� lutemi
       pra, litari em i urt�, t� m� ndije�� n� gje� fjal�z�, q� t�
       trazon vesh�t�. P�rse as dielli pa hije as h�na pa mjegullore
       mbi faqe nuk ansht�..."
       "�eta e profet�ve� p�rmban edhe disa vjersha, shkruar nga vet�
       autori ose nga t� tjer�. Nga k�to, me interes t� ve�ant� si p�r
       form�n, ashtu edhe p�r idet� e saj, �sht� nj� vjersh� e Luk�
       Bogdanit. Ajo na sjell t� gjall� deri n� dit�t tona kujtimin p�r
       Sk�nderbeun dhe mbresat e autorit p�r bukurin� dhe madh�shtin� e
       vendlindjes s� poetit dhe ve�an�risht t� viseve ku ka jetuar e
       punuar poeti.
       Me sa duket, me k�rkes� t� Vatikanit (ndoshta p�r t� kontrolluar
       p�rmbajtjen para se t� jepej leja e botimit), Bogdanit iu desh
       q� vepr�n e tij ta p�rkthente n� gjuh�n italiane. N� k�t� m�nyr�
       shqipja ballafaqohet me nj� gjuh� evropiane t� zhvilluar p�r
       koh�n dhe vepr�s se Bogdanit i takon fati q� t� jet� e para
       vep�r e p�rkthyer nga shqipja n� nj� gjuh� tjet�r, dhe autorit
       merita q� t� jet� i pari p�rkthyes i let�rsis� shqiptare n�
       gjuh� t� huaj. Vepra e Bogdanit me p�rmbajtjen dhe me gjuh�n e
       saj e �oi shum� p�rpara tradit�n e shkrimit t� shqipes e sidomos
       t� l�vrimit t� proz�s origjinale. Me veprimtarin� e tij
       patriotike, duke bashkuar ndjenj�n fetare me ndjenj�n komb�tare,
       me personalitetin dhe me vepr�n e tij, Pjet�r Bogdani i siguroi
       vetes nj� vend t� ve�ant� n� historin� e patriotizmit shqiptar e
       t� kultur�s son� komb�tare.
       *****************************************************
       Page 1 of 1